Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

аркă

2.
оборка
обшивка на подоле
аркă вĕçлĕ — оборчатый
кĕпене аркă пĕрсе çĕле — сшить платье с оборками
аркă тыт — пришить оборку
ман çийĕмри шур кĕпен аркă вĕçĕ шăтăклă — фольк. у моего белого платья подол ажурный

атă

сапожный
кирза атă — кирзовые сапоги
пĕрмеллĕ атă — сапоги со сборами
резина атă — резиновые сапоги
сăран атă — кожаные сапоги
таканлă атă — сапоги с подковками, кованые сапоги
хĕрарăм атти — женские сапожки
атă ăсти — сапожник, сапожный мастер
атă кĕли — каблук сапога
атă кунчи — голенище
атă маçĕ — сапожная мазь, вакса
атă пуçĕ — головки сапог
атă сăмси — носок сапога
атă таварĕ — кожа на сапоги
атă çĕле — шить сапоги
атă юсаттар — отдавать сапоги в починку
атăпа çӳре — ходить в сапогах
сулахай атă шăтнă — левый сапог прохудился
Атăл хĕррине çитмесĕр аттуна ан хыв. — посл. Пока не дошел до волги, сапоги не снимай.

галун

галунный
çуха çине галун çĕле — нашить галун на воротник

калăпсăр

2.
без колодки, без болванки
атта калăпсăр çĕле — шить сапоги без колодки

мăнă

3.
толстый
мăнă тута — 1) толстые губы 2) толстогубый, губастый (о человеке)
мăнă хырăм — пузан, пузатый человек
мăнă хырăмлă кăкшăм — пузатый кувшин
мăнă çиппе çĕле — шить толстыми нитками

мода

мода
мода журналĕ — журнал мод
мода çурчĕ — дом мод
юлашки модăпа çĕле — шить по последней моде
модăна кĕр — входить в моду
модăран тух — выходить из моды

пăс

2.
разбирать (на части)
кăмака пăс — разобрать печку
кĕрĕк пăсса çĕле — перешить шубу
çурта пăсса куçар — разобрать и перевезти дом

пĕркеленчĕклĕ

со складками, в складку, со сборками, в сборку
юбкăна пĕркеленчĕклĕ çĕле — сшить юбку со сборками

пӳрнеске

1.
наперсток
пӳрнескепе çĕле — шить с наперстком
пӳрнескерен кăшт пысăкрах — чуть больше наперстка

пысăккăн

крупно
помногу
в больших размерах, в большом объеме
пысăккăн тие — нагружать помногу
пысăккăн йăт — носить большими ношами
пысăккăн çĕле — шить крупными стежками
пысăккăн ярса пус — идти крупным шагом
Пĕчĕккĕн çисен тутă пулăн, пысăккăн хыпсан пырна ларĕ. — посл. Ешь понемногу — насытишься, будешь хапать помногу — подавишься. (соотв. Малое насытит, от многого вспучит).
Çын аллинчи кукăль пысăккăн курăнать. — погов. Пирог в чужих руках кажется большим.

тавăр

2.
лицевать, перелицовывать
тавăрса çĕле — перелицевать
тавăрса çĕленĕ пальто — перелицованное пальто

татăк-кĕсĕк

собир.

1.
тряпье, лоскутья, обрывки, обрезки
татăк-кĕсĕк хут çине çыр — писать на клочках бумаги
татăк-кĕсĕкрен çĕле — шить из лоскутьев

тумтир

одежный, платяной
ăшă тумтир — теплая одежда
кивĕ тумтир — старое платье, старая одежда
модăллă тумтир — модный наряд
çĕленĕ тумтир — готовое платье
хĕллехи тумтир — зимняя одежда
ĕç тумтирĕ — 1) рабочий костюм 2) спецодежда, спецовка
хĕрарăм тумтирĕ — женская одежда
тумтир шкапĕ — платяной шкаф, гардероб
тумтир щетки — одежная щетка
тумтир çĕле — шить одежду
тумтир çĕлеттер — заказать одежду, шить одежду у кого-л.
тумтир тăхăн — надеть одежду, одеться
тумтир хыв — снять одежду, раздеться

хай

2.
шить стежками, стегать
утиял хайса çĕле — стегать одеяло

хуçла

сгибать, делать сгиб
делать складки
хуçласа çĕле — шить складками, собирать в складки при шитье

хутлат

1.
образовывать складки, сборки
собирать в складки, в сборки
кĕпе аркине хутлатса çĕле — шить юбку платья в сборку

шалпарлат

шить, делать просторным, широким, свободным, не стесняющим движений
кĕпене шалпарлатса çĕле — шить платье с припуском

шăлапир

мешковина
редина обл.
посылкăна шăлапирпе чĕркесе çĕле — обшить посылку мешковиной

шотландка

шотландка (тăваткал ӳкерчĕклĕ пусма)
шотландкаран кĕпе çĕле — шить рубашку из шотландки

шултран

I.
крупно
шултран çĕле — шить крупными стежками

шурка

3.
кант
кĕрĕке шурка хурса çĕле — шить шубу с окантовкой

çавăр

6.
лицевать
пальто çавăрса çĕле — перелицевать пальто

çĕвĕ

швейный, пошивочный, портняжный
çĕвĕ кружокĕ — швейный кружок
çĕвĕ мастерскойĕ — пошивочная мастерская
çĕвĕ машини — швейная машина
çĕвĕ хапрăкĕ — швейная фабрика
çĕвĕ çĕле — шить (одежду)
çĕвĕ çĕлекен — швейник
çĕвĕре çӳре — портняжничать

çĕле

1.
шить
строчить
алăпа çĕле — шить вручную
кĕпе çĕле — шить рубашку
машинăпа çĕле — шить на швейной машине
кĕмĕлпе çĕле — обшивать серебром
суран çĕле — зашить рану
тавăрса çĕле — перелицевать
çĕлесе ларт — зашить, пришить
çĕлесе çыпăçтар — пришить
çĕлесе тух — прошить, прострочить
документсен çĕлесе хур — подшить документы

çĕле

2.
шить, заниматься пошивом
костюма миçе кунта çĕлетĕр? — за сколько дней вы сошьете костюм?

çĕлеттер

1.
понуд. от çĕле

çухалат

пришивать воротник
шить с воротником
çухалатса кĕрĕк çĕле — сшить шубу с воротником

ĕлке

1.
образец
выкройка
трафарет
костюм ĕлки — выкройка для костюма
ĕлкене пăхса çĕле — шить по выкройке

сапас

3. портн.
запас
запас хăварса çĕле — шить, оставляя запас

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

çĕле

шить; заниматься портняжничеством; çĕвĕ – шов, рубец.

191 стр.

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

çăт-çăт

(с’ы̆т- с’ы̆т), плотно, хорошо. Орау. Вăл путьсĕр çĕвĕçе çĕлеттерсе пустава сая яни анчах. Курман-и эсĕ Тăрахвинсене, Энтрисене çĕленĕ халатсене, пурне те вăл темскерле мишук пек çĕле-çĕле панă. Касма та, çĕлеме те пĕлмест вăл; вăл çĕленĕ тумтирсем, тăхăнсан, çăт-çăт никам çинче те курман эпĕ.

çĕле

(с’э̆л’э), шить. См. çĕвĕ. Кан. Çĕленине туртса татап. Скотолеч. 21. Çĕленĕ чухне çипне чиксе туртмассерен тӳлес пулать, йăвă çĕлеме (узлом завязывать) юрамасть, çур вершукра пĕре анчах чиксе туртас пулать. Ib. Суранне (рану) çĕлесе лартас (зашить) пулать. Сред. Юм. Çĕвĕçсĕм çĕлеме пуçлаччин малтан çип тортса тохаççĕ (смётывают на живую нитку). Г. А. Отрыв. Вĕсене (пуговицы) сылтăм аркă çумне çĕлесе лартнă (пришили). N. Туттăрĕ çине (у покойницы) çамки тĕлне виçĕ кĕмĕл укçа çĕлесе хураççĕ (пришивают). Хурамал. Сутуçă вара таканана çурса çĕлесе панă та, уншăн тата укçа илнĕ. Кан. Юçаса çĕлесе лартрăм та, ӳссе çитсен чипер çынах пулать ĕнтĕ вăл.

çĕлекеле

учащ. ф. от çĕле. ЧС. Йĕппе çиппине — çĕлекелеме, турине — пуç турама, чĕлĕмне — туртма, тесе, чикрĕç (покойнику).

çĕлет

понуд. ф. от гл. çĕле, заказать шить. К.-Кушки. Эпĕ кăçал тăлăппа кĕрĕк пĕрлех çĕлетрĕм. Ib. Иванпа Марьене кĕрĕк çĕлетрĕм. Я сшил (т. е. заказал портному и он сшил) по шубе для Ивана и Марьи.

çĕлеттер

вдвойне понуд. ф. от гл. çĕле, заставить шить. К.-Кушки. Эпĕ Иванпа Марьене кăçал кĕрĕк çĕлеттертĕм. В нынешнем году для Ивана с Марьей я справил шубы. Ib. Вăрмантан пĕрре вутă тиесе килсе панăшăн виçĕ кĕпе çĕлеттерчĕ. N. Кивĕрен (из старья) атă çĕлеттертĕм.

çĕçĕ

(с’э̆з’э̆, с’ӧ̆з’ӧ̆), нож, ножик. N. Çĕçĕ чиксех таврăнас пулать сан. Тюрл. Çĕçĕ вичкĕнĕшĕ (çивĕчĕш), çĕçĕ тăрши (тӳрчĕ). К.-Кушки. Çĕççе илсе пар-ха. Passe moi iе couteau. В. С. Разум. КЧП. Вăл кăсйинчен çĕçĕ кăлара пуçларĕ. Орау. Çĕççипе аяккинчен чикрĕ те, çĕççи те çапла, чикнипех, юлчĕ (остался в боку). Ib. Ах, çавăнтах çĕçĕпе чиксе пăрахăттăм усала. Ib. Икĕ пĕр пек вăрăм çĕçĕ. Два ножа одинаковой длины. ЧС. Вырттарсассăн (девочку в гроб), пуçĕ патне çĕçĕ хучĕç те: эсĕ ку çĕçĕпе лере çăкăр кас; тата йĕппе çип хурса: кунпалан кĕпесем çĕле, терĕç. КС. Çта çĕçĕ патне каянн! Куда ты к шуту лезешь (кричат на животное). Ib. Çĕçĕ тимен! Ib. Çĕçĕ тимен пырна! Хорачка. Çĕçĕпе портă тăртăмăр. Мы жили плохо, во вражде. || Часть плуга, резец (разрезывает впереди). Янгорч. || Употребл. как брань. N. Нимскер хыпса çăтасса пĕлместĕн, çĕçе! Все готов проглотить — чтобы тебе ножик в глотку! (Говорит жена пьянице мужу).

çле

(с’л’э), шить. См. çĕле.

тарай

(тараj), шёлк. Козлов. р. Тарай тутри, шелковый платок. N. † Шерпетпе питне çăваççĕ-çке, тарай тутăрпа пусса шăлаççĕ. N. Тарай тутăр мăйĕнче (у него на шее). Ст. Шаймурз. Ик ылттăн пек куçăма шăла-шăла, ик тарай тутăр пĕтертĕм. Юрк. † Вĕр-çĕнĕрен кĕрĕк туллатрăм, сарă тарайран, çӳхе пуставран. Собр. † Çĕнĕ кĕрĕкĕм пыр-çыххине хутăм вутла çунантарайран. Бюрг. † Ылттăнах та сăпка, йĕс пĕкече, тарай пусма çиттисем çинче. || Кумач? Альш. Кĕпи умĕсенче çухисем çумне тăваткăл хĕрлĕ тарай татки (хăмаç татки) çĕле-çĕле янăччĕ те вĕсем. || Платок, который невеста дарит после сговора свекру и свекрови. Алешк. Тарай — хĕр çураçсан чăн малтан паракан тутăр (парне), хунешшĕпе хунемĕшĕ хĕреслесе çакса тавăрăнаççĕ. N. Тарай, местами — ситец, ситцевый лоскут.

кĕпе

(к'э̆_бэ, _кэ̆_бэ, _кэ̆_βэ,) рубаха; женская рубаха. КС. Кĕпене ухаççĕ, кивеççĕ, чӳхеççĕ, тукмакпа (или: валекпе) çапаççĕ. Сюгал-Яуш. Эпĕ шыва кĕпе хывса кĕтĕм те, ман пусма (снасть) пĕр мăн туратран çакланса ларнă (зацепилась). Сĕт-к. † Осал та полин, хĕр полтăр, пилĕк ан кĕпи тăхăнтăр. Альш. † Хăрансуски кĕпе, ука çуха, килĕшет-çке пирĕн йысна çийĕнче. Ib. Эпир виçĕм çул çунса кайрăмăр (погорели), çири кĕпепе кăна тухрăмăр. N. † Кĕпесе (=кĕпесене) те кĕлермелле, мунчана та хутмалла; эй тантăшсем, тата пĕр-икĕ çул выляр-и? Сред. Юм. Кĕпен çĕвви кайнă. Рубашка распоролась по шву. Ib. Кĕпене пăрсан (если выжать), шыв тохать поль! (Говорят, если человек очень вспотел). О сохр. здор. Пĕр кĕпе вĕççĕнех. В одной рубашке (без другого одеяния). Зап. ВНО. Ӳчĕ тулта, кĕпи шалта (свеча). ТММ. Алăсăр-урасăр кĕпе тăхăнать. (Тӳшек). Ib. Çĕнĕ кĕпе тăхăнтарнă чухне: кĕпе пĕттĕр, пуçĕ юлтăр! теççĕ. Зверев. Кĕпи çĕтĕлтĕр, хăй ӳстĕр. (Ӳсес çын çĕнĕ кĕпе тăхăнсан, çапла калаççĕ). ГТТ. Эпĕ унăн кĕпине çухаран тытрăм та, шăна (муху) ятăм (за ворот). Ib. Эпĕ, унăн кĕпи çухине тытса, кĕпи ăшне шăна ятăм. Ст. Шаймурз. Пĕр кĕпене иккĕ тăвар, кукка патне каяр. Чăв. й. пур. 14. Пĕтĕмпе кĕпесем çуркаланса пĕтрĕç. К.-Кушки. Кĕпи çĕтĕлтĕр, хăй ӳстĕр! теççĕ Кушкăра, кам та пулин çĕнĕ тумтир тăхăнса тухсан. ăна тумтирĕнчен чĕпĕтсе (в данном случае — за рубашку). Эпир çур. çĕршыв 18. Хĕрсем те хăшĕ-хăшĕ Хусанта кĕпесем çунă çĕрте (в прачечных) ĕçлесе пурăнаççĕ. Алик. † Кĕпе вăрăм туртакан салтак арăм пулатĕ. Кĕпе кĕске туртакан юмăç карчăк пулатĕ. Обиково. Çырмара ик сар хĕр ташлĕ. (Кĕпе кивни). Чебокс. Анне вăл вăхăтра кĕлет умĕнче кĕпе çакса тăраччĕ (развешивала). Ст. Шаймурз. † Йĕтĕн кĕпи çил илет. N. Ачине тумасăр, кĕпине ан çĕле, теççĕ. (Послов.). || Белье. Ядр. Çавăн чухне ман пĕтĕм кĕпесем, сăхмансем çунса кайрĕç. || Сорочка. В. Олг. Тьыха кĕпи. ГТТ. Хăш-хăш ача кĕпипех çуралать, кĕпине вара пуçтарса хураççĕ (вешают в маленьком лукошке). Альш. † Эпĕ кĕпепе çуралман (не родился в сорочке), эпĕ телейлĕ те мар. Орау. Ача кĕпипе çуралнă. || СТИК. Начартарах чĕпĕ çăмартаран хăй тухса ӳкеймест пулсан (не может вылупиться), ăна алăпа çĕмĕрсе кăлараççĕ те: чĕпĕ кĕпине та татайман, теççĕ. || Exuviae, линовище. Городище. Таракан кĕпине пăрахнă. Таракан сбросил старую шкурку. || Конверт. N. Çыру кĕпипе (конвертпа) ярас пулсан, 7 пуслăх марккă чиксе ярас пулать. || Губчатая мякоть в гнилом дубе. Якейк. Кĕпе — çĕрĕк йоман варĕнче çамçа кăмпа пак япала янкарта, янкар сарă япала. || Шарбаш. Кĕпешне (= кĕпе ăшне) шăнăçмаç. Выходит из себя. (Ку сăмаха хуйхă, çилĕ чухне калаççĕ).

нухрат

нохрат, ряд мелкой монеты круглой или овальной формы из серебра или олова. Употребляли чуваши в прежнее время для украшения, а также бросали киремети и йирих'у в жертву для умилостивления. СЧЧ. Тата нухратсем шăратса, пуртă çине ярса çап-çутă шăтăклă-шăтăклă япаласем пулса лараççĕ. Вăсене вара çиппе витĕрсе хăйă çине çакрĕçĕ. Йĕрĕхе чӳкленĕ чӳхне яланах çавăн пеккисене тăваççĕ (молились по случаю болезни ребенка)... Пашалуне, юсмансене, тата нухратсене те сĕтел çинех хучĕç (во время того же моленья). Альш. Çĕнĕ-çынни çĕкличчен, çав кĕвенти çине нухрат хурат. Вăл нухратне хĕрсемми илет хăйне. Сред. Юм. Нохрат пик çиç тесе, пит çӳхе япалана калаççĕ. Собр. † Инкем çинче пурăнтăм хутаç тĕпĕнчи нухрат пек. (Хĕр йĕрри). Вил-йăли. Сурпан çинчен (хĕр пулсан пуçĕ çине тӳрех) туттăр çыхаççĕ, туттăрĕ çине, çамки тĕлне, виçĕ кĕмĕл укçа çĕлесе хураççĕ, укçа çуккисем виç нухрат çĕлеççĕ. N. Вара ун хыçăн (после этого) кил хуçи ăçта ассăннă (в местах пребывания помянутых на молении богов по случаю болезни), унта нухратсам пăрахса çӳренĕ. Альш. Арçынсен кĕпи умне тата нухрат çĕлесе янă (прежде). Ib. Çав хăмаçĕ (лоскут кумача) çумне пĕрер (один, или два, или три) нухрат пек нухрат çĕле-çĕле янăччĕ (было пришито у них). Ib. † Çӳçĕмсене вырăсла кастартăм, пĕрчисерен нухрат яртартăм. К.-Кушки. † Вуникĕ ярапа вĕçсене эп яртартăм вуникĕ чăн нухрат. Алших. † Нухратма хăлхана ярас мар, нухратма сая ярас мар. Магн. М. 71. Мелим хуçа, çырлах мана! Аша каçар! Киве кĕмĕллĕ нохрат парне парам. Ib. 217. Ай пиччеçĕм, йинкеçĕм, эсĕр мана курас çук, манăн пуçри нухратăм Атăл тĕпне сарăлтăр. Чутеево. Нухрат, общее назв. серебряной и жестяной монеты для украшения. Чăн нухрат, серебро. Ахаль нухрат — жестянка. Янш.-Норв. 1) Хĕç-тимĕр нухрат, повидимому, из сплющенного железа; 2) çапса тунă нухрат, настоящая серебряная монетка (старинная, продолговатая). Сред.Юм. Нôхрат, старинные серебрянные монеты ценою в 1 коп.; çĕн нôхрат — шуçран тунă нôхрата калаççĕ.

ĕçле

(э̆с'л'э), шить. Якейк. См. çĕле.

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

выкройка

сущ.жен.множ. выкройки (-оек)
ĕлке (тумтир касмалли); шить по выкройке ĕлкепе касса çĕле

переделать

глаг. сов.
улăштар, улшăнтар, çĕнат, çĕнĕлле ту; переделать пиджак пиншака пăсса çĕле

шить

глаг. несов.
1. çĕле; шить платье кĕпе çĕле; шить на руках алă вĕççĕн çĕле; шить на швейной машине çĕвĕ машинипе çĕле
2. (син. вышивать) тĕрле; шить шёлком пурçăнпа тĕрле ♦ шить доски хăмасене тачă çыпăçтар; шито белыми нитками ултавĕ курансах тăрать

штопать

глаг. несов. (син. зашивать)
сапла, çĕле, питĕр; штопать чулки чăлха сапла

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

вывернуть

что сов., вывёртывать 1. пăрса кăлар; 2. тавăр, тавăрса çĕле (çĕлеттер); 3. сиктерме, мăкăлтама (урана).

строчить

-чу что несов. 1. çĕле, ҫӗлесе тух; 2. перен. ҫыр, йĕрке хыҫҫӑн йĕрке ҫырса пыр; 3. перен. пер (автоматпа).

брошюровать

-рую что, несов., сброшюровать сов. брошюрăла, кĕнеке çĕле.

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

брошюровать

несов. что, полигр. кĕнеке çĕле.

вшить

сов. что, во что çĕлесе кĕртсе ларт, хушса çĕле; вшить рукав çанă çĕлесе ларт; вшить бумаги в папку хутсене папкăна çĕлесе ларт.

выкройка

ж. ĕлке; шить по выкройке ĕлке тăрăх çĕле.

выстегать

сов. что çĕле, витĕр чиксе турт, çĕлесе тух; выстегать одеяло утиял çĕле.

делать

несов. 1. что и без доп. (изготовлять, производить) ту; делать мебель сĕтел-пукан ту; 2. что (производить работу, движение) ту, кай; делать сто километров в час сехетре çĕр километр кай; делать четыре рейса в смену сменăра тăваттă хутла; 3. что, разг. (заказывать) ту, çĕле; делать себе костюм ху валли костюм ту (е çĕле); 4. что (исполнять, выполнять) ту, хатĕрле; (создавать) ту; делать уроки урок ту (е хатĕрле); делать эскиз эскиз ту; 5. (поступать, действовать) ту; делать по-своему ху пĕлнĕ пек ту; делать добро ырă ту; 6. кого-что (обращать, превращать в кого-что-л.) ту; делать из кого-л. посмешище кама та пулин çын кулли ту; 7. что (давать) пар; делать подарок парне пар; делать выговор выговор пар, ятла; 8. кого-что кем-чем (приводить в какое-л. состояние, положение): делать помощником кого-л. кама та пулин помощник ту; ◇ делать из мухи слона см. муха; от нечего делать ĕç çукран; делать погоду см. погода; делать честь хисеп ту; делать под себя шăрса яр.

дошить

сов. что çĕлесе пĕтер, çĕлесе çитер; ...çити (е таран) çĕле; çĕлесе тух; дошить платье платье çĕлесе пĕтер.

зашить

сов. что 1. çĕле, çĕлесе ларт (е тух, хур); зашить мешок миххе çĕлесе ларт; зашить в мешок миххе чиксе çĕле; 2. спец. (обить чем-л.) çапса ларт, çапса тух (йĕри-тавра).

лицевать

несов. что тавăрса çĕле; лицевать пальто пальто тавăрса çĕле.

мерка

ж. 1. (размер) виçĕ, калăп; сшить по мерке виçепе (е виçсе) çĕле; 2. уст. (единица ёмкости) пăтавкка; мерка картофеля пĕр пăтавкка çĕрулми.

надшить

сов. что çĕлесе сып (е хуш), сыпса çĕле (е вăрăмлат), хушса çĕле.

настегать

сов. 1. что на что çĕлесе тух, çип турт; настегать вату на подкладку тумтир ăшне ватка çĕле; 2. что, чего (изготовить) çĕлесе хатĕрле; настегать одеял утиял çĕлесе хатĕрле.

обтачать

сов. что витĕрсе (е витĕр тирсе) çĕле, витĕр çĕлесе тух.

обшить

сов. 1. что (пришить по краю, вокруг) тытса çаврăн (е тух), çĕлесе çаврăн (хаю, хăрпу); 2. что (обить) çиелтен çап (е çапса тух), çапса çаврăн, турттар; обшить тёсом чуспа витсе тух; 3. кого-что (сшить для всех у многих) тумтир çĕлесе пар; обшить всю семью пĕтĕм çемьене тумтир çĕлесе пар; 4. кого-что (зашить во что-л.) çиелтен çĕле.

пере⸗

приставка; глаголсен малтанхи пайĕ, вăл çаксене пĕлтерет: 1) куçнине, куçарнине, урлă каçнине, каçарнине: перебежать чупса каç; перебросить ывăтса каçар (сăм. хӳме урлă); 2) пăсса тунине: перешить пăсса (е сӳтсе, юсаса) çĕле; 3) кирлинчен ытлашши тунине, пăснине: перехвалить ытлашши мухтаса пăс; 4) çиеле е мала тухнине: перекричать кăшкăрса çиеле тух; перехитрить чеерех пул; 5) мĕн те пулин туса пĕтернине: переловить тытса пĕтер; перемокнуть йĕпенсе пĕт; 6) ик пая уйăрнине, пӳлнине: перегородить пӳлсе ларт; перепилить касса тат; 7) пĕр япаларан тепĕр япала тунине: пережечь дрова в уголь вутран кăмрăк ту; 8) нумай мар тунине: передохнуть сывлăш çавăрса (е канса) ил; перекусить çырткаласа (е çикелесе) ил; 9) ĕçе хире-хирĕ ç тунине: перемигиваться хуç хĕсев ил (пĕрне-пĕри); переписываться çыру çӳрет (пĕр-пĕрин патне).

переделать

сов. 1. что (сделать иным) пăсса (е урăхла, тепĕр хут, çĕнелле) ту; переделать платье кĕпене пăсса çĕле; 2. кого-что, перен. улăштар; переделать свой характер характерна улăштар; 3. что (переработать) ⸗тан [⸗тен], ⸗ран [⸗рен] ..ту; переделать роман в пьесу романран пьеса ту; 4. что, разг. (сделать всё, многое) туса тултар (е пĕтер); переделать все свой дела ĕçӳсене йăлтах туса пĕтер.

перелицевать

сов. что тавăрса çĕле (е çĕлет).

перешить

сов. что пăсса (е сӳтсе юсаса) çĕле; перешить костюм костюма сӳтсе çĕле.

подбить

сов. 1. что çап, çапса ларт (е хур); подбить подмётку тĕп хур, тĕпле; подбить подкову такан çап; 2. что чем, разг. (подшить с изнанки) айне (е ăшне, тӳнтер енне) хур, яр, хурса çĕле; подбить пальто шёлком пальто ăшне пурçăн çĕле; 3. кого на что и с неопр., перен. разг. (подстрекнуть) хĕтĕрт, çавăр; 4. кого-что, разг. (уронить, сбить, ударив снизу) çапса (е персе) ӳкер, амант; ◇ подбить тесто чустана çăратса çăр.

подстегнуть

сов. что 1. (снизу или сбоку) ватка хурса çĕле.

подтачать

сов. что тĕпне çĕле (атă-пушмакăнне).

подшить

сов. что 1. çĕлесе хур (аялтан), (тĕп) тĕпле, тĕпне çĕле; подшить валенки кăçатă тĕпле; 2. пӳкле; питле; подшить подол платья кĕпе аркине пӳкле; 3. (çумне) çĕлесе хур.

портняжничать

несов. разг. çĕвĕ çĕле (е çĕлесе пурăн).

поставить

сов. 1. кого-что (придать стоячее положение) тăрат, ларт, ⸗тар [⸗тер]; ⸗ат [⸗ет], ⸗т; поставить лестницу пусма тăрат; поставить ладонь ребром ал тупанне хĕрĕн ларт; поставить кадку вверх дном каткана ӳпĕнтер; 2. кого-что (поместить, расположить) тăрат, ларт, ⸗ар [⸗ер], ⸗ат [⸗ет]; ⸗тар [⸗тер], ⸗т; поставить в строй строя тăрат; поставить машину в гараж машинăна гаража ларт; 3. что (приложить) ларт, хур; пус; поставить банки банка ларт; поставить компресс компресс хур; 4. что (построить, установить) ларт, тыт; ла [⸗ле]; поставить капкан на волка кашкăр тытма капкан ларт; поставить памятник палăк ларт; поставить подпорку тĕрев пар, тĕкĕ яр; 5. что ларт; поставить пьесу пьеса ларт; 6. кого (назначить) ларт, вырнаçтар, хуш; поставить на работу ĕçе ларт, ĕç хуш; 7. что (оценить) ларт, лартса пар; поставить зачёт зачёт лартса пар; поставить пять пиллĕк ларт; 8. что ларт; хур; поставить самовар сăмавар ларт; поставить тесто чуста хур; 9. что (пришить) ларт, çĕле, сапла; поставить заплатку саплăк ларт; 10. что (написать, обозначить) ларт, палăрт; поставить точку точка ларт; поставить ударение ударени ларт; ◇ поставить в затруднительное положение персе хĕстер; поставить в неловкое положение майăкла; поставить на своём çине тăр; поставить в известность пĕлтер; поставить на вид асăрхаттар.

пошить

сов. что çĕле, çĕлеттер; пошить обувь атă-пушмак çĕлеттер.

приставить

сов. 1. что тайăнтар, çумне тăрат, çыпăçтар; приставить лестницу к дому пусмана пӳрт çумне тăрат; приставить вплотную шат çыпăçтар; 2. что (пришить, удлиняя) çĕле, хуш, сып; 3. кого, разг. (назначить для надзора) асăрхама (е сыхлама, пăхса тăма) тăрат.

пришить

сов. что çĕле (çумне), çĕлесе ларт (е хур, çыпăçтар), тыт, ларт, сып, хур; пришить оборку аркă тыт; пришить воротник суха ларт; пришить пуговицу тӳме ларт.

сапожничать

несов. разг. атă çĕле, атă-пушмак çĕлесе пурăн.

сброшюровать

сов. что брошюрăла, кĕнеке çĕле.

свободно

нареч. 1. ирĕклĕ, ирĕклĕн, ирĕккĕн; чувствовать себя свободно хăвна ирĕккĕн тыт; 2. нареч. (без затруднения) ирĕккĕн, çăмăл, çăмăллăн; свободно говорить по-английски акăлчанла çăмăл калаç; З. в знач. сказ. безл. (просторно) ирĕк, аслă; здесь свободно кунта ирĕк; 4. нареч. (не тесно — об одежде) аслăрах, шалпар(тарах); сшить костюм свободно костюма шалпартарах çĕле; 5. в знач. сказ. безл. (не занято) пушă; это место свободно ку вырăн пушă.

стачать

сов. что, сапож., портн. çĕлесе тух, çĕле; стачать сапоги атă çĕле.

стегать

несов. что (прошивать) пустарса çĕле, çĕле (ватка хурса).

строчить

несов. 1. что и без доп., портн. çĕлесе тух, чуптарса тух; 2. разг. (на швейной машине) çĕле (çĕвĕ машинипе); 3. без доп. перен. разг. (быстро, торопливо писать) чартлаттар, чартлаттарса çыр; 4. без доп. (быстро, торопливо говорить) çатăртат, такăлтат; 5. без доп. (стрелять) шатăртаттар (пулемётран, автоматран).

сшить

сов. что 1. (соединить шитьём) çĕле, çĕлесе çыпăçтар; 2. (изготовить шитьём) çĕлет, çĕлеттер; сшить пальто пальто çĕлет.

тачать

несов. что çĕле, витĕр тирсе çĕле; тачать сапоги атă çĕле.

у

⸗ приставка, глаголсем çумне хушăнсан, çакна пĕлтерет: 1) ăçталла куçнине, уăрăлса кайнине: улететь вĕçсе кай; утечь юхса кай; 2) уйăрса илнине, пĕчĕклетнине: ушить пĕрсе çĕле; 3) ĕç анлăшне, сарлакăшне: устлать сарса тух; 4) ĕç пахалăхĕ улшăннине, вăйланнине: укрепить çирĕплет, тĕреклет.

шить

несов. что 1. çĕле; шить на машине машинăпа çĕле; шить иголкой йĕппе çĕле; шить сапоги атă çĕле; 2. (напр. у портного) çĕлет, çĕлеттер; шить пальто в мастерской мастерскойра пальто çĕлет(тер); 3. (вышивать) тĕрле, тĕрĕ ту; шить шёлком пурçăнпа тĕрле; ◇ шито да крыто или шито-крыто никам та пĕлмест, ним те паллă мар; белыми нитками шито курăнсах тăрать (пытарас тесен те пытарăнмасть); лыком шит начар, пултарусăр; не лыком шит начар мар, пултарусăр мар; не шубу шить кĕрĕк çĕлеç çук (пырать, темех мар).

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

çĕле

тегәргә

Йоханнeс Бeнцингăн (Benzing) нимĕçле-чăвашла словарĕ

nähen

zĕles
çĕле

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

çĕвĕ

«шов»; çĕвĕçĕ «портной»; башк. йӧй, тат. жӧй, узб. чок, алт. дьик, тув. тиг, хак. чик «шов»; ср. чув. çĕле, мишар. йӳли, кирг. тик «шить».

çĕле

«шить». Из çĕвĕ + ле. см. çĕвĕ.

Чăвашла-вырăсла фразеологи словарĕ

Пите кĕççе çĕле

Пите кĕççе çĕле терять / потерять совесть [стыд].
— Имет, чим-ха, — сăмах хушрĕ Элентей, кăшт маларах иртсе. — Питне кĕççе çĕленĕ сутăнчăк Кукуç. Н. Илпек. Намăссăр çыннăн питне кĕççе çĕленĕ. Ваттисен сăмахĕсем.

Çавăн пекех пăхăр: