Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

авăр

I.

1.
общее название различных черенков, рукояток
— перевод зависит от сложившихся в русском языке обозначений:
курка аври — ручка ковша
пуртă аври — топорище
сенĕк аври — черен вил
çава аври — косовище
çĕçĕ аври — ручка ножа
хĕç аври — эфес сабли
авăр ларт — вставить рукоятку, насадить что-л. на черен
кĕрепле аври хуçăлнă — черен граблей сломан
Вичкĕн пуртă та хăй аврине касаймасть. — посл. Как топор ни остер, а топорища своего не изрубит.

авăр

2.
древко
ялав аври — древко флага

авăр

◊
йĕвен аври — диал. повод уздечки
шĕшлĕ (кĕсел) аври — ирон. сопляк, недотепа

авăр

II.

1.
стебель
плеть, лоза
иçĕм аври — виноградная лоза
хăяр аври — огуречная плеть
хăмла аври — плеть хмеля, хмелина

авăр

2.
черешок
çулçă аври — черешок листа

авăр

3.
черенок, привой
авăртан ĕрчет — размножать черенками

авăр

4.
куст
корень
пĕр авăр çĕрулми — куст картофеля

авăр

5.
ботва, зелень (овощей)
кăшман аври — ботва свеклы
çĕрулми авăра кайнă — картофель пошел в ботву

авăр

III.

омут, пучина, водоворот
тарăн авăр — глубокий омут
авăр вырăн — 1) водоворот 2) место с омутами
авăра пут — утонуть в омуте
пурнăç авăрĕ — перен. водоворот жизни

авăр

IV. глаг.

1.
работать, действовать (о мельнице)
арман авăрать — 1) мельница мелет 2) перен. шутл. хочется есть

ализарин

ализарин (пир-авăр пĕветмелли паха сăрă)

йывăç

деревянный
древесный
вăрман йывăççисем — лесные культуры (деревья)
лăсăллă йывăçсем — хвойные породы
çулçăллă йывăçсем — лиственные породы
сыпакан йывăç — подвой
сыпмалли йывăç — привой
улма йывăç (йывăççи) — яблоня
улма-çырла йывăççисем — фруктовые деревья
хунав йывăç — побег (дерева), саженец  
йывăç авăр — деревянная ручка, деревянный черен
йывăç вулли — древесный ствол
йывăç кăкĕ — комель
йывăç кăмрăкĕ — древесный уголь
йывăç кĕреçе — деревянная лопата
йывăç папки — почка
йывăç пахчи — сад
йывăç сĕткенĕ — древесный сок
йывăç сухарĕ — смола
йывăç çурт — деревянный дом
йывăç улми — диал. яблоки
йывăç ура — деревянная нога (протез)
йывăç хăвăлĕ — дупло
йывăç хуппи — кора, корье
йывăç кас — рубить дерево
йывăç ларт — сажать деревья

камволь

камвольный
камволь комбиначĕ — камвольный комбинат
камволь пир-авăр — камвольная ткань
камволь çип — камвольная пряжа

комбинат

1.
комбинат (предприятии пĕрлешĕвĕ)
йăла комбиначĕ — комбинат бытового обслуживания
металлурги комбиначĕ — металлургический комбинат
пир-авăр комбиначĕ — хлопчатобумажный комбинат
сĕтел-пукан комбиначĕ — мебельный комбинат

ларт

8.
вставлять, насаживать, навешивать, приделывать
авăр ларт — насадить черен, рукоятку
кантăк ларт — вставить стекло
пукан ури ларт — приделать ножку к стулу
Çĕнĕ пуртă аври лартсан та киввине ан пăрах.  — посл.  Вставив новое топорище, старое не выбрасывай.

мануфактура

2.
мануфактура (пир-авăр)

мануфактура

3. уст.
мануфактура (пир-авăр фабрики)

матери

3.
материя (пир-авăр)

материал

3.
материал (пир-авăр)
костюмлăх материал — материал на костюм

мотальщица

мотальщица (çип çăмхалакан)
пир-авăр комбиначĕн мотальщици — мотальщица хлопчатобумажного комбината

тĕрт

II.
ткать
пир тĕрт — ткать холст
пир-авăр тĕртекен — ткач и ткачиха
пир-авăр тĕртекен фабрика — ткацкая фабрика
пир-авăр тĕртмелли станок — ткацкий станок
килте тĕртнĕ пир — домотканый холст

тĕслĕрен

2.
разноцветный, разных цветов
тĕслĕрен пир-авăр — разноцветные ткани

тӳсĕмлĕх

3.
прочность, крепость
носкость
пир-авăр тӳсĕмлĕхне ӳстер — увеличить прочность тканей

фабрика

фабричный
пир-авăр фабрики — текстильная фабрика
фабрика клеми — фабричное клеймо

пир-авăр

холщовый, холстинный, полотняный, тканевый
хлопчатобумажный
текстильный
пурçăн пир-авăр — шелковая ткань
пир-авăр ăстисем — мастера ткацкого дела
пир-авăр институчĕ — текстильный институт
пир-авăр комбиначĕ — текстильный комбинат
пир-авăр производстви — ткацкое производство

авăр

2. перен.
молоть, нести чепуху, пустословить
ан авăрса лар! — не болтай пустое!

авăр

◊
пуçĕ авăрать — у него голова работает, он соображает

авăр

V.
кружиться (о воде в омуте)

производство

производственный
алăсти производстви — кустарное производство
пир-авăр производстви — текстильное производство
ялхуçалăх производстви — сельскохозяйственное производство
производство хăвачĕсем — производственные мощности

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

сакăлта

(сагы̆лда), уступ, образованный в почве; ухаб, обрыв. Яргуньк. Зап. ВНО. Сакăлта, уступ; уступчатый. Ib. Сакăлтана пыриччен, сакăр çулпа пымалла. Т. II. Загадки. Сак, сак, сакăлта, савăрвунă сакăлта. В Хорачка: сагы̆лдак. Сред. Юм. Сакăлта тесе çôл çинчн пĕчикрех лакăма калаççĕ. (Небольшая впадина на дороге). Торп-к. † Сакăрвоннă сакăлта, сакăрвон тенкĕлĕх лашине çапса утми турăмăр. С. Тим. Сак, сак, сакăлта, сакăрвунă сакăлта, (Пусма). Сĕт-к. † Тăхăрвоннă тухури, сакăрвоннă сакăлти, сакăрвон тенкĕлĕх лашине çапса отми турăмăр. N. Малтан тӳрем çĕр, унтан тӳрех сакăлта (обрыв). N. Çĕнĕ çуна, сăрлă ӳрече, сакалтана сикмин — лайăхчĕ. Сам. 71. Сакăлта çыр хĕрринче, тăмлă, хытă çĕр çинче курнăччĕ эп пĕр чечек. Тюрл. Çорконне шыв çорса кайнă та, сакăлта полнă (обрыв). || Углубление в реке. СПВВ. Х. Сакăлта; шывра пĕр тĕлте пĕр пĕчикçĕ кăна тарăн тĕле сакăлта теççĕ. Ст. Чек. Сакăлта = авăр. Буин. Шывра тăнă чух манăн урасем пĕр сакăлтана анчĕç кайрĕç (провалились в углубление). См. сакăлтак, санкăлта.

çăкăр

(с’ŏгŏр), грязь. Курм. Шумерля. Çăкăр, грязь в болоте. Хорачка. Шу хĕринче вырăн çăкăр (с’ŏҕŏр), пымалла мар. Пшкрт: с’ы̆ҕы̆р ар (= авăр), с’ы̆ҕы̆р выры̆н, глубокое место.

тăпсаллă

имеющий пятку. ТХКА 8. Шĕвĕр вĕçлĕ, кукăр çурла, йăс тăпсаллă çаврака авăр, ал сыппи тăванĕ, пилĕк-çурăм ылханĕ-тимĕр çурла, хурăç шăл!

хыçал

(хыз’ал), зад, задняя часть; находящийся сзади. N. Хыçалтан килми пуличчен тартăмăр. N. Вăрçăран хыçалта окоп хатĕрлетпĕр. Хапк. Куçĕсем иккĕшĕ малта, иккĕшĕ хыçалта. ТХКА 54. Пире урапа çине хыçаларах лартрĕ. Хăй мала тилкепе тытса ларчĕ. Юрк. Эпĕ аранçех хыçалалла чикеленсе юлаттăм. Сред. Юм. Авăн çапнă чôх, кĕлтене ôлăмланă чôх пĕри кĕлте парать, ыттисем хыçалтан çапаççĕ. Шор-к. Эпĕ çав орапа çине хыçалтан тăтăм та анаталла чоптарма пуçларăм. || Вслед за. А.-п. й. 31. Эх хăвалаççĕ, эх хăвалаççĕ, хыçалтан тусан кăна мăкăрланать. Альш. Атя, часрах тарар, хыçалтан ан килтĕр вăл, тенĕ. Собр. † Эпир кунтан кайсассăн, хыçалтан сăмах тухминччĕ. || Задний. В. С. Разум. КЧП. Хыçал куккăр (у. др. хыçалти куккăр) хĕрĕсем мал куккăрти (у др. малти куккăрти) хĕрсенчен чипертерех. ЧС. Арман панче хыçал касри Миките пиччене йăран хушшинчен утă çулнă чухне çапса вĕлернĕ (гром), тет. Ст. Айб. † Хыçал енчеи тухаççĕ кăвак пĕлĕтсем, тата мĕн çăвасси пурă-ши. В. Ив. Кашта çумне хыçал вĕçне ĕçленĕ чух тытса пымалли авăр тăваççĕ. || Назв. леса. N. Хыçал тесе муркарсем ял пуçĕнчи вăрмана калаççĕ, ĕлĕк унта киремет, йăрăх нумай пулнă, халăх чӳк тунă.

хуршăмми

большое птичье перо. СТИК. Паян эпĕ çулпа пынă чух икĕ хуршăмми тупрăм. Пĕри хурăн хуршăммийĕ, тепĕри темле вĕçен кайăк хуршăмми. Сред. Юм. Хоршăммине касса, он ăшне пĕчик патакран авăр туса кӳртсе лартса, хоршăммин пĕчик пуçне паранк кӳртсе лартса пăшал пик персе çӳреççĕ, çавна хоршăмми пăшалĕ теççĕ. || Перо (для письма). Юрк. Пĕр икĕ уйăх ытлашшипех аллăма хуршăмми тытса çырни çук. Букв. Хуршăмми тытан хур пулман, тет.

хусăк

хосăк, заступ. СПВВ. ВА., СПВВ. НН. Хусăк çĕр чавма кирлĕ. Ăна сухапуç тимĕрне авăр лартса тăваççĕ. N. Хусăк, однопалая (?) мотыга для рытья картофеля. Изамб. Т. Хусăкпа çĕр чаваççĕ. Орау. Хусăк, улма кăлармалли. N. Хусăк, деревянная лопата для выкапывания картофеля. Тюрл. Хосăк, йăваçран тăваççĕ, паранкă кăлармалли. Янтик. Хусăк, паранкă кăларакан кĕреçе пекки. Сред. Юм. Хосăк, деревянный инструмент, которым роют картошку. СПВВ. N. Хусăк, çĕр чавакан саступ. Баран. 69. Хусăкĕсене, кĕреçисене пухса каялла тăрса килеççĕ.

кăрик

(кы̆_рик, кы̆рик', первое о более сильном, второе о более слабом звуке, так у КС), подр. скрипу немазанной телеги или двери. КС. Алăк: кăрик! кăрик! тесе уçăлать. 93. çул. 27. Çав вăхăтра алăк кăрик тунă. Пус. Стариксам кисен: авăр, арман! тесе, каларĕ, тет. Кăрик! тесе ларать, тет (т. е. мельница не намолола пирогов, а только скрипела). Б. Олг. Начар çын орапи калат: крик! крик! тесе, макăрса каят. Ib. Хапка (вĕрлĕк хапка) уçнă чох çынĕ уçат: çа çын уçнă чох хапки кăриклатат; кăрик! тет. || Подр. крику ворона. В. Олг. Çăкан (= çăхан) вĕçсе кайнă чох йӳç çине ларсан, кăчкăрат; сасси: кăрик, кăрик, кăрок (кŏрок)-карок-кăрок-кăрок! тет. ЧС. Кĕлет алăксене пурте кăрик та (та), карик! тутарса уçаççĕ.

кĕрленк

(к'ӧ̆рл'эн'к'), кĕрленкĕ (кэ̆_рл'эн'_гэ̆), водопад. КС. Череп. Кĕрленкĕ, вода, падающая с очень небольшой высоты (приблиз. в метр). Календ. 1908. Кунтан пуçне тата ĕлĕкхи шыв юххинчен пысăк кĕрленкĕ авăр кӳлĕ пулса юлчĕ. Зап. ВНО. Кĕрленкĕ (б. Буин. у.), сиктерĕш (б. Ядр. у.), водопад. Фин. Ту хушшинчи çыран тĕпĕ çара кĕрленкĕ, чул кăна. N. Кĕрленкĕ, çыранкă (çыран).

чол авăр ути

сено с Чол авăр. Старак.

шарка

неглубокий омут. Альш. Çуркунне шыв юхнă чух шарка пулать (пĕчĕкçеççĕ авăр).

пир-авăр

тканина. N. Пир-авăр тăвасси — хĕрарăм ĕçĕ. Якейк. Пир-авăр тĕртсе пĕтертĕмĕр те-хе. N. Вăл вăхăталла хĕрарăмсем те пир-авăр таврашне пăрахаççĕ. N. Пир-авăртан çĕлеççĕ. Хирле-Сир. Пирн пир-авăр нумай. N. Пир-авăр тума пулăшатăн (не процесс, а результат работы: шуратнă пир, улача, тĕрлĕ пир).

пир-ар

то же, что пир-авăр. Якейк. Пир ар туни. Пулăшăр. Пир-ар касса парса.

пурне

, порне, (пур_нэ, порн'э), палец. В. Олг. Порне, палец. Сред. Юм. Пурнесĕне тăта çапла ят параççĕ: пас пӳрне, палан ӳрте, ӳрте тирек, шĕм шĕмеккĕм, кĕчкĕне папи. Орау. Ăна та пурнепе туса яман вĕт, вăл та çынах. ПУ. Пуç пурне, шĕвĕр пурне, вăта пурне, ятсăр пурне, кача пурне. Собр. † Çӳлте çурта çунать-ĕçке, пурне пек, пурне пек тумлать-çке. Шорк. Пурни пур та, чĕрни çук. Ст. Чек. Качча кайсан, качак пурне кĕскелет, теççĕ; ача тусан, вăта пурне кĕскелет, теççĕ. Пир-авăр пĕтес тĕлĕшрен калаççĕ (т. е, убавится запас холста). N. † Учĕсем пулччĕр сарă пулччĕр, пурне пусас вырăнĕсем йăс пулччĕр. Шурăм-п. Çĕр айĕнче пурне пек çынсем пурăнаççĕ, тет. N. Ӳчĕ пурне пек татăла-татăла антăр. || Прозвище мужч. N. Пурне Йăван арманĕ. См. порня, порна.

атма пĕкечи

(_п̚э̆_гэζ’и, Череп.) или атма пĕкеччи (_п̚э̆гэц’ц’и, Ст. Чек., где однако употребляют и первую форму), arcus ligneus, cui suspenditur saccus атма, дужка намётки. Изамб. Т. Атман вăрăм авăр пулат, тата пĕкечĕ пулат.

Айтар

vox incertae signif., quae forsitan olim nom. pr viri fuerit. Слово неизвестного знач.; может быть, личн. имя мужч. Альш. Айтар капанне айĕнчен туртаççĕ. (Çăм авăрлани). Из Аидарова стога снизу теребят. (Загадка о прядении шерсти). V. айсăр капан. Cf. Айдар, nom viri. in Чув. яз им., 25. Около дер. Авыр-Сирмов, Асакасин. вол. Ядрин. у., есть овраг — Айтар вар (Аjдар), nom. loci voraginosi, qui est prope viculum Авăр-Çырми praef. Iadrinensis. Ср. тат. фамилию [араб сăмахĕ].

авăр

(авы̆р), versari (de molis dicitur), moli (de frumento, quod molis frangitur), молоть (т. е. вертеться, о мельнице); молоться (о хлебе). Арман авăрать. Мельница мелет. Альш. Анчах ăнаймарĕ вăл арман та: мĕн лартнăранпах авăрсах каяймарĕ вăл. Однако и с этой мельницей не было удачи: начиная с того самого времени, как она была выстроена, на ней было мало помола. ЧП. Сĕве çинчи шыв арманĕ ялан тулăран тулă авăрать. Водяная мельница на реке Свияге все мелет пшеницу да пшеницу. Сан арманта камăн аврать? — Прашка Павăлин (Павы̆л’ин’) Чей хлеб мелется сейчас у тебя на мельнице? — Павла Прокопьева. Ib. Пирĕн арманта талăкра ик çĕр пăт тыр аврать. На нашей мельнице смалывается по 200 пуд. хлеба в сутки. Çеçмер. Ку арманта кон каçиччен алă пăт анчах авăрса тохать. Эта мельница мелет только 50 пуд. в день. Якей. Армана авăрмалла турăмăр. Мы привели мельницу в такое состояние, что стало возможно молоть. Ib. Паян арман конĕпех авăрчĕ. Сегодня мельница молола весь день. Trans. significat blaterare, garrire, nugari, ineptire, allucinari. Также говорить (нести) чепуху, болтать вздор. Ст. Чек. СТИК. Авăрса ларат. Болтает (i. q. кирлĕ-кирлĕ-мара каласа ларат), несет чепуху. Сбор. по мед. III. Лешсем, çук çынсем, епле те пулин пĕр-икĕ пус тупас тесе пурăнаканскерсем, мĕн те пулин авăрса (apud alios: авăрIса) яраççĕ вара. Те (йомзи), будучи бедняками, не имеющами у себя даже каких-нибудь двух копеек, нагородят ему (больному) какого-ннбудь вздора и с этим отпустят его домой. Ст. Чек. Тек авăрса ларат! Все болтает! (говорят шутливо тому, кто рассказывает о пустяках). Ib. Ан авăр! Не неси чепуху! (говорит тот, кому неприятно слушать, какую чепуху несет рассказчик). || Interdum est intellegere, percipere. Иногда значит понимать, смекать. Ст. Чек. Ку çын авăрат, ун умĕнче калаçма çук. Он смекает, о чем идет речь; при нем говорить нельзя. Ib. Авăраймас. Не понимает (башка не варит). || Aut deblaterare, foris effutire alqd. Также проболтаться. Ст. Чек. Авăрса ан пар. Не проболтайся кому-нибудь (о нашем секрете).

авăр

(авы̆р), intorquere, torquere (circa alqd), навивать. ЩС. Çакă кантăрана патак çине авăрса яр-ха. Навей-ка эту веревку на палку. (Сомн.). Vox suspecta. V. авăрла.

авăр

(авы̆р), locus fluvii vellacus profundior, омут. Cf. авăр. СПВВ. ЕХ. Шывра пырсан-пырсан пĕр тĕлте тарăн пулат, çав тарăн тĕле авăр теççĕ. Если итти по дну реки или озера, то иногда оно углубляется; такое глубокое место зовут омутом. Ст. Чек. Авăр — шыв çаврăнса тăнипе тарăнланса кайнă çĕр. Омут — место, ставшее глубоким вследствие круговращения воды. СПВВ. МС. Пуп арманĕ хыçĕнче пĕр авăр пур, атма аври çитмест. За поповскою мельницею есть такой омут, что не достанешь дна череном наметки. Чуратч. Ц. Хĕрлĕ Çыр сăртăнче пĕр авăрта усалсем кĕтӳпе пурăнаççĕ. В местности Хĕрлĕ Çыр сăрчĕ, в одном омуте, живет много чертей. Cf. авăр.

авăр

(авы̆р), vox ignoue signif. (v, авăрла), quae voci „пир“ adiici solet. Слово неизвестного значения, обыкновенно прибавляемое в виде присловья к существ. „пир“, холст: пар-авăр, lintea varii generis, всякого рода холсты. КАЯ. Эй хĕртсурт! эсĕ пире çула пулсан уй ĕç тума пулăшатăн, хĕлле пулсан килти ĕçе тума пулăшатăн; çур-кунне пулсан пир-авăр тума пулăшатăн. О хĕрт-сурт! летом ты помогаешь нам выполнять полевые работы, зимою — домашние; весною ты помогаешь нам изготовлять холсты. Тюрл. Пир-авăрсене тапратрăн-а? Принялась-ли ты за холсты? Якей. Пир-авăр пĕтертĕмĕр. Мы окончили все работы, относящиеся к изготовлению холстов.

авăр

(авы̆р), caulis, virga, стебель, прут. Сред. Юм. Пĕр авăр пăрçа. Один стебель гороха. Ib. Хăяр чечекки авăр çинче пõлать. Огуречные цветы бывают на стебле. Хăяр (кавăн) авра кайни. Огурцы (тыквы) пошли в стебель (или: растут в стебель, не принося плодов. Шорк.). Ку авăр çине çырла пит нумай. На этом стебле очень много ягод. Ib. Эпĕ тăват авăр хурлăхан касса илтĕм. Я срубил четыре стебля черной смородины. Календ. II. Пур авăртан та улма пĕр пек тухмасть. Не каждый куст дает одинаковое количество картофеля. Икково. Пĕр авăртан (или: пĕр кăкран) пилĕк омла тохрĕ. С одного куста картофеля получилось пять картофелин. Хирте. Пур тĕрлĕ тыррăн та икĕ пай: пĕр пайĕ çĕр айĕнче, вăл тымар; тепĕри çиелте, вăл аври, пуçахĕ, çулçи. Всякий хлебный злак состоит из двух частей: одной подземной — корня, другой — надземной, т. е. стебля, колоса и листьев. ЧП. Хурлăхан аври, прут, стебель емороднны. Икково. Хăмла çырли аври, прут, стебель маливы. Крат. раз. Тĕлĕкре манăн умра пĕр тĕм иçĕм-çырли ларать пек, вăл тĕмре виç авăр пек. Мне снилось, вот виноградная лоза предо мною, на лозе три ветви. ЧП. Лутра-ях-та шĕшкĕн аврн кĕске. У низенькой орешипы коротенький ствол. || Item manubrium, ansa. Также означает ручку, черен, рукоятку. Изамб. Т. Атман вăрăм авăр пулат. У наметки дливный черен. Пуртă аври, топорище; çĕçĕ аври, черен ножа; чăпăрккă аври, кнутовище; кĕреçе аври, черен лопаты; курка аври, ручка ковша. Якей. Шăппăр аврине такăш кăларса илнĕ. Кто-то вытащил из метлы черен. Ib. Шăппăра авăр лартрăм или: шăпвăр аври лартрăм. Я посадил метлу на черен. Ib. Çак шăппăра авăр лартас полать. Надо насадить эту метлу на черен. ЧП. Пуш аврилĕх йăвăç, arbor manubrio fiagelli conficiendo ap, дерево, годное на кнутовише. Якей. Пуш аврилăх йăвăç (пуж-ав_рилы̆х йы̆вы̆с’), id.

авăр

vox ignotae signif., aenigmatum propria. Cf. авăр. Слово неизв. значения, встречающееся в загадках. Ракова, Альш. Авăр, авăр чечек, авăр кукăр чечек. (Аслати авăтни, aenigma caeli fragorem significans, загадка о громе). Hoc quoque aenigma caeli fragorem significans a tataris assumptum est. Загадка о громе заимствована у Татар. Срав. тат. „Зӓҥгӓр-зӓҥгӓр, зӓҥгӓр чӓчӓк, кӱк, кӱк, кӱк чӓчӓк, кӱрįрӓ кӱзгӓ матур чӓчӓк, кӱтӓрiргӓ ауыр чӓчӓк. (Лампы)“, т. е. „Голубой, голубой, голубой цветок, синий, синий, синий цветок; на взгляд — красивый цветок, поднять — тяжелый цветок. (Лампа)“ См. у Гирея Арсланова, ор. cit, 2 стр., 8. Собран. 245. Тĕр, тĕр, авăр, тĕр авăр, ăна тĕрме мĕн пур? Хуç, хуç авăр, хуç авăр, ăна хуçма мĕн пур? (Тӳшек пуçтарни). Сверли, сверни...., сверни...., что стоит его свернуть? Перегнн, перегни...., перегни...., что стоит его перегнуть? (Загадка о свертывании перины). Aenigma culcitam convolvendam vel complicandam significans. Cf. авăр.

авăрă

(авы̆ры̆), i. q. авăр. Турхан. Ib. Пуртă авăри, manubrium securis, топорище.

авăрлик

(scribe: авăрлик?), vox incerta in aenigmate posita, Т. II. Загадки. Авăрлик, авăрлик, мăнтăр упа çăвăрлик. (Çăкăр унани. De pane defingendo. Валянье хлеба). V. авăр.

аврă

(авры̆), i. q. (то же, что) авăр. Альш. Б. Акса.

алă-ĕçĕ

(ал э̆с’, ал э̆з’э̆), quae manu constat; pierumque de mulierum opera dicitur. Рукоделье. Ст. Чек. Ал ĕç тесе пир-авăр ĕçне, кĕпе-йĕм ĕçне, хĕр-арăм килте ĕçлекен ĕçе калаççĕ. Рукодельем называют приготовление холста, белья и др. домашние женские работы. Изамб. Т. Ака пĕтсен, ăшăтсан хĕр-арăмсем, ĕçе тухачченех, урамра ала ĕç ĕçлесе лараççĕ. После весенней пашни (когда станет теплее) и до самых полевых работ, женщины выходят сидеть на улицу и занимаются там рукодельем. Ст. Чек. Алă ĕçĕ: хĕр-арăмăн пир-авăр ĕçĕ, йĕп-çип ĕçĕ, çĕлесси, тĕрлесси, çăвасси. Рукоделье — женские работы: приготовление холста, шитье, вышиванье, мытье.

ар

(ар), i. q. авăр. Пшкрт. Ар — шу поҕы̆нза т̚ы̆рат, сарлаҕа. Широкое (место), где скопилась вода. Это определение едва-ли верно. Хорач. Чан’н’а шуа п̚ы̆ракса, ар т̚э̆_пн’ӓ. Колокол бросили в воду, на дно омута. В. Олг. Ар. id.

ар

(ар), i. q. авăр. В. Олг. Портă ари (аϱи^ы), черен топора.

ар

(ар), i. q. (то же, что) авăр. В. Олг. , Б. Олг. Пшкрт. Арман арат. Мельница мелет. Б. Олг. Шу арманĕ арнă чох шуйĕ (т. е. шывĕ) шорлатат волакпала, кĕлетĕнче чолĕ шолтăтатат. Когда мелет водяная мельница, то вода в жолобе шумит, а жернов в амбаре стучит.

ар

(ар), i. q. (то же, что) авăр. Хорачка. _пи_р-ар = пир-авăр, lintea omne genus, холсты (всякие).

кил

(к’ил’), итти, ехать, прийти, приехать, прилетать (сюда, в направлении сюда). Альш. Килтĕмĕр, килтĕмĕр те, уччилние çитрĕмĕр хайхи çавăрăнса (шли, шли, и, наконец, вернулись к школе). Ib. † Хуçи: кил, кил! тесессĕн, сĕтел умĕнчи çын эпир; хуçи: килех (прошу пожаловать)! темесен, алăк панчи çын эпир. Ib. Килех, хăта, килехи аван çитрĕн-е (хорошо ли доехал)? тесе калаççĕ. Ib. † Килмесĕр (вар. килмесĕр те) килнĕ çак киле, ытла (вар. ыттах) тĕлĕнтерсе хăварас мар. (Застольн. песня). Бюрг. † Килмесĕр те килтĕм çак тăвансем патне, ухатам килчĕ юрлама. Якейк. Ку карттуса вăл мана сан пата килме анчах пачĕ. Ib. Килĕçин килччĕр (или: килĕç. Если желают, пусть придут... Ib. † Пичи патне килесси (трудно), килессинчен каясси. Ib. Эс Хосана хальччен килмен-и? Халь килнисĕр пуçне эс нихçан та Хосана килмен-и? Ты первый раз в Казани? Ib. Килсен килĕ. Что же, ладно, пусть уж придет, что ли. ГТТ. Маншăн пулсан, вăл кунта пĕртте ан килтĕрччĕ. Я совсем не хотел бы, чтобы он приехал сюда. Изамб. Т. † Ăсатса яр, тăван, ăсатса яр, улма пахчи витĕр кăларса яр. Хăçан килессине каласа яр. Ала 94°. † Кинçĕм те лайăх Хĕвекле, килнĕ те кайнă вăхăтра, хирĕç те чупса тухинччĕ; хирĕç те чупса тухмасан, ăшă та сăмах пулинччĕ. Орау. Пĕр-ик-виççĕ киле-киле кайăп-ха эп (т. е. приеду или приду). Ib. Кашни кун киле киле чӳречĕнтен шаккăп. Буду, приходя каждый день, стучать тебе в окно. Ib. Килме çиле майлă пулчĕ те, аван пулчĕ. Ехать было по направлению ветра, поэтому хорошо. N. Тутар хĕрĕсем, тутар арăмĕсем çуркуннепе киле-киле пир-авăр тĕртмелли иле-иле каяççĕ. Тюрл. Вăл килмелле мар кайнă. Он ушел с тем, чтобы более не возвращаться. N. Килнĕ чухне атă илсе кил. Когда придешь, захвати с собою сапоги. Чув. пр. о пог. 171. Аслати пĕр çĕртен тепĕр çĕре килсе куçсан... Если гром переходит с места на место... Юрк. Куллен уччилнике кил, çырăва вĕренме ан ӳркен. Ib. Килессӳ пулсан (если думаешь приехать), часрах килме тăрăш. Ib. Эпĕ ун патне килсеттĕм, кала халĕ ăна, кунта ман патма тухтăр, тет. Янорс. Пăртак тăрсан тата темиçе пăрохот киле-киле карĕç, хăшĕ темиçе парăш кăкарнă. Шинер-п. Пирĕн пата ан килтĕр, тесе, картисене сӳтсе тăкрăç. Ст. Шаймурз. † Çакăях тăвансем пулмасан, килеймен пулăттăм эпĕ çак киле. Трхбл. Яшкана васкасах ан çак-ха, килерех паччăр (напр. сухаран, вăрмантан). Шурăм-п. № 26. Эпĕ алăкран кĕрсен çĕлĕке илсе, асаттесен йăлипе: ман килес! терĕм. Регули 22. Килмессерен килте çок вăл. Ib. З47. Вăл çомăр çăвиччен килсеччĕ. Ib. 1451. Эп чĕнтĕм она, вăл килчĕ; вăл каламарĕ тума, эп тумарăм. Ib. 17. Исе килмесĕр ма килтĕн? Шорк. Никам та килнĕ палли çук. Нет следов того, чтобы кто нибудь приходил. Ст. Чек. Вĕсем виççĕн килчĕç-и? — Виççĕн кăна-и вĕсем (какое втроем), вунпиллĕк çынна яхăнччĕ! N. Паçăр ман патма пĕр çын килчĕ те: аçу вилчĕ, терĕ (умер отец того, к кому пришел человек). N. Паçăр ман патма пĕр çын килчĕ те, сан аçу вилни çинчен пĕлтерчĕ. N. Паçăр пĕр çын килчĕ те: атте вилчĕ, терĕ (умер его отец). СППВ. ТА. Кил токко = кил халь. Икково. Ача алла килесшĕн. Ребенок просится на руки. Ib. Вăл ача ман алла килмест. Тот ребенок не идет ко мне на руки. N. † Хам тăванçăм килет, асăнса, хура лаши килет ыткăнса, ылттăн пĕкки килет çутăлса, хурама турти килет авăнса, чĕн тилкепи килет туртăнса. Едет нарочно ко мне мой родимый; его вороная лошадь мчится (стрелою), золотая дуга блестит, загибаются вязовые оглобли, (туго) натянуты ременные вожжи. Кан. Эрнере иккĕ килмеллескер, пĕр хут çеç килет. Альш. Сивĕ çĕрсем (ночи) киле пуçларĕç. Ib. † Сарă хăмăш тĕпне шыв килсен, çурккуне пулнине çавăнтан пĕл. N. Мĕн полат-килет! Что будет! (или: что будет, то будет!). || Прийти за... Орау. Кĕрĕкне илме килчĕ. Кĕрĕк ыйтма килчĕ. Пришел за шубой. || Вернуться, возвратиться. Бел. Эпĕ каяс çĕре утрăм, усем килелле килчĕç. Я пошла своей дорогой (в гости, в другую деревню), а они вернулись домой. (Они были из той деревни, что и рассказчица). Альш. Тимĕрçĕн ачи выляма кайнă, тет. Выляса килет, тет те, тимĕрçĕпе арăмĕ йĕрсе лараççĕ, тет. Ib. Киле килме тухрăмăр вăрмантан. Килсен, килсен, çул çинче манăн алса укнĕ-юлнă. Регули 177. Атти киличчен кĕтсе тăтăм. Ib. 318. Вăл киличчен кӳлсеттĕмчĕ. Ib. З51. Эп киличчен тăрнă вăлсам. Ib. 262. Утсам кĕтĕве ярмасăр килмерĕ. N. Атте пасартан киле пырать пулĕ (уже возвращается). || О запахе. Кратк. расск. Çăварĕнчен хăйĕн пит йывăр шăршă килнĕ. || О выигрыше. Яргуньк. Тата çĕр тенкĕ хучĕ, тет те, татах Ивана килчĕ, тет (Иван выиграл) N. Çапла ĕнтĕ хресченсенĕн тупăш çулталăкне З50 — 400 т. яхăн килет. || Зависеть; происходить. ХЛБ. Тырă-пулли пуринчен ытла сухаланинчен килет (зависит). N. Вăл ĕç пĕр пиртен анчах килмест (не от нас только зависит). Малт. шк. вĕр. фиç. 114. Анчах çавăн пек суя ĕнĕнӳсем пирĕн тĕттĕмлĕхрен килет. || Уродиться, удаваться. Çук, тулăсем кăçал килмерĕç (пшеница не уродилась). N. Хĕвел хытă хĕртсе типĕтсе янипе Египетре халĕ те тырă акни нимĕне те килес çук. || Сходиться. Собр. † Санпа манăн сăмах пит килет, те ĕлĕкрен пĕрле тăнăран. || Возникать (о желании). N. Курас килекен пула пуçларĕ (пулчĕ?). Стало хотеться увидать. О сохр. здор. Тăвассу килтĕр; тăвассу килсен, тума пулать ăна (это). Орау. Тул тухасран тухас килет. КС. Нихçан та кун пек ĕçес килсе ĕçмен пулĕ (т. е. эпĕ). N. Çырас килсе çырмастăп. Янорс. Манăн вара хот (грамоте) вĕренме каяс килекен полчĕ (захотелось итти учиться). N. Ку ача çул çинче пĕр утă лавĕ тĕл пулать те, çиес килнĕ майĕпе çăтат-ярать, тет. СЧЧ. Пăтти вара пĕтĕмпе çу кăна пулат (страшно масленая), çиес килмен çĕртен те çимелле (и не хочешь так явится аппетит). Юрк. Вĕренес килекенсем манăн авă вĕренеççĕ, нихăшĕ те ку вăхăтра киле кайма ыйтмаççĕ. N. Вара вĕсем мана: питĕ каясах килсессĕн, каях, ачам, терĕç. Регули 562. Мăнăн исе килес килет (килмеçт) конта. N. Манăн ăна вăл пӳрте пĕртте ларттарас килмес (не хочу, чтобы он строил). Сред. Юм. Чашăк çăвас килмесен, вăник кошак осрас полать. (Поговорка. Вăник кошак пĕр чашăк çулласа тасатаççĕ, тет). N. Укçа паракан çын хăй укçи выçă çынсене çитессине (дойдут ли) пĕлмесен, укçа парасси те килмест. К.-Кушки. Ăна курсанах, çилĕ килсе каят. Когда на него смотришь, зло берет. N. † Икĕ йӳллĕ çул пырат, пĕр юпĕпе хĕр пырат, çавна тытса, чуптусан, çамрăк пуçа вăй килет. || Приходиться, случаться. О земл. Ана çине навус тăкнă пулсан, çав 100 пăт хакне ĕçлесе тупма килмен пулĕччĕ. Толст. Мана пĕр золотника (= мăскала) 5835 пĕрчĕ килнĕччĕ (эпĕ вĕсене юриех суса пăхрăм, т. е. яйца шелкопряда). ЧС. Мĕн тăвас, пĕрре çапла килчĕ те, ларасах пулать çав. ХЛБ. Ана çине тирĕслĕке тăкнă чух епле килнĕ çапла (= кое-как) тăкас пулмасть. Альш. † Мĕскер пулмĕ, мĕскер килмĕ пирĕн çамрăк пуçсене! || Проявить то или другое качество. Ала 99. Хĕл ăшă килсен, çу сивĕ килет, тиççĕ. Изамб. Т. Кăçал çуркунне сиввĕ килчĕ (весна была холодная). ТХКА. З. Çанталăк пĕр килмест çав. N. Чăнах та, ыйтса пăхсан, Кĕркури пичче: самана çапла килчĕ, терĕ. О земл. Пурăнăç (жизнь) йывăртан йывăр килет. || Означать. Трхбл. Аптăранă тени вырăсла мĕн сăмаха килет-ха вăл? Какому русскому слову соответствует слово «аптăранă»? Альш. Вăл сăмахсем мĕне килнине (что означают) пĕлеймеççĕ. ГТТ. Çак сăмах (слово вирт «палы») мĕне-те-пулин килмĕ и тата? (не имеет ли связи с чем-либо). || Заниматься (о заре). N. Çурăмпуç килет. Занимается заря. || Относиться. N. Вĕсем пĕтĕм патшалăха килекен ĕçсене туса тăраççĕ. || Настраиваться (об инструменте). К.-Кушки. Купăс килмен. || О пении. Альш. Каллах пурте калаççĕ (поют) пĕр сасса килсе, пĕтĕм яла янăратса! Ст. Шаймурз. † Тавай, тантăшсем, иккĕн юрлар, ĕнтĕ килет пулсан кĕввĕмĕр. || Быть подходящим, пригодиться. Орау. Сăмаха килмен япала çинчен мĕн калаçса ларан? Ĕçе килмен япалапа, мĕн тăвас унпа, вырттăр хăй вырăнче. N. Апла килмест вăл. (Это выражение) и верно, не идет, не подходит. Батыр. Ташла пĕлмен çынна кĕвĕ килмен, тет. (Послов.). Ашшĕ-амăшне. Килменнине ан калаç. Не говори того, чего не следует. Ст. Чек. Улталани те манăн вĕт килет (т. е. складно, умело обманываю?). О земл. Икĕ хут сухалама килмесен... || Быть принятой (о жертве?). ЧС. Халь çĕнĕрен пĕçерсе чуклемелле, тата çĕнĕрен чӳклесе килмесессĕн, эсĕ пĕтĕм выльăх-чĕрлĕхе вĕлеретĕн вара (будешь виной смерти..). || Быть к лицу (о костюме). Икĕ талир пĕр манир; ăçта çаксан, килĕ-ши? I| Быть привезенным. Тораево. Тата арча килнĕ, арчи ăшăнче хĕç (меч) пулнă. || Вытекать. Орау. Ача умĕ («воды») килчĕ. См. ача умĕ. || Выходить замуж. Образцы 99. Тата пĕр çул кĕтĕттĕм, килмĕ çавă вăл мана. Я подождал бы еще годик, но дело в том, что она за меня не пойдет. || В чувашизмах. Сред. Юм. Онтан нăмай та порнаймарĕ, тет, карчăк ача килсе те çоратрĕ (неожиданно родила), тет. Йӳç. такăнт. 34. Улюн кальт тутине йĕпетсе. Ах, килех, кил, пулмастех! (Здесь кил в значении русск «прими пожалуйста» при вежливом обращении. Так, при угощении, напр., пивом, угощаемый, попив немного, возвращая поданный стакан или ковш угошающему на руки, говорит ему: кил). || В качестве вспомогательного глагола. Кан. Çул çинче ниçта кĕрсе чей ĕçме тупмасăр, çул тăрăшшĕпех юр çисе килтĕмĕр (всю дорогу ели снег). Якейк. Пасара кайса килме кĕрĕк пар-ха. Дай мне шубы, сходить на базар. ЧС. Атăр, çавна курса килер-ха (сходим и посмотрим), терĕç. N. Тилли кунтă тĕпне шăтарат, тет те, пуллисене çул тăрăх тăкса килет, тет. N. Манăн кун-çул кĕскелсе килчĕ ĕнтĕ. N. Пурăнас кун çулă (= кун-çулу) пĕтсе килсессĕн... ЧП. Вăйă иртсе килет-çке, пирĕн ăшсем çунçаçĕ-çке. Сунар. Унта çу çинче пĕр ылтан çыпçăнса килнине курнă (червонец пристал к весам, которые брали в соседи). Альш. Çырмасем типсе килеççĕ (после разлива). Ib. Тырра хиртен пуçтарса килеççĕ. Ib. Чапăрлăсене, халĕ ĕнтĕ вĕсене: тăват пилĕк килĕрен те ытла мар, теççĕ Мертлĕре, пĕтсе килеççĕ, тет, вĕсем. Ib. Чапăрлă çапла кĕçĕн ял пулса тăрат-тăрат та, пĕтĕмпе пекех пĕтсе килет. Ib. Тул çуталса килет (светает), пушара сӳнтерсе килеççĕ (возвращаются, потушив пожар). Ib. Кунсем лайăх тăраççĕ-ха. Çу уйăхĕ çитсе килет. Ib. Каçпа вара çынсем тухса килнĕ чух ӳсĕр выртат Мишка. Ib. Вăл тайлăмра (в ложбине по течению реки) вара ялсем килнĕ ларса. Ib. Килсе килчĕç вуникĕ вăрă. Синерь. Патша ывăлĕ кайăка хӳринчен тытрĕ, тет те, хӳри тухса килчĕ (оторвался), тет. Хора-к. Çанталăк питĕ тĕттĕ(м)ленсе килчĕ. Ib. Мункун çитсе килчĕ, ĕçме-çиме пĕтсе килчĕ. Якейк. Пӳрте кĕрес тесе, алăк хăлăпĕнчен тытрăм та, алăк халăпĕ хуçăлса килчĕ (отломилась). С. Дув. † Çӳлĕ ту çине улăхнă чух пĕр ял килет курăнса. Толст. Уйăх шуралса киле пуçланă, сывлăм ӳкнĕ, тул çутăлса килнĕ. Регули 225. Пол тытса килет; пол тытнă çĕртен килет. Ib. 1272. Копан-копан тияса килтĕм. Капанĕпе (копипе, копипех) тияса килнĕ. Орау. Тĕнче пĕтсе килет; ăйăх пусса килет. Ib. Мункун çитсе килет. — Тул çутăлса килет. — Каç пулса килет. Ib. Кăнтăрла çитсе килет, эпĕр, вырса, ана пуçĕнчен уйăрлман, ялкулли! КС. Аслати алтса килет. N. Суйлав вăхăтĕ çитсе килет.

киремет

(_ки_рэ_мэ_т, к’и_рэ_мэт’, Пшкрт: _кєр’є_мє_т), киреметь (как свящ. место; от араб. кирамӓт). Охотн. Разные места около деревни и в самой деревне чуваш усеяны киреметями. Даже люди, близко стоящие к чувашам, часто ошибаются, понимая под слозом «киреметь» самих злых богов. «Киреметь», собственно, есть место, где пребывает злой дух, напр. дух какого-нибудь известного, некогда жившего на этом месте, чувашина, представляющего собою героя. У нас, напр., около деревни лежит прекрасное возвышенное пустсе место, имеющее форму полуострова, так как оно окружено с трех сторон двумя реками, соединяющимися в одну. На этом месте, помню, несколько лет тому назад росла старая, старая береза. Место около березы, а нередко и самую березу чуваши называют «утлас киремечĕ» — киреметь Утласа. По преданию чуваш, всем этим полуостровом владел когда-то богатый мужественный чувашин по именн Утлас. Находясь на высоком месте, откуда виднеется окрестность, и в то же время защищенном реками от нападения неприятелей, и владея домом с подземными кодами, ои умел всегда искусно и мужественно охранять себя и свое имущество от воров и разбойников и держать в страхе и покорности жителей нашей деревни. Утлас сам давным давно умер, но не умер его дух; он живет под березой, посаженной Утласом в своем саду. Дух его и теперь держит чуваш в страхе. Ни один чувашин не осмеливается выразить свою непочтительность к березе, где живет он, в противном случае дух Утласа наказывает его продолжительными телесными болезнями, для избавления от которых существует единственное средство — просить прощение в молении перед березою и зарыть в землю около нее медную монету, двухкопесчного или трехкопеечного достоинства. (Признаки жилища. Утласа до сего времени сохранились). «Киремети» имеют и другое происхождение. Место, где раньше совершали в продолжение столетий общественные моления высшим богам, нередко впоследствии были оставляемы, так как с течением времени условия жизни изменились, и чуваши, находя неудобным молиться на том месте, выбрали другое место для молений. Но уважение к прежнему месту молений сохраняется. Они и после изредка ходят туда молиться. Затем йомзи, затрудненные в обьяснении причины болезни чувашина, обращавшегося к ним за советом, говорили, что болезнь могла произойти лишь от неблагопристойного поведения его около известного места. Так постепенно чуваши приходили к убеждению, что на этом месте обитает злой бог, который и посылает нм болезни. Отсюда произошли новые «киремети» чуваш. Например, в нашей деревне, на берегу речки, есть место, куда собирались некогда для совершения общественных молений; оставлено было оно, по всей вероятности, когда поселились на противоположном берегу русские. Присутствие их мешало им молиться, так как те позволяли себе смеяться над их религиозными обрядами. Чуваши для молений выбрали другое место, а прежнее обратилось в «киреметь» (Авăр-кӳл киремечĕ). Сюда, в день совершения общественных млений, приходит старик, выбранный обществом, подметает небольшое место и, незаметно зарыв в землю медную монетку, отправляется домой. Этим выражается уважение к священному месту и память о молениях в старину своим высшим божествам. Чуваши чрезвычайно боятся киреметей и положительно разоряются на жертвоприношения им, особенно при продолжительной болезни. Дети еще с малолетства запугиваются «киреметью». Я помню, как нам было страшно проходить мимо «киремети»: мы опасались даже говорить между собою, чтобы как-нибудь не проронить оскорбительного для «киремети» слова. Как-то невольно слово застывало на языке. Никит. Киремет место — место, где приносят жертву киреметю. N. Ĕлĕк чăвашсем киремет патне укçа пăрахнă, халь нухрат пăрахаççĕ. Акă вăл мĕшĕн: халь киремет ашшĕ вилнĕ, теççĕ, аслă ывăлĕ уйăрлса тухнă, вăталăхĕ салтак(р)а, кĕçĕнан ухмах, теççĕ; çавăнпа ăна халĕ, укçа вырăнне нухратпа улталаççĕ. Собр. Умма татас вăхăт çитиччен, киремет патне умма татса еçсе пăрахсан, киремете аçа çапса çунтарса ярать, теççĕ. Çапла тусан та тармасан, сысна пуçĕ кайса чикеççĕ, тет те, вара тарать, теççĕ. N. Вăл мăн чӳк тенине киремет ăшăнче тумаççĕ, пĕр таса çерем çине тухса парне кӳреççĕ. Шурăм-п. Кунта ĕлĕк киремет пулнă, тет. N. Вăл киремет тени — йăри-тавра йăвăç; çав йăвăçсан йăри-тавра карта тытнă, çав карта ăшне пĕтĕм ватă çынсен (так!) пуçтарăнса кĕл-тăваççĕ. И. Тахтала. Киреметре ан вăрçăр, унта вăрçакан вилет. Никит. Çав киреметре час-часах çынсене киремет тытать. Начерт. 104. «Киремет» и «киреллĕ», место чувашского богослужения. Бгтр. † Пирĕн ял çине пăхсассăн, Шупашкарăн туйăнат, çак ял çине пăхсассăн, киреметĕн туйăнать. Панкми. Чĕке ту киремет, Мăн киремет, Çĕн киремет. Чăвашсем 13. Чăвашсем, килте пĕр-пĕр çын чирлесен, юмăç патне каяççĕ те, вăл вăсене мĕн-те-пулин каласа ярат. Е пĕр-пĕр ыр сăмах калат (киремете), ырă сăмах каласан вара часрах тума хăтленеççĕ. Хăш киремете, вăл юмăç мĕнпе чӳклеме калат: пăтăпа-и, хур-кăвакалпа-и. Пăтă юсманпа ак çапла тăваççĕ: пилĕк тиркĕлĕх юсман тăваççĕ те, унтан пăтă пĕçереççĕ; пиçсен вара, кайса хăш ырăсем каманине чӳклеççĕ. Пырсан, пăттине юсманне лартат та, асăнат: е пĕсмĕлле, тав тăватăп, пуççапатăп, çырлах, мана хĕнне асапне ан пар, тесе. Хамăр айванлăхне пуççапса каçарттарма килтĕм, çырлах, ан пăрах, тет. Çак сан таврашăнта ытлашши сăмах калаçнă пулин те, вылянă-кулнă пулин те. Çырлах, тунă кĕллĕме хапăл ил, эпĕ хуранлă пăттăмпа, тиркĕлĕ юсманăмпа асăнатăп, витĕнетĕп, мана (чит. ман) айван кĕллине хапăл ил, эпĕ хам айванлăхăмпа йăнăшрăм, çырлах, тунă чӳкĕм-кĕллĕм вырăнлă пултăр, тет. Вара виç хут ӳксе пуççапат та, тата укçа хурат вара, миçе пус та пулин. Ун пек киреметсем пирĕн çĕрте пилĕк тĕлте. Ак ăçта: пĕрремĕш — Шăхран тулĕнчи ырсем, вăл варман хĕрринче, çырмара, Киштек хирĕпе хамăр хир хушшинче; иккĕмĕш — Киштекри ырсем теççĕ, вăл çирма ялта, вăрман хĕрринче; виççĕмĕш киремет вăрмантан пăртак аяккарах, унта ĕлĕк пит шултăра вăрман пулнă, пит вăйлă вăрман пулнă, çĕмĕрт пит нумай пулнă; анчах вăл киремет пит хаярччĕ, тет, вăл; унта никам та пырса кĕреймесчĕ, тет; вăл вăрмана вара уделни вăхăтĕнче кирпĕç тума кастарнă, тет; ăна кастарма килекен старшина вара пĕр уйăхранах вилнĕ, тет. Тата пĕр Киштек вырăсĕ çав киремет тĕлĕнчен иртсе пынă чух, ун тĕлне çитсен, мăшкăлласа, ларса сыснă, тет те, хăй вара пĕр эрнеренех вилнĕ, тет; пит усалччĕ тет, çав киремет. Çавăнпа унтан халĕ те пит хăраççĕ. Халь анчах йывăç сахал юлнă ĕнтĕ: саккăр-и, тăххăр-и анчах юлнă ĕнтĕ. Тăваттăмĕш киремет — Тарăнварта, вăл Салмалав хирĕпе хамăр хир хушшинче. Пиллĕкмĕш киремет — Хула ăшĕнче, Ахтапана кайнă çĕрте, çӳлĕ çыран хĕрринче. Тата тепĕр киремет Кăнна урлă, Таяпа енче, тĕме çинче; унта пĕр хурăн ларат халĕ. Çак киреметсем пурте пĕр пек мар: хăшĕ ытларах та хаяр, хăшĕ аплах мар, тет. Тата хир-йĕнче, Раккассипе Елшел хушшинче, пĕр киремет пур, тет, çавна çитес хаяр киремет çук (такого злого киреметя, как он, нет), тет, вара. Ун тĕлĕнчен иртсе кайнă чух калаçма та юрамаст, тет, кулма та юрамаст, тет. Вăл киремет вырăнĕ çултан инçе мар, çултан çĕр хăлаç анчах, тĕме çинче, таврашĕнче йывăçсем ӳснĕ, çавăн енне çавăрăнса пăхма та юрамаст, тет. Пĕлтĕр пирĕн ялсем улатимир Аçтап(п)анĕ Миххайла праçникĕнче Раккассине йыхрава кайнă. Унта вăл ĕçкеленĕ, каç пулсан тин тухнă, хăй ӳсĕр пулнă; çав киремет тĕлне çитсен, аташнă вара, аташса çаврăнкаласа çӳресе шат супнă вара. Унтан çав киремет тĕми çине пырса кĕнĕ те, унтах лашине тăварса, çуни çумне кăкарса, выртнă вара. Вăл, çывăрсан, пит усал тĕлĕк курнă вара. Тухнă, тет, салтак çарри, пурте пăшалпа, тет, унтан кăна та шурă кĕпе-йĕм тăхăнтарса пăшал парса, салтакла вылятнă, тет. Унтан ирхине, тул çутăлсан, киле тавăрăннă вара; киле тавăрăнсан, мĕн пулнине пурне те каласа кăтартнă вара. Унтан вара хăй пĕр эрнеренех чирленĕ те, тăватă уйăх асапланса(н), вилчĕ вара. Нимскер туса та мая килмерĕ. Хăй виличченех пĕтĕмпе çĕрсе кайнă. Сред. Юм. Кашни киреметĕн хăйăн хуçи пôр, теççĕ. Çав хуçин çитĕнсе хĕр качча кайсан, çав хĕрĕн ô киремете хăйпе пĕрле илсе каяс пôлать, тет; хăйне илсе каймасан, киремет темле чирпе те чирлеттерет, тет, çав хĕре. Чирлесе аптрасан, хĕр вара киремете хăйпе пĕрле илсе каять, тет; ăна илсе каяс пôлсан, ак çапла тăваççĕ, тет: пĕчик пӳкçни (= пукане) тăваç, тет, тôтăр таткисĕнчен чӳркекелесе те: çак пӳкенипе пĕрле киремет пытăр, тесе, хăй качча кайнă яла илсе кайса, орам варрине пăрахса хăварать. Вара çав пӳкени пăрахса хăварнă çĕрте киремет полать, тет; он хуçи вара çав пӳкени илсе пыраканнисĕм полаççĕ, тет. Çапла вара пĕр киреметрен икĕ киремет полать, тет: пĕри çав ĕлĕк полнă çĕрте, тепри пӳкенипе илсе кайнă çĕрте. КАЯ. Хăшĕ-хăшĕ чӳк хыççĕн (после моленья) киле кайма лай(ă)х мар, тесе, киреметсене кайса, укçа парахса кĕл-тусан, тин тавăрнаççĕ. М. Васильев № 3, 4. Çав хорама котне кайса янă çынна чăвашсем киремет тее пуçланă, киремет хăй çих полман-мĕн, онăн çемьи те полнă. Собр. Пуринчен ытла чăвашсем киремете пуççапаççĕ, ăна вăсем хурăнсенче, ăвăссенче, çеремсем çинче, е хурамасенче, юмансенче пурнать, теççĕ. Пĕр пĕр çын халсăр выртсассăн, часрах: е арăмĕ, е амăшĕ, е аппăшĕ, юмăç карчăкĕ патне чупса каять. Вăл пырсассăн, вара юмăç карчăкĕ хăйĕн пĕр тӳмме пек юмăç пăхмаллине енчĕкĕнчен туртса кăларат те, тути патне еçсе, тута тавра çавăркаласа: çав киремет тытман-и? ку киремет тытман-и? тесе, тӳммине ярать те, çиппе сулкалама тытăнать. Тӳмми сулкалансан: çав киремет тытнă, теççĕ; тӳмми сулкаланмасан: урăх киремет тытнă, теççĕ, вара тата пăхма тытăнаççĕ. Çапла вара юмăç пăхтарма пыракана суйса яраççĕ. Юмăç пăхтарса килсессĕн, киремете пăтăпа, юсманпа чӳклеççĕ. Шăматкун пасара пĕр икĕ пăт ыраш е сĕлĕ нухрат илсе парса яраççĕ. Килте вăл вăхăтра тайăн сăра тăваççĕ. Тайăн сăра тусассăн, пасартан нухрат исе килеççĕ те, пăтăпала, юсманпала киремете чӳклеççĕ; чӳкленĕ чухне юсманне пĕртак чĕпĕтсе илеççĕ те, нухратпа пĕрле уя, ăçта киремет пур, çав вырăна, пăрахаççĕ. Вырсарникун çитсессĕн, ир ирех киремет сăрине, ĕстел çине çăкăр хурса, чӳклеççĕ те, пĕрне часавай патне турра çурта лартма яраççĕ. Часавай патне çитсе, кулач исе чӳклесен, пĕр татăк киремете: çытăр, тесе, пăрахаççĕ. Çав пăрахнă кулача пĕр-пĕр ула-курак е çăхан çисассăн, киремет çиленет, теççĕ. Кайран тата халсăр выртсассăн, тата тӳрлетеççĕ. Ib. Чăвашсем киремете туррăн шăллĕ (в ориг. «шăлĕ») теççĕ. Т. VI. 54. Тата ĕçленĕ чухне те: вăрçса те ятлаçса çӳретпĕр пулĕ, киреметсем, çырлахăр, тет, турамăшĕ! НАК. Сырлан киремечĕ, Хура-Кĕсрери киремет, Саланчăкри киремет, тăлăп ăшĕнчи киремет! Пурăр та çырлахăр, пиртен урăх ан ыйтăр; кама мĕн кирли аçăвăртан ыйтар (см. ,,сĕмĕле»), эпир ăна сирĕ(н) тӳпĕре те патăмăр (дали и на вашу долю). БАБ. Ахаль те пирĕн хирте киремет нуммай, мĕн пурĕ пилĕк киремет: Аслă киремет, Кĕçĕн киремет, Пулат киремечĕ, Явка ялĕ, пиллĕкĕмĕшĕ — çичĕ çырма пуçĕ. Ib. Вăл аннен ала тымарне тытрĕ те, калама пуçларĕ: а! сире тăшман киремет ячĕпе пăсса пĕтернĕ. Янш.-Норв. Йĕкĕр-чуллă, аçаллă-амаллă киремет! Карăш пурчĕ (чит. пурчĕ?) киремет, уй пуçĕ киремет, Алăк умĕ киремет, Кивĕ-çурчĕ киремет! пурăр та çырлахар, пиртен ытлашшине ан ыйтăр, мĕн кирлине аçăвăртан ыйтар, эпир ăна сирĕн валли те патăмăр. (Уй чук туни; молитва к киреметям). ЧС. Кăна, сирĕн ĕнене, киремет тытнă; пĕр кавакал памасăр çырлахас çук, тенĕ (сказала старуха-йомзя), N. Вăл туррине те, киреметне те ĕненмест. N. Киремет тытрĕ: алă-ура чист хутланса кĕчĕ (киремет прогневался и послал болезнь). Нюш-к. Вырăслайра пĕлтĕр пăру кĕтӳçне, пĕчик ачана, машшин курăннă, тет. Шуркут Ярмулли (ватă çын) уна илтсен: киремет вырăн шырать пуль, тет. Çавах мана кĕлел тавра иртнĕ çăвла ут кĕтӳ кĕтнĕ чух... (здесь пропуск). Халь киремет пĕр çынна та тытнине каламаççĕ çак, тесен ак çапла каларĕ: халĕ киремет йăвашланчĕ, ĕлĕк питĕ хаярччĕ; эпĕ унтан 2 сум вунă пус парса (пăрахса) аран хăтăлтăм, арăм чут вилсе каятьчĕ. М. Васильев. Киремет тесе, çынна тытса хутлакан турра (так!) каланă. Вăл пит усал пулнă; ăна, тул çăнăхĕнчен сар çупа çăрса, юсман туса панă. Шурăм-п. Атте мана шăппăн каларĕ: ку киремет мар, ку арçури; киремет вăл куçа курăнмаст (терĕ). N. Киремете парнене кӳрекен выльăхсем: хур, путек, така, вăкăр, тына тăваççĕ (приносят в жертву), урăх пĕр япала та тумаççĕ. Чхейп. Вара сымар выртакан çынĕ чĕрĕлсен: киреметсем çырла(х)хăрçĕ ĕнтĕ, тесе хĕпĕртенĕ; сымар çын çаплах чĕрĕлмесен, киреметсене тата ытларах тăрăшса тăва пуçланă. Татах сымар çын чĕрĕлмесен, каланă вара: çук, пирĕн киреметсене кам-та-пулсан пирĕн çиран (на нас) елеклерĕçĕ пуль, тенĕ, çавăнпа çырлахмаççĕ пире киреметсем, тенĕ. Курм. Киремете валли: пашалу, вĕтĕ йăва, пăтă пĕçерсе, турăшсене кутăн тăрса, алăк янаххисем çине, çтенасем çине, йĕркипе, çуртасем çутса, чăркуçланса ларса, пуçĕсене чиксе, темĕскер пăшăлтатса кĕл-тăватчĕç. Ib. Пирĕн аттесем киреметсене салат, хăмла, çпичкă, тата укçа пăрахатчĕç: на сана, киремет, сăра туса, ĕç-çи, савăн; малашне пире ан тив, тетчĕç. Байг. Тата манăн аттепе анне тĕрĕс чăн тĕнпе пурăннă: тĕрлĕрен киремете, хĕрт-сурта чӳк туман, тата юмăç патне те ăс ыйтма çӳремен. Ст. Чек. Киремет вăл аван улталанă, шур сухаллă старик пулса, çынсене курăнса вăл каланă: эсĕр мана çапла-çапла асăнсассăн, хĕн-хур ямăп, тенĕ; чир-чĕр ямăп, тенĕ, выльăх-чĕрлĕх-хĕре айăп тумăп, тенĕ; асăнмасан, хур туса пĕтерĕп, тенĕ. Иванова. Пирĕн ялти тĕне кĕмен чăвашсем: питĕ усал киремет, тесе, çаксене шутлаççĕ: Хăмăл ятлă киремете, çиçтĕпе, тата ял вĕçĕнчи пĕр пысăк хыра. Сюгал-Яуш. Ĕлĕк киремечĕ хут пĕлнĕ. Хут пĕлнĕ те, ăна нимĕнпе те улталайман, укçах (так!) парсах пынă. Вăл аччи-пăччисене (так!) хут вĕрентмен. Çавăн пирки, хĕç тимĕртен касса, тенкĕ пек туса пăрахсах улталаççĕ. Шинар-б. Пирĕн хамăр патра пĕр çыран хĕринче пĕр çӳлĕ ту пур, унта пурте: киремет пур, тесе, пуççапнă, укçасем пăрахнă. Халĕ ĕнтĕ пирĕн вăл киремет сăрчĕсене сухаласа пĕтерчĕç. Ăна пурте сухапама хăранă. Виçе кассинче пĕр Иван Гаврилыч ятлă çын пулнă, вăл вара çав киремет сăрчĕсене, йӳнĕ хакпа илсе, акса пурăннă. Çапла вара пирĕн патра киреметсене пĕтернĕ. Собр. Киремете вĕсем турăран те аслă, теççĕ. Чирлесен, ăна: е хур, е кăвакал памалла, теççĕ; хур та, кăвакал та памасан, вăл вилет, теççĕ, мĕшĕн тесен ăна киремет: нуммай вăхăт иртернĕ, тесе, вĕлерет, теççĕ. Юрк. † Çӳлĕ ту çинчи киремет, начарланнă шеремет; шурă такапа чӳк тусан, самайланнă киремет. Çĕнĕ ялсенĕн хĕрĕсем начарланнă шеремет, Кивĕ-ялăн каччисем, чуп-тусан, самайланнă шеремет. КАЯ. Çавăрăнсан-çавăрăнсан (хлеб при гадании), хай мăн килемей аннене укçа çине кăтартса каларĕ: пăх, кин, пăх, тулĕк сан куçа те курнать тем, укçа çине пĕр пĕчĕк улпут сиксе тухрĕ. Вăл улпут Сурăм киремеч ывăлĕ. Унăн çăварĕ кĕмĕл, чĕлхи ылттăн, кĕçĕн чĕлхи (uvula) пăхăр; вăл икĕ чĕлхе ак мĕн калать: Апрам таврашĕ (пирĕн йăх ячĕ) ĕлĕк ман асаттене, вырăсла пулнă чух, пĕр тиха паман, халь çавăншăн ачине урнă йăтă туллаттартăм, ун ачи урса вилĕ!.. НТЧ. Хĕрлĕ çыр киреметĕнчен... N. Кайри (киремет?). N. Киремет пӳрчĕн никĕсĕ. См. Шĕнер киремечĕ, Рекеев III, 5, Магн. М. 121. || Приносимое в жертву киремети. Макка 53. Пирĕн ял патĕнчех хурăн çул пур, çав хурăн çул çинче киремет прахаççĕ. || Бранное обзывание. Ст. Чек. Ку киремет ста карĕ? Куда это он поехал? || Назв. местностей. НАК. Пĕрре кайăк хыççăн Хура Кĕсрери киреметре çӳренĕ чух, кӳлĕре пĕр кăвакал куртăм. Елаур. Киремет. Вăл Маликасси хыçĕнче, çӳлĕ ту айĕнче. Ĕлĕк унта киремете чӳк тунă. Унта малтан сĕм-тĕттĕм вăрман пулнă. Бел. Гора, Ст. Ганьк. Киремет, назв. урочища. Янших. Б. Пирĕн ял укăлчи тулашĕнче виçĕ хырă йывăççи пур. Çав хырăсем патĕнче ĕлĕк суя тĕнлĕ çынсем ку киремете пуççапнă, çавăнпа вăл вырăна Киремет, тенĕ. || Назв. оврага (тип çырма) около д. Дуваневой, б. Буинск. у. («унта ĕлĕк учук тăваччĕç»). || Назв. горы около д. В. Байгуловой, Козлов. р. Эпитеты «выртакан», «выртан», встречающиеся в названиях духов, повидимому, также свидетельствуют о том, что культ киреметей возник у чуваш из почитания умерших, слившегося впоследствии с культом мусульманских святых, на что указывают и сл. киремет, мăчавăр, мамале. См. Оп. иссл. чув. синт. II, 270.

кокак

(когак, Пшкрт: коҕак), крюк на крыше, крытой тĕренче. Хорачка. || Деревянный крюк для разных надобностей (при возке снопов, на крыше и пр.). Собр. Алăсăр, урасăр, йăвăç тăрне улăхат. || Инструмент для толчения конопли. СПВВ. Т. Кисĕп пек шĕвĕр патака авăр лартаççĕ те, сӳс тĕвеççĕ, çавна кукак теççĕ. См. окçу.

копорос

купорос. Сред. Юм. Копорос пир-авăр пĕветнĕ çĕре каят (идет на окраску холстов).

йĕрĕче

пряслень. Шевле. Йĕрĕтче — подобие кольца, слитое из олова или свинца и надеваемое на веретено, для тяжести. (Пир-авăр тавраш). СПВВ. ФВ. Йĕрĕлче — çĕрĕ пек шăтăклă япала, кĕнчеле авăрланă чух йĕке çăмăл пулсан: йĕке селмеклĕ (тяжелее) пултăр, тесе, тăхăнтараççĕ. Изамб. Т. ......исем йĕрĕлче пек, тет (de cunno perangusto); мана пулсан, мăйăр хуппи пек пулсан та, кирлĕ мар. М. П. Петр. Пăлан майракинчен туна йĕрĕлчесене кăкăр çинче çакса çӳреççĕ. Вара пуçа ыраттарма чарать, теççĕ. || Сunnus. СТИК. Йĕрĕлче = валашка = шăтăк. Наес tria unum significant. (В. Б. Ямашеве, Кр.-Чет. р., есть произношение ирĕлче).

Вырăсла-чăвашла словарь (2002)

ботва

сущ.жен. (син. стебли, листья)
çеçке, çулçă, авăр; ботва картофеля çĕр улми аври; ботва свёклы кăшман çеçки

водоворот

сущ.муж.
авăр, çаврăнăç шыв

залив

сущ.муж.
авăр, шыв аври; морской залив тинĕс аври

комбинат

сущ.муж.
комбинат (темиçе предприяти пĕрлешĕвĕ); хлопчатобумажный комбинат мамăк пир-авăр комбиначĕ; металлургический комбинат металлурги комбиначĕ; комбинат бытового обслуживания йăла ыйтăвĕсене тивĕçтерекен комбинат

лупа

сущ.жен.
лупа (авăр лартнă пысăклатакан кĕленче); рассматривать в лупу лупăпа тинкер

молоть

глаг. несов.
авăрт, авăр; мельница мелет арман авăрать; молоть зерно тырă авăрт; молотый кофе авăртнă кофе

омут

сущ.муж., множ. омуты и омута
авăр, лакăм (юхакан шыври тарăн вырăн)

плеть

сущ.жен.
1. (син. кнут) пушă, чăпăркка; пастушья плеть кĕтӳçĕ пушши, вăрăм пушă
2. (син. стебель) авăр, хунав, путранкă; плети хмеля хăмла путранки

рукоятка

сущ.жен.
авăр, тыткăч, хăлăп; рукоятка молотка мăлатук аври

ручка

сущ.жен.
1. авăр, тыткăч, хăлăп; ручка двери алăк хăлăпĕ; ручка пилы пăчкă аври
2. ручка (çырмалли); шариковая ручка шариклă ручка

текстильный

прил.
пир-авăр -ĕ; текстильная промышленность пир-авăр промышленноçĕ

ткань

сущ.жен.
1. пусма, пир-авăр; синтетичесие ткани синтетик пир-авăр
2. тĕртĕм (чĕрĕ организмăн); мышечная ткань мыщцă тĕртĕмĕ

трикотаж

сущ.муж.
трикотаж (машинăпа çыхса тунă пир-авăр)

хлопчатобумажный

прил.
çĕр мамăк …; çĕр мамăк -ĕ; хлопчатобумажная ткань çĕр мамăк пусми ♦ хлопчатобумажный комбинат пир-авăр комбиначĕ

черенок

сущ.муж.
1. авăр; черенок лопаты кĕреçе аври; насадить черенок авăр ларт
2. сапан, турат (сыпмалли); привить черенок сапан сып

Вырăсла-чăвашла словарь (1972)

заводь

ж. пӗчӗк залив, лӑпкӑ авăр, шыв кукри.

черенок

, -нка 1. сыпмалли турат; 2. авăр; черенок ножа (лопаты, косы) çĕçĕ (кĕреçе, çава) аври; черенок листа çулçă аври.

текстильный

текстильная промышленность пир-авăр промышленноçĕ.

ткань

ж. пир-авăр, тĕртсе тунă матери, пусма; растительная ткань пиртев, тĕртĕм (организмри клеткăсен ушканĕ).

ткацкий

ткацкий станок пир станĕ, пир вырăнĕ; пир-авăр станокĕ; ткацкое производство пир-авăр производстви.

трикотаж

мн. нет трикотаж (1. машинăпа çыхса тунă пир-авăр; 2. машинăпа çыхса тунă япаласем).

хлопчатобумажный

пир-авăр (фабрики).

фабрика

фабрика; текстильная фабрика пир-авăр фабрики.

бумага

II пасар çиппи, çĕрмамăк çиппи; мамăк çиппинчен тунă пир-авăр.

бумазея

бумазей (пир-авăр).

Вырӑсла-чӑвашла словарь (1971)

ализарин

м. хим. алазирин (пир-авăр пĕветмелли паха сăр).

асбестовый

прил. асбест...; асбест ⸗ĕ [⸗и]; асбестовые ткани асбест пир-авăр; асбестовые рудники асбест рудникĕсем.

бездонный

прил. 1. тĕпсĕр; 2. перен. питĕ тарăн; бездонный омут тарăн авăр; ◇ бездонная бочка шутл. 1) (о пьющем человеке) шампа хырăм (ӳсĕрĕлмесĕр нумай ĕçекен çын) 2) (о чём-л. неокупаемом) усăсăр тăкак нумай кăлармалли ĕç.

ботва

ж. çеçке, авăр; картофельная ботва çĕрулми аври; ботва свёклы кăшман çеçки.

бумага

ж. уст. текст, çĕрмамăк пир-авăр.

бумажный

прил.: бумажная ткань çĕр-мамăк пир-авăр.

водоворот

м. 1. авăр, шыв çаврăнса тăракан вырăн; 2. перен. (сильное движение, круговорот) хăватлă юхăм; вовлекаться в водоворот жизни пурнăçăн хăватлă юхăмне хутшăн.

глубина

ж. 1. тарăнăш; измерение глубины тарăнăшне виçни; 2. (глубокое место) тарăн вырăн, авăр; морские глубины тинĕсри тарăн вырăнсем; 3. (удалённое место) ăш, шал, аякри (е катари, инçетри) вырăн; в глубине двора кил хушши ăшĕнче; в глубине страны çĕршыв варринче; 4. (содержательность) тарăнлăх, тĕплĕх; глубина исследования тĕпчев тарăнлăхĕ; ◇ в глубине веков тахçан авал; в глубине души ăшра, шалта; до глубины души чĕрене хумхатмалла.

гриф

м. муз. авăр, май, гриф (хĕлĕхлĕ музыка инструменчĕсен — гитарăн, балалайкăн, сĕрме купăсăн т. ыт. те).

доброкачественность

ж. пахалăх; доброкачественность ткани пир-авăр пахалăхĕ.

драпировать

несов. кого-что чаршавла, драпировка ту (пӳлĕме пир-авăр çакса, чаршавсем карса илемлет; çынна шалпар тумтир пĕркентерсе илемлет).

драпировщик

м. драпировка тăвакан çын, пӳрт-çурта пир-авăр карса илемлетекен çын.

древко

с. авăр; древко знамени ялав аври.

засосать

сов. 1. кого-что (поглотить) çăт, çăтса яр (сăм. шурлах); турт, туртса кĕр (сăм. авăр); ĕм, ĕмсе яр (е кĕрт, ил — сăм. пăрăх); 2. кого, перен. туртса кĕр, çавăрса ил.

камвольный

прил. спец. камволь..; камволь ⸗ĕ [⸗и]; камвольная шерсть камволь çăм (чавса якатнă çăм); камвольная ткань камволь пир-авăр; камвольный комбинат камволь комбиначĕ.

комбинат

м. комбинат; хлопчатобумажный комбинат пир-авăр комбиначĕ.

корешок

м. 1. пĕчĕк тымар; 2. (ножка растения) туна, авăр; тымар-çимĕç; корешок гриба кăмпа туни; 3. (книги) корешок, тĕпĕ (кĕнекен); 4. (квитанционной книжки) корешок.

мануфактура

ж. 1. ист. мануфактура (капитализмăн пуçламăш тапхăрĕ); 2. пир-авăр.

материал

м. 1. материал; строительный материал строительство материалĕ; 2. (источники) материал, пĕлӳ; сведени; материал для книги кĕнеке çырмалăх материал; 3. (ткань) материал, пир-авăр.

материя

ж. 1. филос. матери (чăн пурнăçра пурри, объективлă пурлăх); 2. матери (çутçанталăкри япаласен тытăмĕнчи вещество); 3. пир-авăр, матери; шерстяная материя çăм пир-авăр.

махровый

прил. 1. йышлă çеçкеллĕ; махровая астра йышлă çеçкеллĕ астра; 2. перен. чи сĕмсĕр, путсĕр, хаяр; махровый реакционер чи хаяр реакционер; 3. çăмламас, тĕклĕ (пир-авăр); махровое полотенце тĕклĕ алшăлли.

набалдашник

м. авăр, тыткăч (туя, авар дине тăхăнтартса лартни).

образец

м. 1. ĕлке, тĕслĕх; образец кожи тĕслĕх тир; 2. (устройство, вид) евĕр, йышши, тĕс, май; ткани новых образцов çĕнĕ йышши пир-авăр; дом выстроен по старинному образцу çурта кивĕлле тунă.

омут

м. 1. (яма на дне) авар, лакам, сакăлта; 2. (водоворот) авăр; ◇ в тихом омуте черти водятся посл. лăпкă авăрта шуйттан нумай.

палочка

ж. 1. уменьш. от палка пĕчĕк патак, патак татки; 2. патак, авăр, тукмак, шакăлча; дирижёрская палочка дирижёр патакки; барабанные палочки параппан тукмакĕсем 3. мед. (бактерия) микроб, тăрăхла бактери; палочка Коха Кох микробĕ.

пересадить

сов. 1. кого-что куçарса ларт, куçар; пересадить ученика вĕренекене куçарса ларт; пересадить огурцы хăяра куçарса ларт; 2. что, мед. куçарса ларт (организм пайне); 3. что (насадить на что-л. другое) ларт; пересадить топор на другое топорище пурта урăх авăр ларт.

перкаль

м. и ж. текст, перкаль (пир-авăр).

плеть

ж. 1. чăпăркка, пушă; 2. (у растения) авăр, пултранкă; плеть хмеля хăмла аври; огуречная плеть хăяр аври.

плис

м. плис (бархат евĕр пир-авăр).

подбор

м. 1. по гл. подобрать; подбор кадров кадрсене суйласа илни; 2. (собрание, коллекция) пухă, суйласа илни (е хуни); подбор образцов тканей пир-авăр тĕслĕхĕсен пуххи; ◇ (как) на подбор суйласа пухнă пекех.

полотно

с. 1. пир, пир-авăр, катанпир; суровое полотно чĕрĕ пир; синее домотканое полотно эренкĕл; 2. жив. картина, ӳкерчĕк; 3. спец. лента; полотно конвейера конвейер ленти; 4. (дорожная насыпь) çул анĕ; железнодорожное полотно чугун çул анĕ; 5. см. полотнище; полотно двери алăк анĕ.

полотняный

прил. пир (е пир-авăр) ⸗ĕ [⸗и], пир..; полотняная рубашка пир кĕпе; полотняное производство пир-авăр туса кăларни.

полупрозрачный

прил. тăрах мар, çурма тăрă; кăшт çутă яракан; полупрозрачная материя кăшт çутă яракан пир-авăр.

производство

с. 1. по гл. произвести; производство опытов сăнавсем туни; производство зерна тĕштырă туса илни (е илесси); 2. производство, ĕç; текстильное производство пир-авăр производстви; товарное производство таварлă производство; отходы производства производство каяшĕсем; издержки производства производство тăкакĕсем; средства производства производство хатĕрĕсем; способ производства производство меслечĕ; работать на производстве производствăра ĕçле; учиться без отрыва от производства производствăран татăлмасăр вĕрен; 3. (возведение в чин, присвоение звания) туни, ят пани; производство в офицеры офицер ятне пани.

промышленность

ж. промышленность; текстильная промышленность пир-авăр промышленноçĕ; тяжёлая промышленность йывăр промышленность; лёгкая промышленность çăмăл промышленность.

пучина

ж. таран авăр, тĕпсĕр путлăх.

работница

ж. работница; работница текстильной фабрики пир-авăр фабрикин работници; ◇ домашняя работница килте ĕçлекен хĕрарăм.

размолоть

сов. что авăрт, авăр; размолоть кофе кофе авăрт.

рукоятка

ж. 1. тыткăч, авăр, тытма; хăлăп; рукоятка молотка мăлатук аври; 2. (в машинах, приборах) тыткăч.

ручка

ж. 1. уменьш.-ласк. см. href='/s/рука'>рука; 2. авăр, тыткăч, тыткă, хăлăп; ручка чайника чейник хăлăпĕ; 3. (для письма) ручка.

текстиль

м. собир. пир-авăр.

текстильный

прил. пир-авăр ⸗ĕ [⸗и]; текстильный комбинат пир-авăр комбиначĕ.

текстильщик

м. текстильщик (пир-авăр промышленносĕнче ĕçлекен çын).

тканевый

прил. 1. пир-авăр ⸗ĕ [⸗и], пусма ⸗ĕ [⸗и]; тканевые мешки пир-авăр михĕсем; 2. биол. тĕртĕм ⸗ĕ [⸗и]; тканевое дыхание тĕртĕм сывлани.

ткань

ж. 1. текст. пир-авăр, пусма; шёлковая ткань пурçăн пир-авăр; 2. биол. тĕртĕм, пиртев, ткань; мышечная ткань мышцăсен тĕртĕмĕ; 3. перен. (основа, содержание чего-л.) никĕс, тĕп; музыкальная ткань оперы оперăн тĕп кĕвви.

тканьё

с. 1. по гл. ткать; 2. собир. (тканые изделия) пир-авăр, пусма-тавар.

ткацкий

прил. 1. пир ⸗ĕ [⸗и], пир-авăр ⸗ĕ [⸗и], пир тĕртекен; ткацкий станок (кустарный) пир вырăнĕ, пир станĕ; (промышленный) пир тĕртекен станок; ткацкая фабрика пир тĕртекен фабрика.

трикотаж

м. трикотаж (1. машинăпа çыхса тунă пир-авăр; 2. собир. машинăпа çыхса тунă тумтир).

хлопчатобумажный

прил. мамăк ⸗ĕ [⸗и]; пир-авăр ⸗ĕ [⸗и]; хлопчатобумажная пряжа мамăк çиппи; хлопчатобумажный комбинат пир-авăр комбиначĕ.

черенок

м. 1. (рукоятка) авăр; черенок ножа çĕçĕ аври; черенок косы çава аври; 2. бот. (ножка, стебелёк) сыпмалли турат, сапан.

черешок

м. 1. авăр; черешок листа çулçă аври; 2. см. черенок.

эфес

м. авăр (хĕçĕн, шпагăн т. ыт.).

яма

ж. 1. (углубление) шăтăк, путăк, ланкашка; глубокая яма таран шăтăк; 2. (впадина) айлăм, лапам, лупашка; ◇ водяная яма авăр; воздушная яма сывлăш ланкашки; рыть яму кому-л. сăтăр тума хăтлан (çынна).

Социаллӑ сӑмахлӑхӑн вырӑсла-чӑвашла словарӗ (2004)

комбинат

комбинат (тĕрлĕ ĕçе пĕрлĕхлĕ тăвакан предприяти); деревообрабатывающий комбинат йывăç ĕçлекен комбинат; хлопчатобумажный комбинат пир-авăр комбиначĕ

Чăвашла-тутарла словарь (1994)

авăр

сап

Чӑвашла-эсперантолла сӑмах кӗнеки

пир

[pir]
ŝtofo
йĕтĕн пир — lina ŝtofo, teksaĵo
пир-авăр — tekstilo, kotonaj ŝtofoj
пир-авăрçă — teksisto

Чӑваш чӗлхин этимологи словарĕ (1964)

авăр

1. «топкий, легко сгибаемый стебель кустарников», «плеть (хмеля, гороха и др.)»; хурлăхан аври «стебедь смородины»; 2. «черенок (ножа)», «рукоятка», «ручка (ковша)»; пуртă аври «топорище»; от ав.

авăр

«омут», «водоворот», «пучина», «глубокая яма на дне реки или озера»; МК, чаг., тур. эгрим, Замахш. эгрин, тув. әрем, ойр., ног. ийирим, казах., к. калп. иирим, кирг. ирим, тат. Сиб. ирем — в том же значении. От глагола: чув. уст. авăр, др. тюрк. ӓбир, ӓвир. МК, чаг. эгир, узб. угир, туркм. овӳр, КБ, чаг. ӓвир, ӓвӳр, тур., ПК, Замахш. ӓвӳр, к. калп. уйир, ног. уьир, казах. ӳйир «вертеть», «вращать», «повертывать», «поворачивать»; тув. әр «крутить», әрен, эврил (Gabain) «вертеться», «кружиться на одном месте»; следовательно, авăр — «нечто крутящееся», «круговращение воды»; ср. чаг. ӓгрик, манс. агыр «водоворот».

авăр

«молоть»; арман авăрать «мельница мелет, т. е. работает, в действии»; авăрт «молоть (на мельнние)»; тулă авăртрăм «я смолол пшеницу». В чувашском языке глагол авăр первоначально имел значение «вертеть», «вращать», «крутить» (см. авăр). только позднёе он стал употребляться в значении «молоть», т. е. «вращать жернов «ручной мельницы» (ал арманĕ). Слово авăр в значении «молоть» удержалось и после появления водяных, ветряных и паровых мельниц. В других тюркских языках понятие «молоть» передается словами тарт (в уйг., кирг., казах. и др.), ӳвӳт (туркм.), ӳйӳт (азерб.), огӳт (тур.), вакла (башк., тат.) и т. д.

арман

«мельница»; МК, Замахш., кирг. тегирмен, узб. тегирмон, ойр. теермен, тат. тегермән, ног. термен, тур., туркм. дегирмен, казах. диирмен, азерб. дәйирман «мельница»; к. калп. дигирман «ручная мельница»; ср. монг. тээрэм, бур.-монг. тээрмэ «мельница». Получилось в результате сокращения первоначального авăрман: авăр «вертеть», «крутить», «вращать (ручной жернов», см. авăр) + ағ.-ман. Ср. глаголы: МК, КБ, тур., ПК ӓвӳр, ӓвир, туркм. өвӳр, ойр. теер «вертеть», «повертывать», «вращать жернов ручн,ой мельницы»; ср. азерб. дәйирми «круглый».

Чăвашла-вырăсла фразеологи словарĕ

Сиен ту

Сиен ту [кăтарт, кӳр] 1. причинять / причинить вред кому-чему, вредить / повредить кому-чему. 2. наносить / нанести ущерб кому-чему.
1. Хур тăвас марччĕ, сиен тăвас марччĕ поэта. С. Шавли. — Пӳлĕхçĕм çырлахтар, кум, енчен тата сиен кăтартма шутлаççĕ пулсан, тĕпрен салататăп! — халь те лăпланайман пирки хумханса хуравларĕ Çтаппан. Н. Мранькка. Элек пулсан — нумая пымĕ, тĕрĕслĕх çĕнтерĕ, анчах мăшкăл этем чунне ĕмĕрлĕхех сиен кӳрет. П. Осипов. 2. — Эсĕ çын çине ан йăвантар, хушнине ту, ыттисене те кала: вăрманта усăллă чĕрчунсене сиен ан туччăр, — хистерĕ пичче. Г. Ефимов. Анчах авăр сиен те кӳрет: ял енчи çырана ишет. В. Сатай. — Пăрусене уçăм çине кăларас. Çĕр шăннă, таптаса сиен кӳрес çук. В. Ухли.

Чăваш чĕлхин çĕнĕлĕх словарĕ

авăр

1. П.п. Пĕр-пĕр япалан çынна пăхăнтаракан витĕмĕ; серепе, таната. Парти авăрне лекнĕ Патшалăх Канашĕ... Х-р, 25.12.1997, 3 с. Унăн ăшшăн пăхакан куçĕсем, çемçе калаçăвĕ, лăпкă кулли... хăйсен авăрне çавăрса илсе кайрĕç. ТА, 1998, 1 /, 47 с. Çапла майĕпен театр авăрне кĕрсех кайрăм. ÇХ, 2000, 17 /, 12 с. — черкке авăрĕ (Х-р, 22.09. 1992, 4 с.); эрех «авăрĕ» (ПÇ, 16.05.2001, 3 с.); наркотик авăрĕ (ЧХ, 2000, 34 /, 6 с.); çемье авăрĕ (К-ш, 1998, 7 /, 8 с.); юрату авăрĕ (Т-ш, 2001,39 /, 10 с.). 2. П.п. Пĕр-пĕр пулăмпа çыхăннă вышкайсăр лару-тăру. Председатель хуçалăха юхăнчăклăх авăрне чăмтарнă. К-н, 1986, 20 /, 7 с. «Химпром» авăртан тухасшăн. Х-р, 29.10.1993, 1 с. Çеçпĕле юрату туйăмĕ вăйлă çавăрса илет те асап авăрне кĕртсе ӳкерет. Х-р, 18.09.2001, 3 с. — хăрушлăх авăрĕ (Я-в, 1991, 4 /, 23 с.); синкер авăрĕ (Я-в, 1995, 10 /, 113 с.); мĕскĕнлĕх авăрĕ (Ч-х, 1999, 27 /, 3 с.); финанс ултавĕн авăрĕ (Х-р, 2.07.1999, 3 с.); пĕчченлĕх авăрĕ (ÇХ, 2003, 2 /, 2 с.). 3. П.п. Хĕвĕшӳ, тĕркĕшӳ, пăтрану, пăтрав. «Сумкăсемпе порт-фельсем» текен лавккана ... çитрĕм те — чăн-чăн авăра лекрĕм. К-н, 1983, 24 /, 4 с. Пĕр сăвă та пулин... путмасăр иштĕр-и кун-çул авăрĕнче. Г.Ирхи, 1991, 24 с. Пире, йытă çурисем пек, коммунизмла идеологи мунчинчен рынок авăрне кăларса пăрахнă. Х-р, 28.04.1994, 3 с. Пурнăç авăрĕнче ишме вĕренеççĕ [Пуçелĕк]. ÇХ, 2002, 6 /, 5 с.

Çавăн пекех пăхăр: