Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

агностицизм

филос.
агностицизм (çут тĕнчене тата унăн законĕсене пĕлсе çитме çук, текен идеалистла вĕрентӳ)

айăп

2.
физический недостаток, порок, изъян
увечье
лашан пĕр айăп çук — у лошади нет никакого изъяна
айăп туян — получить увечье

айăп ту —
1) обвинять, предъявлять обвинение
2) провиниться, совершить проступок
3) нанести увечье
хам алла хамах айăп турăм — я сам поранил себе руку

алă

◊
алли йывăр — у него тяжелая рука
алли çăмăл — у него легкая рука
алли кĕске — руки коротки (сделать что-л.)
алли кукăр — нечист на руку, вороват (букв. у него рука кривая)
алли пырни — каждый, кому не лень
алă май — подходящий момент, удбоный случай
ал майлă — подходящий, сподручный прост.

алă мар —
1) некстати
пире унта кайма алă мар — нам некстати туда идти
2) не подходит
несподручно прост.
ку пире алă мар — это нам не подходит

алă çаврăнăшĕ —
1) досуг
алă çаврăнăшĕпе туса пар-ха — сделай-ка это на досуге
2) сноровка
унăн алă çаврăнăшĕ çук-ха — у него еще нет сноровки

ал çемми ĕç — посильная работа
алă тулли — милый, хороший, ненаглядный (о ребенке — букв. заполняющий руки)
алă тымарĕ —  пульс
алă хушши — обсевок (оставшееся незасеянным место при ручном севе)
алă кĕçĕтет — руки чешутся
алă пус — подписаться, поставить подпись
алă сул — махнуть рукой на что-л.
алă çап — ударить по рукам, заключить сделку
алă çĕкле — поднять руку на кого-что-л.
кам çине аллуна çĕклетĕн эсĕ? — ты на кого поднимаешь руку?

алă çĕкленмест — рука не поднимается на кого-что-л.
алă çитмест — руки не доходят (сделать что-л.)
алла варала — пачкать руки
алла пăх — прийтись ко двору
вăл аллине усрĕ — у него опустились руки
алла усса лар — сидеть сложа руки
алла ӳкер — залучить кого-что-л., овладеть кем-чем-л.

алă хур —
1) ударить кого-л.
2) наложить на себя руки, покончить жизнь самоубийством
3) положить начало чему-л.

алăран кайтăр — с рук долой

ама

материнский
Ама сĕчĕпе кĕменни вăкăр сĕчĕпе кĕрес çук. — посл. То, что не воспринято с молоком матери, не воспримешь с бычьим молоком.

антăх

жадный, алчный
Антăха тĕнче те çитес çук — погов. Хапуге и вселенной мало.

апла

1. мест.
такой
пирĕн хушăра апла йăла çук — у нас нет такого обычая

арпа-тĕрпе

1. собир.
мякина, отходы молотьбы
Арпа-тĕрпе авăсса кĕрпе тума çук. — посл. Как мякину ни провеивай, крупы не получишь.

арçын

мужской
вăтам çулхи арçын — мужчина средних лет
арçын ача — мальчик
арçын тивĕçĕ — мужское достоинство
арçын тумĕ — мужская одежда
арçын капашĕ те çук — (в нем) нет ничего мужского
арçынпа пурăн — сожительствовать с мужчиной
Арçын аллинчен, хĕр питĕнчен паллă. — посл. Мужчину видно по руке (по сноровке), а девушку — по лицу.

асап

хлопотный, канительный разг.
асапĕ пур, усси çук — хлопот много, а проку мало

асра-тĕсре

асра-тĕсре те çук — и в помине нет

ваканси

вакансия (йышăнман ĕç вырăнĕ)
ваканси йышăн — занимать вакансию
пирĕн ваканси çук — у нас нет вакансий

валли

послелог

1.
для кого-чего-л.
на кого-что-л.
ман (мана) валли — для меня
юлташ (юлташа) валли — для товарища
машина валли укçа пух — откладывать деньги на машину
Куç валли пур та ал валли çук. — посл. Для глаз есть, а для рук — нет. (соотв. Видит око, да зуб неймет).

ватă

старый, достигший старости
пожилой
хисеплĕ ватă — почтенный старец
ватă карчăк — глуббкая старуха
ватă çын — пожилой человек
ватă пуçпа — на старости лет
Вата итлес пулать, çамрăка вĕрентес пулать. — посл. Стариков надо слушаться, молодых надо учить.
Ватти çук — латти çук. — посл. Нет стариков — нет порядка.

вăй-хал

собир.
сила, крепость
сила и здоровье
вăй-хал кур — придать силы
вăй-хал пар — придать силы
вăй-хала шеллемесĕр — не жалея сил
пĕр вăй-хал та çук — нет никаких сил
вăй-халтан кай обессилеть
◊ вăй-хал ĕçлевĕ — физический труд

вăрман

лесной
лесо-
вĕтĕ вăрман — мелколесье
вĕтлĕх вăрман — мелколесье
лартнă вăрман — лесопосадки
пĕчĕк вăрман — перелесок
сĕм вăрман — глухой, дремучий лес
усрав вăрман — заповедный лес
хунав вăрман — поросль
хура вăрман — лиственный лес, чернолесье
хыр вăрманĕ — сосновый лес
хыр-чăрăш вăрманĕ — 1) бор 2) краснолесье
чăрăш вăрманĕ  — ельник
чăтлăх вăрман — лесные дебри, пуща, чаща
вăрман ăсти — лесовод
вăрман вăрри — 1) порубка леса 2) порубщик
вăрман енчисем — лесовики разг., население лесной местности
вăрман ĕçĕ — 1) лесоводство 2) лесной промысел
вăрман ĕçлекен иднустри — лесоперерабатывающая промышленность
вăрман касакан — лесоруб
вăрман кати — опушка леса
вăрман хĕрри — опушка леса
вăрман кăларни — вывоз, вывозка леса
вăрман питомникĕ — лесопитомник
вăрман пушарĕ — лесной пожар
вăрман тăпри — подзол, подзолистая почва
вăрман уçлăхĕ — лесная поляна
вăрман уçланки — лесная поляна
вăрман хатĕрлĕвĕ — лесозаготовки
вăрман хуçалăхĕ — лесное хозяйство
Вăрман — çур тăлăп. — посл. Лес почти заменяет тулуп.
Вăрман пек пуянни çук, уй пек асли çук. — посл. Нет ничего богаче леса, нет ничего просторнее поля.

вăрттăнлăх

1.
тайна, секрет
секретность
патшалăх вăрттăнлăхĕ — государственная тайна
пирĕн хушра вăрттăнлăх çук — между нами нет секретов

вăхăт

временной
вырăнти вăхăт — местное время
Мускав вăхăчĕпе — по московскому времени
тĕрĕс вăхăт — точное время
вăхăт поясĕ — временной пояс
вăхăт хисепĕ — времяисчисление
вăхăт иртет — время проходит
вăхăт ирттер — проводить время
вăхăт кĕтмест — время не ждет
вăхăт çитмест — не хватает времени
вăхăт мĕн чухлĕ? — сколько времени?
ку ĕçе тума вăхăт нумай кирлĕ — на эту работу уйдет много времени
Ĕнсе хыçса илме те вăхăт çук. — погов. Нет времени даже затылок себе почесать.

вĕçĕ-хĕрри

собир.
конец, край, предел
вĕçĕ-хĕрри çук — нет ни конца ни краю

вĕтĕн

2.
терпеть лишения, испытывать нужду
страдать
маяться прост.
çук пурнăçпа вĕтĕн — маяться в нужде
выçăпа вĕтĕн — страдать от голода

витер

2.
пронимать, действовать, воздействовать
Сăмах витмен çынна чĕн пушăпа витерес çук. — посл. Если на человека не действуют слова, то кнутом на него не воздействуешь.

вут

огненный, пламенный
вут пек вери — горячий как огонь
вут тĕслĕ — огненного цвета
вут чĕлхисем — языки пламени
çурта вут хыпса илнĕ  —дом охватило огнем
вут чĕрт — разжечь огонь
вутпа ан выля — с огнем не шути
Вут пек вăйли çук, çил пек усалли çук. — посл. Нет ничего сильнее огня, нет ничего яростнее ветра.

вырăн

1.
место
вырăн çук — нет места
вырăн йышăн — занимать место
вырăн пар — уступить место
вырăнтан хускал — трогаться с места
вырăнтан вырăна — с места на место
Ташла пĕлмене вырăн аслă кирлĕ. — погов. Неумелому танцору надо много места.
Каяс çул такăр пултăр, ларас вырăн типĕ пултăр. — посл. Дорога, которую предстоит пройти, пусть будет ровной, а место для отдыха — сухим.

вырăн

10.
основание, причина, повод
ĕçе хурлама вырăн çук — нет оснований ругать его работу

ерçӳ

свободный
ерçӳ çук — недосуг
ерçӳ пулмарĕ — не было свободного времени
ерçӳ туп — найти время, удосужиться (что-л. сделать)
ерçӳ вăхăтра — в свободное (от работы) время
ерçӳ çук вăхăт — время, занятое делом

иккĕлен

2.
сомневаться, колебаться
иккĕленсе калаç — говорить неуверенно, колеблясь
пĕр иккĕленмесĕр — без всякого сомнения
нимĕн иккĕленмелли те çук — нет никаких сомнений
иккĕленсе ан тăр! — не сомневайся!
эс пулăшасси пирки эпĕ иккĕленмен — я не сомневался в твоей помощи

илем

красота
краса
вăрман илемĕ — красота леса
хĕр илемĕ — девичья краса
чун илемĕ — красота души
илем кур — красить, украшать
çĕнĕ çуртсем хула илемне кӳреççĕ — новые дома украшают город
ним илемĕ çук — некрасивый
Ĕç вăл— пурнăç илемĕ. — посл. Труд украшает жизнь.

иленкĕ

красота, привлекательность
ку япалан ним иленки те çук — у этой вещи нет никакого вида

иллюзи

1.
иллюзия (çук япала пур пек туйăнни)

им-сум

число, количество
имĕ-сумĕ çук — очень много, без счету

иптĕк

излишне, лишне
ку иптĕк пулчĕ — это оказалось лишним
иптĕк çук — излишков нет

йăва

I.

1.
гнездо
çерçи йăви — гнездо воробья
йăва çавăр — свить (устроить) гнездо
Шаннă йăвара кайăк çук. — посл. В надежном гнезде птицы не оказалось. (соотв. Наперед не угадаешь, где найдешь, где потеряешь).

йăлкăм

капелька, небольшое количество чего-л.
ун сăмахĕнче чăнни йăлкăм та çук — в его словах нет ни капельки, ни грана правды

йĕрĕнӳ

брезгливость, отвращение
йĕрĕнӳ туйăмĕ — чувство брезгливости
унăн йĕрĕнӳ-тăву çук — он ничем не брезгует

йӳн

4.
порядок
ним йӳнĕ çук — 1) нет никакого смысла 2) нет никакого порядка, полный беспорядок

йӳтĕм

повод, предлог
причина, основание
тавлашу йӳтĕмĕ — причина спора
йӳтĕм шыра — искать повод
пĕр йӳтĕмсĕр — без всякой причины
хирĕçме йӳтĕм çук — нет причины для ссоры
мĕн йӳтĕмпе килтĕр? — по какому поводу вы явились?

кала

1.
говорить, сказать
сообщать, заявлять
тĕрĕссине кала — говорить правду
ун пек каламаççĕ — так не говорят
ан та кала — и не говори!, что и говорить!
каламалли те çук! — нечего и говорить!
шӳтлесе кала — говорить в шутку
куçран кала — говорить в глаза
каласа пар — 1) сказать, рассказать 2) пожаловаться
малтанах каласа хур — предупредить, сказать заранее
каласа яр — 1) передать, сообщить через кого-л. 2) проговориться, ляпнуть
Тӳрĕ каланă — тăванне юрайман. — погов. Говоривший правду не угодил брату.
Çынна каланă хуйхă — çур хуйхă. — посл. Как поведаешь другим, половина кручины снимается.

канăçлантар

1.
удовлетворять, ублаготворять
ăна нимпе те канăçлантарма çук — его ничто не удовлетворяет

канăçу

1.
покой, спокойствие
маншăн канăçу çук — нет мне покоя

кансĕрлĕх

затруднение, препятствие, помеха
ним кансĕрлĕх те çук — нет никаких препятствий
ĕçре кансĕрлĕх сиксе тухрĕ — в работе возникли затруднения

кап

II.

1.
внешний вид
фигура
кĕлетке капă — внешний вид, фигура (человека)
капĕ пур та, вăйĕ çук — с виду он большой, а силы нет

капаш

I.

1.
вид, форма
çăкăр капашĕ çук — хлеб плохо пропечен (букв. не имеет вида хлеба)

капаш

2.
лад, порядок
вĕсен çемье капашĕ çук — у них в семье нет ладу
капашне кӳр — 1) придать приличный вид 2) наладить, привести в порядок

карăш

I.
коростель, дергач
вуник куккук, пĕр карăш авăтаççĕ пĕр харăс — фольк. двенадцать кукушек и один коростель кричат дружно, в один голос
Пур чух путене, çук чух карăш. — посл. Дичи много — едим перепелку, а нет — и дергач сойдет. (соотв. На безрыбье и рак рыба).
◊
карăш кĕпçи — дикая петрушка

каç

3.
прощаться, списываться,
быть прощенным, погашенным, списанным (напр. о долге)
ку сана ахаль каçас çук — это тебе так не пройдет
унăн парăмĕ каçрĕ — его долг погашен

катăк

с изъяном
катăк шăл —
1) щербатый зуб
2) прост. беззубый

катăк тута —
1) губа с изъяном
2) перен. прост. дырявый рот
3) перен. заяц

ку япалан пĕр катăк çук — эта вещь без единого изъяна

кăмăл

3.
желание
кăмăл пур — есть желание (делать что-л.)
кăмăл çук — нет желания
кăмăл ту — желать, хотеть
эпĕ кинона кайма кăмăл тăватăп — я хочу пойти в кино
кăмăла çырлахтар — удовлетворить желание
кăмăла тултар — 1) исполнить желание 2) доставить удовольствие

кăшкăр

1.
кричать, орать, вопить
ачасем кăшкăраççĕ — дети кричат
кăшкăрса пăрах — накричать на кого-л.
хăранипе кăшкăрса яр — закричать от страха
Çук çын укçи тăрнан кăшкăрать. — посл. Деньги бедняка — что голос журавля в небе.

кĕвелĕк

3. перен. разг.
ум, соображение
унăн ним кĕвелĕк çук — у него совсем ума нет

кĕске

коротко
кĕске дистанци — спорт. короткая дистанция
кĕске йĕм — штанишки
кĕске пиншак — куцый пиджачок
кĕске çул — короткий путь
кĕске мăйлă — короткошеий
кĕске метражлă фильм — короткометражный фильм
кĕске хумлă — радио коротковолновый
кĕске кастар — коротко стричься
сана ку шăлавар кĕске — эти брюки тебе коротки
Кĕскерен вăрăм пулас çук. — погов. Короткому не быть длинными. (соотв. Чего нет, того не приставить).

кĕт

2.
ждать, ожидать что-л., чего-л.
рассчитывать, надеяться на что-л.
кĕтменччĕ — не ждал, не гадал, а...
кĕтмелли те çук — нечего ожидать (бесполезно)
çакна кĕтнĕ те эпĕ — этого я и ждал
Ансата кĕтекене хăйне йывăр пулнă. — погов. Кто рассчитывает на легкое, тому придется тяжело.

килĕштерӳ

мир
согласие
лад разг.
вĕсем хушшинче килĕштерӳ çук — между ними нет согласия

килпет

внешность
килпетчĕ çук — у него невзрачная внешность

киревсĕр

безобразно, мерзко, грязно, вульгарно
неприлично, непристойно
киревсĕр мыскара — скабрезный анекдот
киревсĕр ĕç — мерзкий поступок
киревсĕр сăмахсем — непристойные слова
киревсĕр элек — грязная клевета
киревсĕр ятлаçу — отборная ругань
вăл хăйне киревсĕр тыткалать — он ведет себя неприлично
Куннине кун çук, киревсĕре вилĕм çук. — посл. Тихому нет житья, наглецу нет погибели.

кичемлен

скучать
грустить, тосковать
становиться скучным
пурнăçĕ кичемленчĕ — его жизнь стала скучной
кичемленсе ларма вăхăт çук — нет времени скучать

кукăр

4. перен.
неправда
кривда уст.
Тӳрĕ сăмахăн кукри çук. — погов. В искреннем слове нет кривды.

кул

1.
смеяться
улыбаться
усмехаться
ахăлтатса кулса яр — залиться смехом, разразиться хохотом
каçăхса кайса кул — захлебываться от смеха
ӳксе кул — смеяться до упаду
кулса ил — усмехнуться
вăл ирĕксĕррĕн кулса илчĕ — он выдавил улыбку
манан кулас шухăш мар — мне не до смеху
кулмалли çук — нет ничего смешного
кулас та, макăрас та килет — и смех и горе
Йĕре-йĕре ĕçлекен кула-кула çиет. — посл. Кто работает плача тот ест улыбаючись .

кулач

калачный
тулă кулачĕ — пшеничный хлеб
кулач пĕçерекен — калачник
кулач речĕ — калачный ряд
кулачпа та çавăрас çук — калачом не заманишь
Нуша кулач çиме вĕрентет. — посл. Нужда научит есть калачи.
Выçсан çăкăр та кулач пулать. — посл. Голодному и ржаной хлеб калачом кажется.

култар

смешить, вызывать смех
ан култар-ха! — не смеши, пожалуйста!
вăл пире култарса вĕлерчĕ — он уморил нас со смеху
Çук вăрçтарать, пур култарать. — погов. От нехватки — ссоры, от достатка — радость.

кунта

2.
здесь
вĕсем кунта — они здесь
унта та, кунта та — и там и здесь, везде
вăл унта та, кунта та çук — его нет ни там ни здесь

кунти

здешний, находящийся, живущий здесь
эпĕ кунтисем мар — я не здешний
вăл кунтине кам пĕлнĕ — кто знал, что он здесь
кунти пек çутçанталăк урăх ниçта та çук — такой природы, как здесь, больше нигде нет

кур

3.
смотреть, наблюдать
замечать
курса çӳре — обозревать, рассматривать
курмалли зал — зрительный зал
телевизор куракансем — телезрители
кино куракансен конференцийĕ — конференция кинозрителей
курса тăранма çук — не налюбуешься, не насмотришься
курăпăр-ха, мĕн пултарăн эсĕ — посмотрим, на что ты способен

куçăм

1. филос.
движение
куçăмсăр матери çук, материсĕр куçăм çук — нет материи без движения и движения без материи

кӳршĕ

соседский, соседний
ырă кӳршĕ — добрый сосед
кӳршĕ хĕрĕ — соседская дочь
кӳршĕ хула — соседний город
юнашар хваттерти кӳршĕ — сосед по квартире
кӳршĕсемпе килĕштерсе пурăн — ладить с соседями
Кӳршĕсĕр кун çук, вилсен те кирлĕ. — посл. Без соседа и дня не проживешь, даже после смерти нужен сосед.

лайăх

хорошо, славно
лайăх лаша — добрый конь
лайăх çанталăк — хорошая погода
лайăх вĕрен — хорошо учиться
ĕçе лайăх ту — выполнить работу хорошо
лайăх кантăмăр — мы славно отдохнули
ним лайăххи те çук — нет ничего хорошего
лайăхран та лайăх — 1) лучший из лучших, превосходный 2) превосходно, замечательно
Çула кайма тухсан, юлташу хăвăнтан лайăх(рах) пултăр. — погов. Пусть попадет тебе в спутники человек лучше тебя самого.
Хитре — виçĕ кунлăх, лайăх — ĕмĕрлĕх. — посл. Красивое — на три дня, хорошее — навеки.
Иккĕн икерчĕ çиме лайăх, тет, вуниккĕн авăн çапма лайăх, тет. — погов. Вдвоем хорошо блины есть, а молотить (зерно) хорошо артелью в двенадцать человек.

лапра

грязный, раскисший
çăрса тухма çук лапра — непролазная грязь
Ăçта лапра, унта тупра. — погов. Где грязь, там и урожай. (соотв. Сей в грязь — будешь князь).

лару-тăру

3. разг.
усидчивость
унăн лару-тăру çук — он непоседа, у него нет усидчивости

ластăк

1.
частица, кусочек, клочок
пĕр ластăк çăкăр — кусочек хлеба
тӳпере пĕр ластăк пĕлĕт те çук — в небе нет ни облачка (букв. клочка облака)

лат

I. разг.

1.
лад, порядок
лат ту — уладить
лата килтер — согласовать
Ватти çук — латти çук. — погов. Не присмотрит старший — не будет порядка.

латлă

хорошо, прилично
ладно прост.
латлă пул! — веди себя хорошо
пĕр латлă кĕреçе те çук — нет ни одной приличной лопаты
вĕсем латлах пурăнмаççĕ — они живут не совсем ладно

лачака

грязный
урамра ашса иртме çук лачака — на улице непролазная грязь

лăм

1.
влага
сырость
тăпрара лăм та çук — почва совсем иссохла
пӳрт кĕтессине лăм çапнă — угол избы отсырел

лăм

4. перен.
в отриц. оборотах, при частице та
ничуть, нисколько, ни капельки, совсем
çил лăм та çук — нет ни малейшего ветерка

лăпланăç

успокоение, умиротворение
покой
чунĕнче лăпланăç çук — в его душе нет покоя

лăплантар

1.
успокаивать, утихомиривать, унимать
шавлакансене лăплантар — унять шумящих
ăна лăплантарма çук — его невозможно утихомирить

логика

логический
çирĕп логика — крепкая логика
логика пусăмĕ — лингв. логическое ударение
логика шухăшлавĕ — логическое мышление
вăл каланинче нимĕнле логика та çук — в его словах нет никакой логики

май

4.
основание
повод, предлог
май шыра — искать повод, прделог чему-л.
тĕл пулма май туп — найти предлог для встречи
ăна айăплама нимĕнле май та çук — нет ниаких оснований обвинять его

май

5.
возможность, случай
условия
паха майсем — прекрасные условия
май килменни — невозможность, неосуществимость
май килнĕ таран — по мере возможности
май килсенех — при первой возможности
май килчĕ — довелось, удалось, посчастливилось
май пар — дать возможность (что-л. сделать), способствовать чему-л.
май пулсан — если есть возможность
май çук — невозможно
майне кура — смотря по обстоятельствам
пур майсемпе те усă кур — использовать все возможности
выляса илме майсем пур — есть шансы на выигрыш

май

6.
лад, порядок
согласие
мая кай — идти на лад, улучшаться, поправляться
мая кил — 1) ладиться, удаваться 2) приходить к согласию
май (мая) килтер —
1) наладить, устроить, уладить
2) поладить, прийти к согласию, договориться
капла май килмест — так не годится
майне тупас çук кунта — здесь не добиться толку

май

8.
вид, подобие
йăлтах пĕтсе кайнă, çын майĕ те çук — он так похудел, что и на человека не похож

майлă

привлекательно, приятно
красиво
унăн пичĕ-куçĕ питĕ майлă — у него очень привлекательное лицо
хальхи çамрăксем калама çук майлă тăхăнса çӳреççĕ — современная молодежь одевается очень красиво

малалла

3.
дальше, далее
концерт малалла пырать — концерт продолжается
малалла калаçни усăсăр — дальнейшие разговоры бесполезны

малалла кай —
1) идти, двигаться вперед
малалла кайма çук — дальше ехать нельзя, дальше проезда нет
2) перен.
иметь успех, идти в гору, продвигаться

малалла тăс —  1) продолжать 2) выставить вперед, вытянуть
алла малалла тăс — протянуть руку вперед
малтан малалла — все дальше и дальше

ман

II. глаг.  

1.
забывать, выпускать из памяти
ан ман! — не забывай!
куна ĕмĕрте манас çук — мне этого ввек не забыть
час манакан — забывчивый, беспамятный
манман пулсан — если мне память не изменяет
маннă кайнă — из ума вон; совсем забыл
манса пĕт — перезабыть
манса хăвар — оставить по забывчивости
Маннă япала çине юр çăвать. — посл. Забытую вещь снегом заносит.

манăн

1.
у меня
манăн пĕчĕк шăллăм пур — у меня есть маленький братишка
манăн çакăнтан ыратать — у меня вот тут болит
манăн вăл шухăшра та çук — у меня и в мыслях этого нет

манер

1.
образ, облик
унăн этем манерĕ çук — он потерял человеческий облик

манер

3.
причина, основание, повод, предлог
ăна айăплама манер çук — нет оснований обвинять его

манерлĕ

хорошо, как следует
ладно прост.
кунта пĕр манерлĕ кĕнеке те çук — здесь нет ни одной хорошей книги

маххă

маххă пар — разг. дать маху
ку маххă парас çук — этот маху не даст

меслет

4.
возможность, шанс
çăлăнма нимле меслет те çук — нет никакой возможности спастись

мехел

1.
возможность
удобный случай, подходящий момент
унăн ку ĕçе тума мехел çук — у него нет возможности выполнить эту работу
унта пулма мехел килмерĕ — мне не представилось возможности побывать там
мехел килтер — воспользоваться удобным случаем, улучить подходящий момент

мĕлке

1.
тень
йывăç мĕлки — тень от дерева
Хăй пӳрт пек, мĕлки çук. (Нӳхреп). — загадка Большой как дом, но тени от него не бывает. (Погреб).

мĕлке

6. перен.
тень
отражение
сăнĕнче иккĕленӳ мĕлки те çук — у него на лице нет ни тени сомнения

мĕн

10. частица усил.
как
что за, какой еще
чего только
мĕн макăрмарĕ вăл уншăн! —как она плакала из-за этого!
мĕн-мĕн çук-ши унта! — и чего только там нет!
мĕн тери илемлĕ кунта! — как здесь красиво!
мĕн сивви паян — какой сегодня мороз!, разве это мороз! (т. е. нет никакого мороза)

мирлештер

мирить, помирить
вĕсене ниепле те мирлештерме çук — их никак не удается помирить

мухтан

1.
хвастаться
хвалиться, похваляться прост.
мухтанма юрат — любить хвастаться, похваляться
унăн мухтанмалли çук — ему нечем похвастаться
Пур тесе ан мухтан, çук тесе ан хурлан. — посл. Не хвастайся, когда у тебя есть, не огорчайся, когда у тебя нет.
Мухтанни юланутпа каять те çуран таврăнать. — посл. Хвастун выезжает верхом, а возвращается пешим.
Туса курман çын ĕмĕртен мухтанать. — погов. Тот вечно хвалится, кто ничего не сделал.

наянлăх

лень, леность
унра наянлăх çук — лень ему не присуща
наянлăха парăнтар — побороть в себе лень
Çынна наянлăх чирлеттерет, ĕç сыватать. — посл. Лень человека калечит, а труд лечит.

нĕрсĕр

уродливо, безобразно, некрасиво
нĕрсĕр пит-куçла çын — некрасивый человек
сăнĕ-пичĕ пăхма çук нĕрсĕр — у него безобразная внешность

нивушлĕ

частица вопр.
неужели, разве
нивушлĕ килмĕç? — неужели они не приедут?
нивушлĕ пулăшма май çук? — неужели нет возможности помочь?
нивушлĕ чăн ку?—  неужели это правда?

ним

(нимĕн)
мест. отриц.

1. обычно с усил. частицей -те:
ничто, ничего
нечего
ним те курăнмасть — ничего не видно
вăл нимрен те хăрамасть — он ничего не боится
нимĕн те тăваймăн — ничего не поделаешь
унран ним кĕтмелли те çук — от него нечего ждать
лайăх ĕçлеме ним те кансĕрлемест — ничто не мешает хорошо работать
Ним çукран — нимĕр. — погов. Когда нечего есть, и кисель хорош. (соотв. На безрыбье и рак рыба).
Ним пĕлмен çынна шыв та эрех. — посл. Для неразбирающегося человека и вода — что вино.

ним

2.
никакой
санăн сĕтелӳ çинче нимйĕрки те çук — у тебя на столе нет никакого порядка
ним тути те çук — нет никакого вкуса
эпир ним ĕçре те кая юлман — мы ни в каком деле не были последними

ним

◊
ним пĕлми — без памяти; без чувств
нимех те мар — пустяки, ничего, не стоит обращать внимания
ним те мар — разг. легко, свободно, запросто, раз плюнуть
вăл икĕ пăт пуканне ним те мар çĕклерĕ — он запросто поднял двухпудовую гирю
ним туса та — никак, никаким образом
ним çук çĕртен — попусту, ни за что
ниме юрăхсăр — никуда не годный
ниме тăман — никуда не годный
ним чухлĕ те — нисколько, вовсе
шыв ним чухлĕ те чакман — воды нисколько не убыло

нимĕнле

(нимле)
обычно с усил. частицей та (те)

1. мест. отриц.
никакой
нимĕнле иккĕленӳ те çук — нет никаких сомнений
мана нимĕнле çанталăк та хăратмасть — никакая погода меня не страшит
вăл нимĕнле ĕçрен те пăрăнмасть он не уклоняется ни от какой работы
санăн мĕнле те пулин çăраççи пур-и? — нимĕнле çăраççи те çук — у тебя есть какой-нибудь ключ? — нет никакого

нимскер

то же, что ним (нимĕн) 1, 2.
нимскер тума аптраса тăр — быть в растерянности, не знать, что делать
унран нимскер хыпар та çук — от него нет никаких вестей

нимскерле

то же, что нимĕнле (нимле)
кунта нимскерле йывăрлăх та çук — в этом нет никаких трудностей
эпĕ нимскерле те ĕлкĕрейместĕп — я никак не могу успеть

ниçта

1.
чаще с усил. частицей та
нигде
вăл ниçта та çук — его нигде нет
ниçта пĕр çумкурăк курăнмасть — нигде не видно ни одного сорняка
ку кĕнекене ниçта тупса илеймерĕм — я нигде не мог достать эту книгу

ниçта

3.
некуда
пирĕн ниçта кайма çук — нам некуда идти
вăйне ниçта хураймасть — он не знает, куда девать силы, сила из него так и прет

нихăш

обычно с усил. частицей та (те)

1.
никакой, ни один
нихăш енчен те — ни с какой стороны
кун пекки нихăш хулара та çук — такого нет ни в одном городе

номер

3.
номер (уйрăм пӳлĕм)
гостиницăра номер ил — снять номер в гостинице
пуша номерсем çук — свободных номеров нет

нухрат

1.
нухрат — мелкие серебряные монеты или их имитация, употребляющаяся в качестве украшения, а также для дароприношений
чăн нухрат — серебряные монеты
ахаль нухрат — бляшки из блова или жести

çӳçĕмсене вырăсла кастартăм, пĕрчисерен нухрат яртартăм — фольк. я постриглась на русский манер, украсила каждую прядь волбе нухрăтом

ай пиччеçĕм, инкеçĕм, эсир мана курас çук, манăн пуçри нухратăм Атăл тĕпне сарăлтăр — фольк. ах, мои брат и сестренка, меня вы больше не увидите, поэтому нухраты, что украшают мою голову, пусть рассыплются по дну Волги (из причитаний невесты)

нухрат

2.
серебро, серебряные деньги
Нухратăн нăхти çук. — посл. У серебра (денег) нет недоуздка (т.е. их трудно удержать, не потратить).

пайта

1.
польза
ку эмелĕн пайти çук — от этого лекарства нет пользы

пархатар

2.
польза, толк
унран пархатар пулас çук — от него не будет пользы

пахмат

1.
такт, тактичность, обходительность
унăн ним пахмачĕ çук — у него нет никакого такта

паян

сегодня
паян ирпе — сегодня утром
паян мар ыран — не сегодня — завтра, в эти дни
паянах — уже сегодня, сегодня же
паянтан вара — с сегодняшнего дня
паянччен до — сегодняшнего дня
паяна çитсе те — и до сегодняшнего дня
паян ăшă — сегодня тепло
вăл паян килнĕ — он приехал сегодня
канашлăва паян ирттерме палăртнă — совещание назначено на сегодня
◊
паян кун та — поныне, по сию пору, до сих пор
унран паян кун та хыпар çук — от него до сих пор нет вестей

пăтавкка

уст.
пудовка (мера в один пуд)
пĕр пăтавкка сĕлĕ — пудовка овса
Пуп пăтавккин тĕпĕ çук. — погов. У поповской пудовки нет дна.

пăт-пат

2. разг.
кое-как, как попало, неосновательно
ку ыйтăва пăт-пат татма çук — этот вопрос нельзя разрешить с кондачка

пăтрат

7.
путать, смешивать с кем-чем-л.
унăн сассине урăх çын сассипе пăтратма май çук — его голос невозможно перепутать с чьим-либо другим

пăх

2.
шлак
пăхăр пăхĕ — шлак от медной руды
тимĕр пăхĕ — шлак от железной руды
кивĕ пăхăрăн пăхĕ çук, пирĕн тăвансен ӳпки сук
— фольк. у старой меди нет шлака, у наших родных нет на нас обиды

пессимизм

пессимизм (ырă шанчăка çухатни)
пессимизм валли сăлтав çук — нет оснований для пессимизма

пĕвен

I.

1.
хомутина
сӳсмен пĕвенĕ — хомутина, подхомутник
Пĕвенĕ пур та йĕвенĕ çук. — погов. Хомутина есть, да нет уздечки.

пĕлĕт

2.
облако
туча
капан пĕлĕтсем — кучевые облака
çумăр пĕлĕтĕ — туча
яка пĕлĕтсем — перистые облака
тӳпере пĕр пĕлĕт те çук — на небе нет ни облачка
хĕвел пĕлĕт хыçне пулчĕ — солнце скрылось за тучей
вăрăмтуна пĕлĕт пек хĕвĕшет — комары вьются тучей

пĕркеленчĕк

морщинистый
пĕркеленчĕк пит — морщинистое лицо
пичĕ çинче пĕр пĕркеленчĕк те çук — на его лице нет ни одной морщинки

пĕрлехи

1.
общий, совместный
пĕрлехи лару — 1) совместное заседание 2) пленарное заседание
пĕрлехи пуху — общее собрание
пĕрлехи укçа — общие деньги
пирĕн пĕрлехи нимĕн те çук — у нас нет ничего общего

пĕт

2.
пропадать
погибать
ман сасă пĕтрĕ — у меня пропал голос
унпа пĕтес çук — с ним не пропадешь
пĕр кун ахалех пĕтрĕ — целый день пропал даром
вăрçа кайрĕ те пĕтрĕ — он ушел на войну и пропал, погиб
пĕтрĕ пуç! — пропала моя голова
пĕтнĕ çын — пропащий человек
Хырăмна пула пуçу пĕтĕ. — погов. Из-за ненасытного брюха (т.е. корысти) пропадет голова.

пĕччен-иккĕн

одному-двоим, в малом числе
ку ĕçе пĕччен-иккĕн тума çук — одному-двоим с этой работой не справиться

пирĕншĕн

мест.
прич.-цел. п. от эпир  
для нас
за нас
из-за нас, ради нас
пирĕншĕн никам та ĕçлес çук — за нас никто работать не будет
пирĕншĕн ку питĕ лайăх — для нас это очень хорошо
пирĕншĕн пурпĕрех — нам все равно, для нас безразлично

пиç

1.
вариться, печься
çăкăр пиçрĕ — хлеб испекся
яшка пиçмен-ха — суп еще не сварился
пиçнĕ çĕрулми — вареный картофель
Пиçмен, касман, сĕтел çине хуман, ăна çимен çын та çук. (Кăкăр сĕчĕ). — загадка Не пекут, ножом не режут, на стол не ставят, но все его едят. (Материнское молоко).
Пиçнĕ-пиçмен иккĕ тăрантарать. — погов. Свежесваренное вдвое сытнее.

пит

◊
пит супăнĕ —  туалетное мыло
хĕвел пичĕ — припек, солнцепек
хĕвел питти — припек, солнцепек
Кăмакара пиçменни хĕвел питĕнче пиçес çук. — погов. Что не испеклось в печи, на солнце не допечется.
пит пĕçер — позориться, срамиться
кĕççе пит — бессовестный, бесстыжий
питне кĕççе çĕленĕ — он потерял всякий стыд
пит çу — умываться
кушак пит çăвать, хăна килет — кошка умывается — к гостям (народная примета)

пул

6.
получаться, выходить, удаваться
приходиться
нимĕнле мар пулчĕ — получилось ни то ни се
санран пулать ку — у тебя это получится
ку тихаран ырă лаша пулас çук — из этого жеребенка доброго коня не получится
таврăнасси час пулмарĕ — скоро вернуться не удалось

май пул — удасться, представиться возможным
ăна курма май пулмарĕ — мне не удалось повидать его

пулса тух — получаться
мĕнле пулса тухрĕ ку? — как это получилось?

Ĕçлемесĕр çурт пулмасть. — погов. Без труда не построить дома.

пульс

пульс (юн таппи)
пульс хăвăртлăхĕ — частота пульса
пульс йĕркеллĕ — пульс нормальный
пульс çук пульс — не прощупывается, пульса нет

пура

II. глаг.

рубить, ставить сруб
пура пура — срубить сруб
пӳрт пураса ларт — поставить сруб дома
Витмен кусарпа çурт пураяс çук. — погов. Тупьм косарем сруб не срубишь.

пур-ҫук

небольшой, ограниченный, недостаточный
пур-çук çĕр — небольшой участок земли
пур-çук укçа — ограниченные средства

пускил

соседский
пускил ачи — соседский мальчик
пускиле кайса кил — сходить к соседям
Пускил лайăх пулсассăн, çук пурнăç та палăрмасть, пускил усал пулсассăн, пур пурнăç та саланать. — посл. С хорошими соседями и бедность не беда, а с плохими и достаток идет прахом.

пуçарулăх

инициатива
инициативность, активность
пысăк пуçарулăх — большая инициативность
пуçарулăх кăтарт — проявить инициативу
унăн пуçарулăх çук — он безынициативен
пуçарулăха ху çине ил — взять инициативу в свой руки

пуççап

2. перен.
бить челом, кланяться (обращаться с просьбой)
мĕн пуççапатăн ăна, вăл пурпĕрех пулăшас çук — что ты кланяешься ему, он все равно не поможет

пуçтару

3.
аккуратность, опрятность
унăн пуçтарăвĕ çук — он неаккуратный человек

путлĕ

1.
(достаточно) хороший, исправный
путный разг.
пĕр путлĕ машина та çук — нет ни одной исправной машины
кунтан путлĕрех ручка çук-и вара санăн? — неужели у тебя нет ручки получше этой?

путлĕ

5.
ценный, стоящий
кунта пĕр путлĕ япала та çук — здесь нет ни одной стоящей вещи

пушуччи

то же, что пучушши
Пуртă пур та пушуччи çук, пушуччи пур чух пуртти çук. — погов. Топор есть — лутошек нет, лутошки есть — топора нет.

пуян

богато, зажиточно, состоятельно
пуян шкул — богатая школа
пуян пурнăç — зажиточная жизнь
пуян хуçалăх — зажиточное хозяйство
çĕрме пуян — уст. богатей
пуян пурăн — жить богато, зажиточно
Вăрман пек пуянни çук, уй пек асли çук. — посл. Нет ничего богаче леса, нет ничего просторнее поля.

рет

2.
порядок
ним речĕ те çук — нет никакого порядка

ретлĕ

2.
как следует
хорошенько, толком
унта ретлĕ канма та çук — там и не отдохнешь как следует

рецепт

2. прям. и перен.
рецепт (мĕн те пулин хатĕрлемелли, тумалли меслет)
варени рецепчĕ — рецепт приготовления варенья
воспитани ĕçĕнче хатĕр рецепт çук — в воспитательной работе нет готовых рецептов

савăн

возвр.

1.
радоваться, веселиться
савăнса кай — обрадоваться
ача савăннипе кулса ячĕ — от радости мальчик рассмеялся
(кунта) савăнмалли çук — радоваться (здесь) нечему
чун савăнать — душа радуется
саншăн савăнатпăр — мы рады за тебя
Васкакан арăмĕнчен савăнман. — посл. Кто поспешит, тому жена попадется неудачная. (соотв. Поспешишь — людей насмешишь).

савăнăç

3.
утеха, отрада
наслаждение
ачасем — пурнăçра чи пысăк савăнăç — дети — самая большая отрада в жизни
уншăн кĕнекерен пысăк савăнăç çук — для него нет большей отрады, чем книги

савтар

понуд. от сав
вăйпа савтарма çук — насильно мил не будешь (букв. не заставишь полюбить)

санран

мест.  
исх. п. от эсĕ:
тебя
с тебя
от тебя
из тебя
у тебя
санран çыру илтĕм — я получил от тебя письмо
санран артист пулаяс çук — артиста из тебя не выйдет
санран ытла —
1) больше, сильнее тебя
санран ытла кулянатăп — я переживаю больше тебя
2) кроме, помимо тебя
санран ытла никам та таваймĕ ку ĕçе — никто не сможет это сделать, кроме тебя

сап

II.

1.
сыпать, насыпать
рассыпать, разбрасывать (что-л. сыпучее)
сукмак çине хăйăр сап — посыпать дорожку песком
чăхсене тырă сапса пар — насыпать курам зерна
уя имçам сапса тух — разбросать в поле удобрения
сапса тултар — насыпать (много)
кайăк хурсем каяççĕ карталанса, сап-сар сĕлĕ сапсан та чарăнас çук — фольк. улетают стаями дикие гуси, их не остановишь, даже насыпав отборного овса

сапăрла

1.
усмирять, успокаивать, делать смирным, кротким
унăн çиллине сапăрлама çук — его гнев невозможно укротить

сасартăк

2.
быстро, скоро
вмиг, моментально
ку задачăна сасартăк шутлама çук — эту задачу с ходу не решить
ача пит сасартăк ӳссе кайрĕ — мальчик вытянулся очень быстро

сас-хура

собир.
1.
звуки, голоса
пĕр сас-хура та çук — не слышно ни звука
пӳртре сас-хура шăпланчĕ — в доме стихли голоса

сас-хура

2.
слух и слухи, молва, толки
тĕрлĕ сас-хура çӳрет — ходят разные слухи
вăл сас-хура пирĕн пата та çитрĕ — эти толки дошли и до нас
унран ним сас-хура çук — от него нет ни слуху ни духу

сас-чĕв

(сасă-чĕвĕ)

собир.
звуки
пӳртре пĕр сас-чĕв те çук — в доме ни звука

сахаллăн

1.
малым числом, в небольшом числе (о людях)
эпир сахаллăн килтĕмĕр — мы прибыли небольшой группой
ку ĕçе сахаллăн тума çук — небольшим количеством людей с этим делом не справиться

сăмах

2.
фраза, высказывание, слово, что-л. сказанное
ӳкĕт сăмахĕ — увещевание, уговоры
тавтапуç ырă сăмахшăн — спасибо на добром слове
аннӳ сăмахне итле — слушайся (советов) матери
сăмах чĕн — промолвить слово
сăмах хуш — вмешаться в разговор, подать реплику
сăмах та хушма çук — нельзя и слова промолвить
сăмах хыççăн çӳресе пуçăм шыва юхайрĕ — фольк. поверив чужим словам, я потеряла свою головушку (из причитаний невесты)
Пĕлмен — пĕр сăмах, пĕлтĕн — çĕр сăмах. — погов. Не знаешь — одно слово, знаешь — сто слов. (соотв. Не знаешь — и взятки гладки).

сăрă

2.
краска (на лице), румянец
питĕнче пĕр сăрă та çук — в лице ни кровинки

сенкер

1.
голубой, голубого цвета
сенкер куçлă хĕр — голубоглазая девушка
сенкер тӳпе — голубое небо
тиреесчĕ ал çыххи — сенкер тĕслĕ шăрçа çук — фольк. мне бы нанизать браслет, да нет голубых бус

сĕм

полностью, совершенно, абсолютно, совсем
сĕм пĕччен — один-одинешенек
сĕм тăлăх — круглый, круглая сирота
сĕм тĕттĕм — 1) абсолютная темнота 2) совершенно темно
сĕм ухмах — полный идиот
сĕм çĕрлеччен — до самой полночи, до глубокой ночи
сĕм те пĕлмест — он абсолютно ничего не знает
сĕм ватăличчен пурăн — дожить до глубокой старости
Сĕм çук çыннăн та вилсен катăк пурттипе катăк çĕççи юлнă, теççĕ. — посл. И у последнего бедняка после смерти остаются щербатый топор да сломанный нож.

сĕм

II.

1.
подобие, сходство
кăштах ашшĕ сĕмĕ пур — у него есть небольшое сходство со своим отцом
ку пӳртĕн пӳрт сĕмĕ те çук — эта избушка даже на жилище не похожа

сĕм

3.
признак, симптом
чирлесси сĕмĕ те çук — у него нет никаких признаков заболевания

сĕмеке

то же, что сĕм II. 1.
унăн амăшĕ сĕмеки çук — он совсем не похож на мать

сĕт

молочный
ăшă сĕт — парное молоко
ăшă сĕт — теплое молоко
тин сунă сĕт — парное молоко
вĕретмен сĕт — сырое молоко
вĕретнĕ сĕт — кипяченое молоко
качака сĕчĕ — козье молоко
кăкăр сĕчĕ — грудное молоко
çăратнă сĕт — сгущенное молоко
хăймасăр сĕт — снятое молоко
сĕт апачĕ — молочное, молочная пища
сĕт витри — подойник
сĕт савăчĕ — молокозавод
сĕт парĕсем — молочные железы
сĕт продукчĕсем — молочные продукты
сĕт савăчĕ — посуда для молока, молочник
сĕт çулăхĕ — жирность молока
сĕт яшки — молочный суп
сĕт йӳçĕхнĕ — молоко прокисло
сĕт кĕвелнĕ — молоко свернулось
сĕт типнĕ — молоко пропало (корова перестала доиться)
ĕне сĕт лайăх антарать — корова хорошо дойтся, дает много молока
ĕнесем сĕт хушаççĕ — надои молока повышаются
сĕт çулĕпе кайса çу çулĕпе килмелле пултăр — фольк. пусть дорога туда будет по молоку, а обратно — по маслу (пожелание счастливого пути)
Ама сĕчĕпе кĕменни вăкăр сĕчĕпе кĕрес çук. — посл. То, что не воспринято с молоком матери, с бычьим молоком не воспримется.

сиен

4.
изъян, порок, недостаток, дефект
пĕренен пĕр сиен çук — бревно без единого изъяна

сип

полезный, целебный, благотворный
вăрманти сип сывлăш — целебный лесной воздух
ку эмелĕн сипĕ вăйлă — это лекарство имеет благотворную силу
сипĕ çук — в этом нет проку
сипе кил — идти на пользу
Çын япали сиппе пымасть. — посл. Чужое добро впрок не идет.

сипет

1.
то же, что сип
ку эмелĕн сипечĕ çук — от этого лекарства нет пользы

сиплештер

2.
улаживать
мирить, приводить к согласию
вĕсене сиплештерме çук — их невозможно помирить

скептицизм

1. филос.
скептицизм (объективлă чăнлăха пĕлме çук, тесе вĕрентекен идеализмла философи юхăмĕ)

су

I.

1.
считать
суса кăларма çук — невозможно сосчитать, несчетно много
суса тух — пересчитать (всех, все)

сумлăх

3.
ценность, высокая стоимость
ку япалан сумлăхĕ çук — эта вещь ничего не стоит

сутлăх

на продажу
сутлăх япала — продажная вещь
сутлăх продукци — товарная продукция
сирĕн çĕрулми сутлăх çук-и? — у вас нет картофеля на продажу?

сухăр

смоляной
хыр сухăрĕ — сосновая смола
сухăр шăрши — смоляной запах
сухăр пек çыпăçрĕ — пристал как смола
Хăрăк хырăн сухăр çук. — посл. У сухой сосны живицы не бывает.

суя

ложный, неверный
вымышленный
обманный
суя сăмах — ложь, выдумка
суяпа тыт — поймать на лжи
те чăн ку, те суя — то ли правда это, то ли ложь
суя сар — сочинять, распространять небылицы
суйи тухрĕ — его ложь обнаружилась
Чăн сăмахăн суйи çук. — посл. В правдивой речи нет лжи.

сыхлану

бдительность
настороженность, осторожность
унăн ним сыхлану çук — у него нет никакой осторожности

суркам

плаха (расколотый пополам кусок бревна)
полено
юман суркам — дубовая плаха
пĕр суркам вутă çук — нет ни полена дров

та

I. союз

1.
и, да
при повторении — и... и...
в отрицательных оборотах — ни... ни...
шыв тарăн та таса — вода глубокая и чистая
икĕ ывăл та пĕр хĕр — два сына и одна дочь
кай та часрах таврăн — иди да побыстрее возвращайся
унта та, кунта та — и здесь и там, и там и сям
вăл унта та, кунта та çук — его ни там ни здесь нет

та

5.
но, а, да
çыраеса çыртăм та, йнăшсем нумай пулчĕç — написать я написал, но ошибок оказалось много
Чавса çывăх та çыртма çук. — посл. Близок локоть, да не укусишь.

тавлашу-харкашу

собир.
раздоры, разлад
ссоры, ругань
вĕсем хушшинче тавлашу-харкашу çук — между ними нет никаких раздоров

тавра

3.
округа, окружающие, близлежащие селения
пирĕн таврара унашкал сестра çук — в нашей округе об этом не слышно
кунта халăх тĕрлĕ тавраран пухăннă — здесь собрался народ из разных мест

талăклăх

на сутки
талăклăх норма — суточная норма
талăклăх апат-çимĕç — суточный запас продовольствия
талăклăх выльăх апачĕ — суточный рацион корма
ĕçĕ талăклăх та çук — работы меньше, чем на сутки
сана кĕнекене талăклăх паратăп — даю тебе книгу на сутки

танлаштар

1.
сравнивать, сопоставлять
соотносить
оригинала копипе танлаштар — сличить копию с оригиналом
чăваш чĕлхипе турккă чĕлхине танлаштар — сопоставлять чувашский и турецкий языки
икĕ çын шухăшне танлаштар — сопоставлять мнения двух людей
танлаштарса кăтарт — сравнить, показать а сравнении
танлаштарса пăх — сопоставить, сравнить
танлаштарсан — при сравнении, в сравнении, по сравнению с, по отношению к
вăрçă умĕнхи çулсемпе танлаштарсан — по сравнению с довоенными годами
пĕлтĕрхи ку вăхтпа танлаштарсан — по сравнению с тем же периодом прошлого года

танлаштарма çук —
1) несравнимый
нимĕнпе танлаштарма çук пулам — ни с чем не сравнимое явление
2) несоизмеримый
кусем танлаштарма çук япаласем — это несоизмеримые величины
3) несравненно
танлаштарма çук лайăх — несравненно лучше

тарăху

3.
обида
ман сана тарăху çук — у меня нет обиды на тебя

татăк

3.
кусок
какай татăкĕ — кусок мяса
кукăль татăкĕ — кусок пирога
çисе яман татăксем — объедки
пĕр татăк çăкăр та çук — нет ни куска хлеба

тахат

3.
средства, деньги
ку япалана илме тахат çук — нет средств, чтобы купить эту вещь

тăн

I.

1.
ум, разум, рассудок
унăн тăн çитет — у него ума хватит, он достаточно рассудителен, разумен
ĕçетăнпа ту — делать дело с умом
тăн çитменни — недостаток ума, недомыслие
тăна ил — соображать, понимать, осознавать
тăна хыв — соображать, понимать, осознавать
çакна ниепле те тăна илейместĕп — я никак не могу понять этого
тăн çук пуль санăн! — да ты лишился рассудка!

тăрлав

1.
порядок
тăрлав кур — навести порядок; привести что-л. в порядок
хваттерте ним тăрлавĕ çук — в квартире нет никакого порядка

тăрлав

2.
рассудок, здравомыслие
унан ним тăрлавĕ те çук — он совсем бестолковый человек

тăрлав

4. уст.
кров, жилье
пурăнма тăрлавĕ çук — у него нет крыши над головой

тăтăрха

1.
бодрость
сила, мощь
ачан тăтăрхи çук — ребенок растет хилым, слабосильным

тăтăрха

2.
прочность, крепость
ещĕкĕн ним тăтăрхи те çук — ящик совсем непрочный

тăхта

1.
ждать
поджидать разг.
тăхтама вăхăт çук — ждать некогда
чылайччен тăхтанă хыççăн — после долгих ожиданий
ним тăхтаса тăмасăр—  незамедлительно

те

1.
говорить
сказать
мĕн терĕ-çав? — что он сказал?
статьяна вуласа тухрăм, терĕ — он сказал, что прочитал статью
атте пыраймасть, те — передай, что отец не может прийти
радиопа çумăр пулмасть, терĕç — по радио сообщили, что дождя не будет
тем текен те пур — говорят разное

тейĕр —
1) скажите, передайте, сообщите:
килте çук, тейĕр — передайте, что его нет дома
2) думайте, считайте
хуçи хытă ан тейĕр — не думайте, что хозяин скупой, не сочтите хозяина скупым

те

3.
в сочет. с прич. на -ас (-ес) др. глагола:
хотеть, желать, намереваться
унта каяс тетĕп — я хочу пойти туда
вăл вулас теменччĕ — он не хотел было читать

тесе —
1) говоря, называя;
обзывая
упа тесе мăшкăлла — дразнить, обзывая медведем
2) желая, стремясь;
с целью, с намерением;
для того, чтобы
вăл ĕçе кĕрес тесе хулана килнĕ — он приехал в город с намерением поступить на работу
3) мне казалось;
я думал, что
сана килте çук пуль тесе — я думал, что тебя нет дома

тесен — если захотеть, при желании
ĕçлес тесен ĕç тупăнать — при желании работа найдется
килес тесен кил — если хочешь, приезжай

телей

счастье
удача
мĕн тери телей! — какое счастье!
тулли телей — полное счастье
телей кӳр — приносить, доставлять счастье
телей сун — пожелать счастья
телей çухат — потерять (свое) счастье
телей туп — найти (свое) счастье
телее — вводн. сл. к счастью
телее, вăл килте пулчĕ — к счастью, он оказался дома
Ачасăр килйышра телей çук. — посл. В бездетном доме счастья нет.

темĕскер

3.
что-либо особенное
унта темĕскерех çук — там нет ничего особенного

термен

уст.

1.
сила
возможность
Терт пур та термен çук. — погов. Желание есть, да мочи нет.

техĕм

вкусный
апат техĕмĕ — вкус пищи
яшкан ним техĕмĕ çук — суп совершенно безвкусный

тĕкĕн

7. перен.
затрагивать, задевать, касаться
иметь отношение, быть связанным
ку сире тĕкĕнмест — это вас не касается
тĕкĕнме те çук — тӳрех тавлашса каять — его и тронуть нельзя — сразу начинает спорить

тĕлĕн

удивляться, изумляться, дивиться, поражаться
шалт тĕлĕн — поражаться
тĕлĕнсех кайрам — я диву даюсь
тĕлĕнсе пăхса тăр — глядеть в изумлении
тĕлĕнсе хытса кай — остолбенеть от изумления
кунта тĕлĕнмелли нимĕн те çук — здесь нет ничего удивительного
◊ тĕлĕн курăкĕ — бот. мелколепестник едкий

тĕлĕнтер

2.
очаровывать, восхищать
артист итлекенсене ытарма çук сассипе тĕлĕнтерчĕ — артист очаровал слушателей своим прекрасным голосом

тĕл-йĕр

2.
порядок, организованность
вĕсен килĕнче ним тĕлĕ-йĕрĕ çук — у них в доме нет никакого порядка

тĕлли-палли

2.
симптом, признак
ĕне пăрулассин тĕлли-палли çук-ха — пока не видно признаков, что корова отелится

тĕлли-палли

3.
порядок
класра ним тĕлли-палли çук — в классе нет никакого порядка

тĕп-йĕр

сущность, суть, существо
тĕпне-йĕрне тупма çук — никак не удается докопаться до сути

тĕс

5.
вид, облик
обличье прост.
чирлĕ тĕслĕ курăн — иметь больной вид
Тĕсĕ пур, ăсĕ çук. — погов. Внешность хоть куда, да ума нет.

тивĕç

2.
право
основание
мĕн тивĕçпе? — по какому праву? на каком основании?
сана çилленме манăн тивĕç çук — у меня нет оснований обижаться на тебя

тиечукла

как дьячок
Пур чух пупла, çук чух тиечукла. — погов. При достатке — попом, а при нехватке — дьячком (жить).

тилĕ

лисий
ватă тилĕ — прям. и перен. старая лиса
хура тилĕ — чернобурая лиса
тилĕ йĕрĕ — лисий след
тилĕ шăтăкĕ — лисья нора
Йытăран тилĕ тăвас çук, шуйттан ырă пулас çук. — посл. Из лисы собаки не сделать, черту добрым не быть.
Хĕрлĕ тилĕ йăваланнă вырăнта çичĕ çулсăр курăк шăтмĕ. (Кăвайт вырăнĕ). — загадка Там, где повалялась рыжая лиса, семь лет трава не взойдет. (Кострище).

типтер

I.
то же, что тирпей
вĕсен килĕнче ним типтерĕ çук — в доме у них нет никакого порядка

тиркев

1.
разборчивость
прихотливость, привередливость
апат енчен унăн тиркев çук — он не привередлив в еде

тирпей

1.
порядок, чистота
тирпей кӳр — навести порядок
тирпей тыт — соблюдать порядок, содержать что-л. в порядке
пӳртре ним тирпейĕ çук — в доме нет никакого порядка, в доме полный беспорядок

тулаш

внешний, наружный
çын кăмăлне тулаш енчен пĕлме çук — по внешнему виду характер человека определить невозможно
тулашне пăхсан вăл вăйлă пек курăнать — на вид он кажется сильным
хайлалăх тулашĕ — форма произведения

тулăк

разг.

1.
польза, выгода
ку ĕçĕн ним тулăкĕ çук — от этой работы нет никакой пользы

тунсăхла

1.
скучать, тосковать
ĕçсĕр тунсăхла — скучать без дела
пирĕн тунсăхлама вăхăт çук — нам некогда скучать
сансăр тунсăхласа çитрĕм — я соскучился по тебе

туртăну

3.
дальнее родство, дальняя родственная связь
вĕсемпе пирĕн туртăну çук — у нас с ними нет родственных связей

тутă

вкусовой
пыл тути — вкус меда
тути çук — безвкусный
çăвар тути кайни — потеря вкусовых ощущений
яшкана тăвар тути каламан — суп недосолен
тутă кĕрт — придать вкус чему-л.
тутă кĕртекен япаласем — специи
тутă пĕлекен органсем — органы вкуса

тӳпе

7.
небо, небосвод
сенкер тӳпе — голубое небо
тӳпере пĕр пĕлĕт те çук — на небе ни облачка

тӳс

II.

1.
терпеть, выносить, претерпевать
подвергаться чему-л.
наткал тӳс — терпеть издевательства, насмешки
пусмăр тӳс — подвергаться угнетению, насилию
хурлăх тӳс — пережить несчастье
тӳсеймесĕр кĕт — ждать с нетерпением
тӳсме çук шăрăх — нестерпимо жарко
тӳсме çук сивĕ — невыносимо холодно
хурапа шурратӳссе ирттер — вынести невзгоды, многое повидать
ыратнине тӳссе ирттер — превозмочь боль

тытăнкă

1.
выдержка, выдержанность
унăн ним тытăнки çук — у него нет никакой выдержки

уйăр

12.
различать, отличать кого-что-л. от кого-чего-л.
ним уйăрмасăр — не делая различия
ку ачасене уйăрма çук — этих детой невозможно отличить друг от друга
вăл хурапа шурра уйăрмасть-ха — он не отличает черного от белого (не знает жизни)

уйрăмлăх

различительный
класс уйрăмлăхĕсем — классовые различия
нимĕнле уйрăмлăх та çук — нет никакой разницы

ултав

1.
обман, ложь
кунта ним ултавĕ те çук — здесь нет никакого обмана

ум-сум

толк, смысл
порядок
умне-сумне тупас çук — от него не добьешься толку

унăн

1.
у него, у нее
унăн нимĕн те çук — у него ничего нет

ункай

6.
порядок
ним ункайĕ çук — нет никакого порядка

унра

2.
в нем, в ней
унра лайăххи ним те çук — в нем нет ничего хорошего

ура

ножной
йывăç ура —
1) деревянная нога, деревянный протез
деревяшка разг.
2) ходули
ухват ура — кривоногий
ура кĕлли — пятка
ура лаппи — ступня
ура пичĕ — подъем ноги
ура сыппи — щиколотка
ура туни — голень
ура тупанĕ — подошва ноги
ура хырăмĕ — икра ноги
ура вĕççĕн ут — идти на цыпочках
ураран ӳк — обессилеть, валиться с ног
ура çинче — стоя, на ногах
ура салт — разуваться
ура сыр — обуваться
ура хур — прям. и перен. подставлять ножку
ура ларт — прям. и перен. подставлять ножку
ура явса ӳкер — свалить подножкой
ура ярса пус — шагать, ступать
ура пусма вырăн çук — негде ногой ступить
Ури çине ĕне пусман-ха. — погов. Ему еще корова на ногу не наступила. (т. е. пока он еще не изведал тягот жизни).
çырма хĕрне ансассăн, кули ура йĕпенмест? — фольк. когда спускаешься к реке, как же ног не замочить?

урăх

4.
кроме, помимо
çак кĕнекесенчен урăх шкапра нимĕн те çук — кроме этих книг в шкафу ничего нет

усă

польза, эффект
хире-хирĕç усă — взаимная выгода, польза
усă кăтарт — приносить пользу
усă кӳр — приносить пользу
усса кил — оказаться полезным
эмел ăна усса килчĕ — лекарство пошло ему на пользу
усă кур — пользоваться, использовать
техникăпа тухăçлă усă кур — производительно использовать технику
усă пар — 1) оказывать помощь (напр. медицинскую) 2) оказываться полезным (напр. о лекарстве)
унран виçĕ пуслăх та усси çук — пользы от него нет ни на грош (букв. ни на три копейки)

уç

10.
причесывать, расчесывать
çӳç уç — расчесать волосы
Кăтра çӳçлĕ çынна йĕс турасăр уçас çук — посл. Кудрявого без медного гребешка не расчешешь. (к упрямому должен быть особый подход)

уçăм

I.

1.
откровенность
уçăмĕ çук — он не откровенен

уçăмлăх

1.
откровенность
унран уçăмлăх кĕтмелли çук — откровенности от него не дождешься

уçăмлăх

3.
определенность, точность
ку ĕçĕн уçăмлăхĕ çук — в этом деле нет определенности

уççи-хуппи

1.
просвет (в тучах)
уççи-хуппи çук — нет просвета, не проясняется

уççи-хуппи

2.
ясность, определенность
ку ĕçĕн уççи-хуппи çук — в этом деле еще нет ясности

фаталист

фаталист (шăпаран иртме çук, тесе ĕненекен)

хай

3.  
тут и
как раз
хай ку çук та — глядь, а его и след простыл
хай ашшĕ-амăшĕсем те таврăнчĕç — тут и [его] родители возвратились

хал

1.
сила, бодрость
хорошее самочувствие
хал ил — прийти в себя, набраться сил
ăна хал кĕчĕ — он пришел в себя, набрался сил
хал пух — восстанавливать силы, собираться с силами
халăм пĕтрĕ — у меня силы совсем иссякли
унăн хал çук — у него нет сил, он ослабел
хал çухат — лишаться сил, бодрости
халтан кай — изнемочь, выбиться из сил
халтан ӳк — изнемочь, выбиться из сил
халтан яр — выматывать, изнурять, доводить до изнеможения
халтан ӳкер — выматывать, изнурять, доводить до изнеможения
тăшмана çĕнтерме хал çитер — набраться сил, чтобы одолеть врага
тӳсме хал çитмест — невтерпеж, нет мочи терпеть

хал

2.
возможность, способность к чему-л.
ку япалана илме халăм çук — я не в состоянии купить эту вещь

хаман

прочный, крепкий
хаман çип — прочная нитка
пусман ним хаманĕ çук — ткань стала совсем непрочной (от ветхости)

хапа

1.
корпус, фигура
туловище
улăп хапи — туловище великана
унăн хапи çеç, вăйĕ çук — он сам крупный, а силы нет

хапай

разг.

1.
подобие
унăн çын хапайĕ те çук — он и на человека-то не похож

хапай

2.
порядок
пӳртре ним хапайĕ çук — в доме нет никакого порядка

хастар

энергично, активно, деятельно
хастар комсомолка — активная комсомолка
хастар пуçлăх — энергичный руководитель
хастар ертсе пыр — руководить энергично
унăн хастарĕ çук — ему не хватает активности

хать

2. разг.
вмиг, сразу, враз
пур ĕçе те хать тума май çук — не всякое дело можно сделать в один миг

хаяр

9. диал.
плохой, дурной, недобрый
Тăпри çине вĕлтрен пуссан та хаяр ячĕ пĕтес çук. — погов. И могила зарастет крапивой, а дурная слава не забудется.

хăнăхусăр

без привычки, без навыков
хăнăхусăр алă — непривычные к чему-л. руки
ку ĕçе хăнăхусăр тума çук — без навыка эту работу не сделать

хăт

I. сущ.

1.
уют
удобство и удобства
комфорт
Хĕрарăмсăр кил-çуртăн хăчĕ çук. — погов. Без женщины в доме нет уюта.

хăт

4.
польза, выгода
ку ĕçĕн хăчĕ пулас çук — от этой работы пользы не будет

хăт-им

большое количество, бесчисленное множество
вăрманта йывăçсен хăчĕ-имĕ çук — в лесу деревьям нет счета

хăтлан

4.
делать что-л.,
заниматься, быть занятым чем-л.
мĕн хăтланаççĕ çавăнта ачасем? что там делают дети?
ун ку ĕçпе хăтланма вăхăт çук — ему некогда заниматься этим вопросом
эсĕ мĕн хăтланатăн? —
1) что ты вытворяешь! как ты себя ведешь!
2) с чем ты возишься?, чем ты занят?

хевте

1.
сила, энергия
бодрость, хорошее самочувствие
хевти çук — у него плохое самочувствие
старикĕн хевти пĕтнĕ — старик обессилел, одряхлел

хĕпĕрте

радоваться
восторгаться, ликовать
калама çук хĕпĕртерĕм — я несказанно обрадовался
кунта хĕпĕртемелли сахал — радостного здесь мало
хĕпĕртесе кай — обрадоваться
хĕпĕртесе ӳк — прийти в восторг
Çын мухтанăшăн ан хĕпĕрте. — погов. Не спеши радоваться похвале.

хĕпĕртев

радость
восторг, ликование
калама çук хĕпĕртев — неописуемая радость, ликование

хĕрӳ

жарко, горячо
хĕрӳ мунча — жаркая баня
хĕрӳ хĕвел — палящее солнце
япăх вуттăн хĕрĕвĕ çук — от плохих дров мало жару
Тимĕре хĕрӳ чухне тупта. — погов. Куй железо, пока горячо.

хĕрхев

разг.
жалость
манăн ăна хĕрхев çук — у меня нет к нему жалости

хирĕçлĕх

противоречие, разногласие
расхождение
кунта нимĕнле хирĕçлĕх те çук — здесь нет никаких противоречий
вĕсем хушшинче хирĕçлĕх тухрĕ — между ними возникли разногласия

хирĕç-хура

возражения
пирĕн хирĕç-хура çук — у нас нет никаких возражений

хуйхă

2.
горе, горесть, скорбь
халăх хуйхи — народная скорбь
вăл хуйхăпа кăвакарнă — он поседел от горя
хуйха ӳк — загоревать
хуйха ӳкер — опечалить кого-л.
Йĕнипе хуйха пусарас çук. — посл. Слезами горю не поможешь.

хуйхă

3.
забота, беспокойство, хлопоты
унпа ним хуйхи çук — с ним нет никаких забот
унăн ялан çипуç хуйхи — у нее вечно на уме наряды

хуйхăрт

1.
причинять горе, печаль, огорчать, печалить
ку пире калама çук хуйхăртрĕ — это нас очень огорчило
эпĕ никама та хуйхăртасшăн мар — я не хочу никому причинять горе

хулпуççи

плечевой
сарлака хулпуççи — широкие плечи
сылтăм хулпуççи — правое плечо
хулпуççи шăмми — плечевая кость
сумкăна хулпуççи урлă уртса яр —повесить сумку через плечо
Пĕлекен ĕçе хулпуççи çинче йăтса çӳрес çук. — посл. Ремесло, которое знаешь, плечи не обременяет.

хурлăхлă

несчастливо
хурлăхлă пурнăç — несчастливая жизнь
Куккукран чăпар кайăк çук, тăлăхран хурлăхлă çын çук. — посл. Нет птицы пестрее кукушки, нет человека несчастливее сироты.

хывăх

2.
мякина, шелуха
тĕшши çук, хывăх кăна — зерен нет, одна мякна
Ватă çерçие хывăхпа улталаймăн. — посл. Старого воробья на мякине не проведешь.

хыпар-хăнар

собир.

1.
новости, вести
хулара мĕнле хыпар-хăнар пур? — какие новости в городе?
унран нимле хыпар-хăнар та çук — от него нет никаких вестей

хыç

4. в роли служ. имени:

хыçа, хыçне — за, сзади, позади (встать, расположиться)
ман хыçа тăр — встань позади меня
ачасем карта хыçне пытанчĕç — дети спрятались за забором

хыçпа, хыçĕпе — сзади, позади (проходить)
вĕсем пирĕн хыçпа иртрĕç — они прошли сзади нас

хыçра, хыçĕнче — за, сзади, позади (находиться)
стадион парк хыçĕнче вырнаçнă — стадион находится за парком
Çурăм хыçĕнче куç çук. — погов. На затылке (букв. за спиной) глаз нет.

хыçран, хыçĕнчен — из-за, сзади, за, вслед за
хыçран хăвала — гнаться, преследовать
Йывăç хыçĕнчен вăрман курăнман. — погов. Из-за дерева не увидел леса.
Куç умĕнче какалать, куç хыçĕнче какка тăвать. — посл. В глаза поддакивает, а за глаза пакостит.

чавса

локтевой
чавса шăмми — локтевая кость
чавсапа тĕртсе ил — толкнуть локтем
Чавса çывăх та çыртма çук. — погов. Близок локоть, да не укусишь.

чак

6.
отступать, оставлять свой позиции
пятиться
кутан чак — пятиться задом
эпир пĕр утăм та чакас çук — мы не отступим ни на шаг

чалам

уст.
ответ
унран чалам та, хыпар та çук — от него нет ни ответа, ни привета

чама

2.
мера
Чараксăрăн чами çук. — погов. У безудержного нет меры. (не знать меры)

чар

I.

1.
останавливать (движение)
сдерживать
задерживать
лашана туртса чар — осадить, сдержать лошадь
поезда сехетлĕхе тытса чар — задержать поезд на час
тăшман хĕснине чарса тăр — сдерживать натиск врага
Иртсе каян ĕмĕре чатăр карса чарма çук. — посл. Жизнь проходит, и не сдержать ее, загородив пологом.

чар

8.
пресекать, останавливать
прерывать
калаçăва чар — прервать разговор
тăшман каварĕсене чарса ларт — пресечь козни врагов
тытса чар —
1) удержать
ăна нимпе тытса чарма çук — его ничем не удержишь
2) задержать, арестовать
Çын çăварне тутăр карса чарас çук. — посл. Чужой рот платком не накроешь.
чĕлхене чар — придержать язык
хăвна ху чар — совладать с собой

чарак

4. перен.
выдержка, выдержанность, сдержанность
унăн чĕлхе чаракĕ çук — он не воздержан, не сдержан на язык

чару

2.
запрет, запрещение
манран чару çук — я не возражаю, не запрещаю
уншăн нимĕнле чару та çук — он ни с чем не считается, с ним нет сладу

чăкăлташ

то же, что чăкăлтăшлан
чăкăлташма кăлтăк çук — нет повода придраться

чăн

2.
истинный, достоверный, правильный
правдивый
чăн сведенисем — достоверные сведения
чăн хыпар — правдивая весть
Чăн сăмахăн суйи çук. — погов. В правдивом слове нет лжи. (соотв. Что правда, то правда).

чăн

11.
с частицей та вводн. сл.
серьезно, в самом деле, кроме шуток
çук, чăн та, хăçан пирĕн пата пыратăр? — нет, серьезно, когда вы к нам придете?

чăнлăх

1.
истина, правда
чăнлăхпа суя — правда и кривда
чăнлăх çнеле тухрĕ — истина восторжествовала
Ура çинче чăнлăх çук, теççĕ. — погов. В ногах правды нет.
Чăнлăха кая пăрах — вăл мала пырса ӳкет. — посл. Брось истину назад — она упадет впереди.

чăтăм

2.
выносливость, стойкость
выдержка, самообладание
салтак чăтăмĕ — воинская стойкость
унăн чăтăмĕ çук — у него нет выдержки

чĕлпĕр

повод и поводья
чĕлпĕре хытар — подтянуть поводья
лашана чĕлпĕр вĕççĕн çавăтса пыр — вести лошадь в поводу
Уттăн чĕлпĕрĕ пур, сăмахăн чĕлпĕрĕ çук, теççĕ. — посл. У коня есть повод, у слова — нет.

чĕлхе

языковый, язычный
ĕне чĕлхи — 1) коровий, говяжий язык 2) диал. блины
пĕçернĕ чĕлхе — отварной язык
чĕлхе вĕçĕ — кончик языка
чĕлхе ай парӗ — подъязычная железа
чĕлхе сенхерлисем — язычные мышцы
чĕлхе кăлпассийĕ — языковая колбаса
чĕлхе кăтарт — показать язык кому-л.
чĕлхе тĕксе пăх — попробовать на язык
чĕлхине çăтнă пек — будто язык проглотил
Чĕлхеен шăмми (чаракĕ) çук. — посл. Язык без костей.
Калаçса пăхнăшăн чĕлхе çĕтĕлмест. — погов. Поговоришь — язык не истреплешь.

чĕмере

3. межд.
черт побери, черт возьми
кунта çул та çук, чĕмере! — здесь и дороги-то нет, черт возьми!

чĕре

сердечный, душевный
вĕри чĕре — горячее сердце
хастар чĕре — мужественное сердце
хытă чĕре — черствое сердце
ырă чĕре — доброе сердце, добрая душа
пĕтĕм чĕререн — от всего сердца, от всей души
таса чĕререн — чистосердечно, положа руку на сердце
чĕре вырăнта мар — сердце не на месте
чĕре пусăрăнчĕ — отлегло от сердца
чĕре çунать —  сердце пылает огнем, душа горит
чĕре çурăлсах тухать — сердце кровью обливается, сердце разрывается на части
унăн чĕри çук — у него нет сердца
чĕрене ан ил — не принимать близко к сердцу
чĕрепе туй — чуять сердцем
чĕрене çавăр — покорить чье-л. сердце
чĕререн тав тăватăп — сердечно благодарю

чĕрчун

1.
живое существо, живой организм
кунта пĕр чĕрчун та çук — здесь нет ни одной живой души

чун

подушный
йышра чун хутшăнчĕ — в семье прибавился человек
урамра пĕр çын чунĕ те çук — на улице ни души

чух

2.
пока, раз
пур чух ил — брать пока есть
Пур чух пупла, çук чух тиечукла. — погов. Пока есть, живет попом, а когда нет  дьячком (о характере церковнослужителей).

чухлĕ

1.
столько
сколько
в каком-л. количестве

кирлĕ чухлĕ — (столько), сколько нужно

мĕн чухлĕ —
1) сколько?, как много?
ку костюм мĕн чухлĕ тăрать? — сколько стоит этот костюм?
кун çинчен ăна мĕн чухлĕ калана пуль! — сколько ему об этом говорили!
2) сколько?, как долго?
ĕçе пĕтерме вăхăт мĕн чухлĕ кирлĕ? — сколько нужно времени для завершения работы?

нимĕн чухлĕ те — нисколько, ничуть
эпĕ нимĕн чухлĕ те шăнмарăм — я нисколько не замерз
мĕн чухлĕ те пулин — сколько-нибудь
кирек мĕн чухлĕ — сколько угодно

çавăн чухлĕ —
1) столько, так много
ăçтан туп на асĕ çавăн чухлĕ значок? — где ты набрал так много значков?
2) столько, так долго
çавăн чухлĕ ăçта çухалса çӳренĕ вĕсем? — где они так долго пропадали?

темĕн чухлĕ — очень много, видимо-невидимо
ланулми кăçал пĕлтĕрхи чухлĕ çук — яблок в этом году меньше, чем в прошлом (году)
вăл икĕ çын чухлĕ ĕçлет — он работает за двоих

чылайранпа

давно, с давних пор
унран чылайранпа çыру çук — от него давно уже нет писем

шав

5.
до сих пор, все еще
вăл шав çук-ха — его все еще нет

шайла

1.
равнять, уравнивать, уподоблять
ĕç укçине шайла — уравнять зарплату
ку ăнлавсене шайлама çук — эти понятия нельзя уподоблять

шан

2.
надеяться, рассчитывать
эпĕ вăл килессе питĕ шаннăччĕ — я очень надеялся на его приезд
выляса илессе шан — рассчитывать на выигрыш

шанса тăр —
1) быть уверенным в чем-л.
2) питать надежду, надеяться
малашнехине шанса тăни — надежда на будущее
Шаннă йăвара кайăк çук. — погов. В гнезде, где ожидаешь найти птицу, ее и нет (не всякое предположение исполняется).

шăрăх

жарко, знойно, горячо
кăнтăрлахи шăрăх — полуденный зной
чăтма çук шăрăх — 1) невыносимая жара, нестерпимый жар 2) нестерпимо жарко
шăрăх кун — знойный день
шăрăх тăрăх — жаркий пояс
шăрăх çу — жаркое лето
паян питĕ шăрăх — сегодня очень жарко
çанталăк шăрăх тăрать — стоит жаркая погода
курăксем шăрăхпа типсе çунса кайнă — все травы выгорели от жары

шерпет

1.
шербет (медовая сыта)
Ĕçес килсен, шыв та шерпет пек. — посл. Захочется пить — и вода покажется шербетом.
Шыва епле тӳсен те шерпет пулас çук. — посл. Как ни толки воду, из нее шербет не получится.

шик

2.
сомнение
опасение
шик пусрĕ — меня одолело сомнение
шике ӳкер — 1) перепугать 2) вселить сомнение
кун пирки манăн нимле шик те çук — на этот счет у меня нет никаких сомнений

шикленӳ

1.
страх, испуг, боязнь
унра шикленӳ çук — он не знает страха

шурлăх

болотный
каçма çук шурлăх — непроходимое болото
торфлă шурлăх — торфяное болото, торфяник
шурлăх типĕт — осушать болота

шут

8.
забота, беспокойство
унăн кун пирки нимĕнле шут та çук — он ничуть об этом не беспокоится
пĕр шутсăр пурăн — жить без всяких забот

шут

12. разг.
толк, смысл
польза
кунта ларнин шучĕ çук — нет смысла сидеть здесь

шут-йĕр

след
результат
шутне-йĕрне те тупас çук кунта! — и следов тут не найдешь!

шутла

1.
считать, производить подсчет, высчитывать, вычислять, исчислять
укçана тепĕр хут шутла — пересчитать деньги
йăнăш шутла — ошибиться в счете
пĕтĕмлетсе шутла — подвести итог
çывхартса шутла — подсчитывать округляя, в круглых цифрах
ăсра шутлани — устный счет
шутласа кăларма çук — не счесть, не сосчитать (очень много)
шутласа тух — сосчитать
эпĕ шутланă тăрăх — по моим подсчетам

шӳрпе

3.
бульон
яшкара çăри çук, тăр шӳрпе анчах — в супе нет гущи — один бульон

шӳтле

II. глаг.

шутить, подшучивать
подтрунивать разг.
острить
шӳтлесе кала — говорить шутя, в шутку
унпа шӳтлемелли çук — с ним шутки плохи
шӳтлесе мар — кроме шуток
шӳтлемесĕр кала — говорить всерьез
те шӳтлесе, те чăнласа каларĕ — он сказал не то в шутку, не то всерьез

ырă

хорошо, приятно
ырă кăмăл — доброта, добросердечие
çуркунне вăрманта питĕ ырă — весной в лесу очень хорошо
ырă кăтарт — облагодетельствовать, осчастливить
ырă кун пултăр! — добрый день!
ырă каç! — добрый вечер!
ырă кур — наслаждаться, быть счастливым
ырă сун — желать добра кому-л.
ырă ту —
1) делать добро
2) угождать, делать приятное кому-л.
Пуриншĕн те ырă пулаймăн. — погов. Всем не угодишь.
Ырă йывăç усал çимĕç кӳни çук. — посл. Хорошее дерево не приносит дурных плодов.
Ырăран ырман. — посл. От добра добра не ищут.

ытлашши

лишний
ытлашши кĕнеке — лишняя книга
ытлашшине çынна пар — лишнее отдай другим
ытлашши ан калаç — не говори лишнего
пирĕн ытлашши укçа çук — у нас нет лишних денег

ытти

остальной, другой, прочий
ыттисемпе танлаштарсан — по сравнению с другими
ытти çĕрте — в других местах
икĕ çын çук, ыттисем пурте вырăнта — два человека отсутствуют, остальные все на месте

юн

кровяной
кровавый
артери юнĕ — артериальная кровь
вена юнĕ — венозная кровь
хĕрлĕ юн çаврашкисем — красные кровяные тельца  
юн группи — группа крови
юн кĕвелĕкĕ — сгусток крови
юн пусăмĕ — кровяное давление
юн çаврăнăшĕ — кровообращение
юн таппи — пульс
юн тултармăшĕ — кровяная колбаса (домашнего изготовления)
юн тымарĕсем — кровеносные сосуды
юн шывĕ — сукровица
юн ил — 1) взять кровь на анализ 2) взять кровь заколотого животного
юн кайни — кровоизлияние
юн кĕвелнĕ — кровь свернулась
юн пар — сдавать кровь (о донорах)
юн сур — харкать кровью
юн тăк — перен. 1) лить кровь (врага) 2) проливать (свою) кровь
юнпа пĕвен — окраситься кровью
юн яр — сделать вливание крови
пичĕ-куçĕ чĕп-чĕрĕ юн — у него все лицо в крови
сăмсаран юн кайрĕ — из носа пошла кровь
аманнă çын юн нумай çухатнă — раненый потерял много крови
Юнĕ пур та чуне çук. (Палан). — загадка Кровь есть, а души нет. (Калина).

юпă

2.
ветвь, ветка
сук, сучок
Шывăн юппи çук. — погов. Вода без сучков (т. е. в воде удержаться не за что).

юрату

любовный
ачаш юрату — нежная любовь
малтанхи юрату — первая любовь
хире-хирĕç юрату —взаимная любовь
юрату туйăмĕ — чувство любви
юрату юррисем — любовные песни
юратăва упра — беречь любовь
Инкек телей хыççăн, кĕвĕçӳ юрату хыççăн çӳрет. — посл. Где счастье, там и беда, где любовь, там и ревность.
Юратупа юлташлăхăн хушши пĕр шит. — посл. От дружбы до любви всего одна пядь.
Юрату суккăр, куçĕ çук. — погов. Любовь слепа.

юрă

песенный
авалхи юрăсем — старинные песни
ĕç юрри — трудовая песня
сăпка юрри — колыбельная песня
халăх юрри — народная песня
халăх юратакан юрă — популярная песня
юрă ăсти — певец
юрă кĕвви — песенный мотив
юрă уявĕ — праздник песни
юрăпа ташă ансамблĕ — ансамбль песни и танца
юрă пуххи —сборник песен, песенник
юрă хыв — сложить песню
Юрри сăмаха кăларса пăрахма çук. — погов. Из песни слова не выкинешь.

юрма

юрма — молочная приправа: кислое молоко или сметана
яшкана юрма яр — забелить суп
Тинкĕле çук чух юрма та юрать. — посл. Когда нет толокна, пойдет и кислое молоко. (соотв. На безрыбье и рак рыба).

ятла

1.
ругать, бранить
пробирать, распекать  разг.
ятласа тăк— выругать
ятламалли çук, тирпейлĕ тунă — ничего не скажешь, аккуратно сделано

◊
ятласа ан кай! — не обессудь! (так говорят уходящему гостю)
ятласа ан юлăр! — не поминайте лихом! (так говорит хозяевам уходящий гость)

ӳпĕнтер

2.
опрокидывать, перевертывать
ставить вверх дном
ӳпĕнтернĕ кимĕ — перевернутая лодка
ӳпĕнтерсе хунă чашăк — опрокинутая тарелка
Асанне çатми мăн çатма, ниçтак тытса ӳпĕнтерме çук. (Йĕтем). — загадка Бабушкина сковорода большая-пребольшая, ее никак не опрокинешь. (Молотильный ток).

ӳпкев

1.
обида
ӳпкев ан ту! — не обижайся!
сана ӳпкев çук — я не обижаюсь на тебя

ӳпкев

2.
жалоба
жалобный
никама та ӳпкев çук — я ни на кого не жалуюсь
ӳпкевсемпе сĕнӳсен кĕнеки — книга жалоб и предложений
ӳпкеве пар — подать жалобу
ӳпкевĕсем пăхса тух — рассмотреть жалобы

ӳпкелеш

1.
упрекать друг друга, высказывать попреки
перекоряться прост.
ӳпкелешнин усси çук — что пользы попрекать друг друга

ӳпкелеш

2.
жаловаться, роптать, выражать недовольство
сетовать книжн.
ӳпкелешсе калаç — говорить, выражая недовольство
пирĕн ӳпкелешмелли çук — нам не на что жаловаться

ӳрече

1.
грядка, грядиль (телеги)
аялти ӳрече — дрожина (часть телеги, связывающая переднюю ось с задней)
çиелти ӳрече — верхние грядки телеги
ӳречесĕр урапа, ларкăч пур та турти çук. (Вело). — загадка Что за телега без грядилей: с облучком, но без оглобель. (Велосипед).

ӳсентăран

растительный
сăрт тӳпинче нимĕнле ӳсентăран та çук — на горной вершине нет никакой растительности
çĕрĕн ӳсентăран витĕмĕ — растительный покров земли

ӳт

1.
тело
плоть уст.
ӳчĕ çук — очень худой, бесплотный
тачка ӳт — мягкие ткани, мякоть
ӳт кĕмест — он не поправляется
вăл ӳт çухатнă — он спал с тела, похудел
Ырхан ӳт хăй шӳрпинчен хăй вăтаннă, тет. — погов. Постное мясо устыдилось своего навара.

çав

II. частица

1. утверд.
вот, то-то, да
конечно, именно
çавă çав — то-то и оно, вот именно
пулĕ те çав — вполне может быть
çапла çав — да, так
— санăн туртмалли пур-и? — у тебя курево есть?
— пĕтрĕ çав — да кончилось вот
— ма килместĕн пирĕн пата? — ты что не приходишь к нам?
— ерçӳ çук çав — да времени нет

çавăр

2.
поворачивать, повертывать, оборачивать, обращать куда-л.
пуçа унталла-кунталла çавăр — поворачивать голову то туда, то сюда
сĕтеле тепĕр майлă çавăрса лартрĕç — стол развернули другой стороной
çавăркаласа пăх — вертеть в руках, рассматривать со всех сторон
Чавса çывăх та çавăрса çыртма çук. — посл. Близок локоть, да не укусишь.

çаврăн

2.
поворачиваться, повертываться, оборачиваться куда-л.
вырăнта çаврăнса ил — повернуться на месте
вăл вăрт çаврăнчĕ — он резко повернулся

çаврăнса тăр —
çаврăнса лар —
1) вращаться, находиться во вращающемся состоянии
2) повернуться в другую сторону, отвернуться
эсĕ çаврăнса тăр-ха йăпăртлăха — отвернись-ка на минуточку
пӳртре çаврăнма та çук — в избе негде повернуться

çаврăнса пăх —
1) оглянуться
каялла çаврăнса пăхрăм — я оглянулся назад
2) обращать, уделять внимание
вăл сан çине çаврăнса та пăхмасть — он на тебя и внимания не обращает

çăвар

2.
пасть (зверя, рыбы)
йытă çăварĕ — пасть собаки
Шăлĕ пур, çăварĕ çук. (Пăчкă). — загадка Зубы есть, а пасти нет. (Пила).

çăлăн

I. возвр.
спасаться, избавляться
вырываться
вилĕмрен çăлăн — избежать смерти
колонилле пусмăртан çăлăн — избавиться от колониального гнета
çăлăнмалли май — путь к спасению
ку айăпшăн вăл выговорпах çăлăнаяс çук — за эту провинность ему не отделаться выговором
çăлăнса тух — вырваться, высвободиться
çăлăнса юл — уцелеть, спастись, избежать чего-л.
Кашкăртан çăлăнса упа айне пулнă. — погов. Спасшись от волка, попал в лапы медведя. (соотв. Из огня да в полымя).

çĕвĕ

1.
шов, стежка, строчка
шултра çĕвĕ — крупная стежка
çĕвĕ сӳтĕлнĕ (кайнă) — шов распустился
çĕвĕрен сӳтĕл — лопнуть по шву
çĕввине яр — распустить шов
çĕвви тăрăх сӳт — пороть по шву
Саплăкĕ пур та çĕвви çук. (Ула ĕне). — загадка Заплатки есть, а швов нет. (Пестрая корова).

çĕр

10.
в форме çĕртен употр.  в качестве служ. имени
с противительно-уступительным значением:

но
вопреки
хотя и
несмотря на
айăп çук çĕртенех — несмотря на отсутствие вины
кĕтмен çĕртен — неожиданно
пĕр кĕтмен çĕртен çумăр такса ячĕ — совершенно неожиданно полил дождь
пĕлнĕ çĕртенех — зная, хотя и знал
сисмен çĕртен — незаметно

çĕрĕн-кунĕн

день и ночь, днем и ночью
круглые сутки, круглосуточно
завод çĕрĕн-кунĕн ĕçлет — завод работает круглосуточно
çĕрĕн-кунĕн канăç çук — нет покоя ни днем ни ночью

çил

ветровой
ветряной
авăк çил — порывистый ветер
вăштăр çил — ветерок
вичкĕн çил — пронизывающий ветер
майлă çил — попутный ветер
сивĕ çил — холодный ветер
çурçĕр çилĕ — северный ветер
çил арманĕ — ветряная мельница
çил двигателĕ — ветряной двигатель
çил çил енчи — наветренный
çил çил еннелли — наветренный
çил касси — порыв ветра
çил çамки — ветреное место, ветродуй
çил питти — ветреное место, ветродуй
çил çинче — на ветру
çиле хирĕç — против ветра
çил хӳттинчи — подветренный
çиле май пыр — двигаться по ветру
çил вĕрет — ветер дует
çил лăпланчĕ — ветер утих
çил çаврăнчĕ — ветер переменился
çил çинче типĕт — сушить на ветру, проветривать
тăпра çилпе çийĕнни — ветровая эрозия почвы
Вут пек вăйли çук, çил пек усалли çук. — посл. Нет ничего сильнее огня, нет ничего злее ветра.

çилĕ

I.
гнев, ярость, злоба, злость
хаяр çилĕ — необузданный гнев
кара çилĕ — необузданный гнев
çилĕ килет — зло берет
çиле килтер — вызывать гнев, злить
çиле шăнар — сдерживать гнев, укрощать свою ярость
çиле пусар — сдерживать гнев, укрощать свою ярость
çиле шăнараймасăр — будучи вне себя от ярости
çилĕпе кала — говорить гневно, со злостью
çилли тăвăлса çитнĕ — он кипит гневом
çилли тулса çитнĕ — он кипит гневом
çилли иртсе кайнă — его гнев прошел
манăн сана çилĕ çук — я не сержусь на тебя

çимелли

еда, пища
çимелли çук-и санăн? — у тебя нет чего-нибудь поесть?
çимелли хатĕрле — приготовить еду

çимĕç

плодовый
вăрман çимĕçĕ — лесные плоды, дары леса
йывăç çимĕçĕсем — плоды и фрукты
цитрус çимĕçĕсем — плоды цитрусовых
çимĕç йывăççи — плодовое дерево
çимĕç ту — давать плоды, приносить урожай (о деревьях)
çимĕç паракан йывăç — плодоносящее дерево
Ырă йывăç усал çимĕç кӳни çук. — посл. Хорошее дерево не дает плохого плода.

çитменлĕх

2.
порок, изъян
ку лашан пĕр çитменлĕх те çук — у этой лошади нет ни одного изъяна

çук

I.

1.
пустяк
ерунда разг.

çук

пустяковый, пустой
ерундовый прост.
незначительный
ним çукшăн чăркăш — ссориться из-за пустяков
çук хакпа сут — продать за бесценок
çук япала — пустяковая вещь

çук

2.
бедность, нужда

çук

бедный, неимущий
çук çын — бедняк
çук çул — голодный год
çукпа — по бедности
çук пирки — по бедности
çукпа аптра — маяться в нужде
çука кăлар — разорить
çука хăвар — разорить
çука юл — обнищать, разориться
Çук çыннăн çĕрĕ хытă. — посл. У бедняка и земля жесткая.
Çичĕ кин кĕртекен пуйса кайнă, çичĕ хĕр паракан çука юлнă. — посл. Семь невесток принять — разбогатеть, семь дочерей выдать — обнищать.

çук

II.

1.
нет, не имеется
вĕсем килте çук — их нет дома
манăн ерçӳ çук — у меня нет свободного времени, мне недосуг
нимĕн те çук — ничего нет
укçа çук — нет денег
ырри çук — нет ничего хорошего
çукпа пĕрех — почти нет
мĕн кăна çук-ши унта! — чего там только лет!
çук кĕнекесем — отсутствующие книги
çук сăмах — небылица
Шаннă йăвара кайăк çук, теççĕ. — посл. В поверенном гнезде птицы нет.

çук

2. частица отриц.
не
эсĕ ăна çĕклеес çук — ты это не сможешь поднять
вăл килес çук — он не придет

çук

3.
нельзя, невозможно
калама çук — невозможно выразить словами
калама çук вăйлă — 1) очень сильный 2) чрезвычайно сильно
пĕлме çук — нельзя знать, как знать
пĕлме çук, тен, вăл ыран та килмĕ — как знать, может быть, он и завтра не приедет
тӳсме çук — нестерпимо, невыносимо
чăтма çук — нестерпимо, невыносимо
ытарма çук илемлĕ — неотразимо красивый
шанма çук — нельзя надеяться

çук

4.
нечего, незачем
не стоит
ун çинчен калаçмалли те çук — об этом нечего и говорить

çулăм

пламенный, огненный
пушар çулăмĕ — пламя пожара
электросварка çулăмĕ — огонь электросварки
çулăм чĕлхисем — языки пламени
çулăм курăнчĕ — показалось пламя
çулăм хыпса илчĕ — вспыхнуло пламя
çулăма сӳнтер — потушить огонь
ăшра вут пек çунсан та çăвартан çулăм курăнас çук — фольк. если даже в душе пылает огонь, из уст не видно пламени

çураçу

2.
согласие, мир
лад разг.
килйышра çураçу çук — в семье нет согласия

çурăм

спинной
курпун çурăм — горбатая спина
çурăм лупашки — ложбинка на спине
çурăм çинчи çунат — спинной плавник (у рыб)
çурăмпа лар — сидеть спиной к кому-чему-л.
алла çурăм хыçне тыт — заложить руки за спину
кутамккана çурăм хыçне çак — повесить рюкзак за спину
çурăмран чыш — стукнуть по спине
Хырăм çурăм çумне çыпçăнса ларчĕ. — погов. шутл. Живот присох к спине (от голода).
Çурăмĕ пур, хырăмĕ çук. (Такана). — загадка Спина есть, а живота нет. (Корытце).

çурмалла

1.
пополам
напополам прост.
тăмпа çурмалла хăйăр — глина пополам с песком
çурмалла пайла — делить пополам
çурмалла хуç — сломать пополам
Пур пĕрле, çук — çурмалла. — посл. Что есть — общее, чего нет — делим пополам.

çӳпĕлентер

2. перен.
засорять
вырăс сăмахĕсемпе чăваш чĕлхине çӳпĕлентерес çук — не засорять чувашский язык русскими словами

çӳçенӳ

2.
потрясение
содрогание
кун çинчен çӳçенӳсĕр итлеме çук — об этом нельзя слушать без содрогания

çывăх

близко
хуларан çывăх пулни — близость к городу
çывăх куçлă — близорукий
çывăх ялсем — ближние селения
çывăха ан кил — не подходи близко
çывăх тăр — стоять близко
çул çывăх мар — дорога не ближняя
Чавса çывăх та çыртма çук. — посл. Близок локоть, да не укусишь.

çылăх

грешно
çылăх каçарттар — исповедоваться в грехах
çылăх ту — согрешить
халĕ канса илме те çылăх мар — теперь и отдохнуть не грех
çылăхăм çук — я не грешен, нет на мне греха
çылăхран та хăрамастăн! — греха не боишься!

çын

человеческий
человечий разг.
людской
арлă-арăмлă çынсем — семейные люди
ват çын — старый человек, старик
вăй питти çын — 1) человек в расцвете сил 2) трудоспособный человек
вăтам çулсенчи çын — человек средних лет
вĕреннĕ çын — образованный человек
вилнĕ çын — покойник, мертвец
килти çынсем — домашние, домочадцы
совет çыннисем — советские люди
çамрăк çын — молодой человек
яш çын — молодой человек
çук çын — бедняк, неимущий
хĕр çын — незамужняя, девушка
хусах çын — холостяк
чирлĕ çын — больной
ятлă çын — именитый человек
çын евĕрлĕ упăте — человекообразная обезьяна
этем евĕрлĕ упăте — человекообразная обезьяна
нумай çынлă митинг — многолюдный митинг
çын пуçне çирĕмшер тенкĕ тивет — на человека приходится по двадцать рублей
Лара-тăра пĕлмен çынна паллă лекнĕ. — погов. Непоседливый человек получает метку. (соотв. Бог шельму метит).
Ват çын — тăват çын. — посл. Старый человек стоит четверых.
Çук çын çукшăн кулянать, пур çын пуршăн кулянать. — посл. Бедняк озабочен бедностью, состоятельный — богатством.

çынлăх

1.
человечность
çынлăх çук унăн — он лишен человечности
çынлăхран тух — потерять человеческий облик
çынлăха çухат — потерять человеческий облик

çыпăçу

1.
аккуратность, опрятность
тщательность
унăн ĕçре çыпăçу çук — у него нет аккуратности в работе

çыпăçу

3.
складность, стройность
сан сăмаххунта ним çыпăçу çук — в твоих словах нет ни складу ни ладу

çырлахтар

2.
мирить, примирять, приводить к согласию
вĕсене ниепле те çырлахтарма çук — их никак нельзя помирить

ăмсанулăх

завистливость, чувство зависти
унра ăмсанулăх çук — ему чужда завистливость

ăнăçлăх

2.
удачливость
везение
ăнăçлăх çук — не везет

ăнлан

2.
усваивать, уяснять
постигать, познавать
чăнлăха ăнлан — добраться до истины
никам мурĕ те ăнланса пĕтерес çук — сам черт не разберет

ăнлан

3.
разбираться, смыслить в чем-л.
политикăна ăнлан — разбираться в политике
ăнланса ил —
1) понять, осознать
ăнланса илме çук — совершенно непонятно, уму непостижимо
2) разгадать, распознать
раскусить кого-что-л. разг.; разобраться в ком-чем-л.
эсир ăна ăнлансах илеймен-ха — вы его еще не раскусили
ăнланса çит — осмыслить

ăрасналăх

1.
особенность, своеобразие, специфичность
кунта ним ăрасналăхĕ те çук — здесь нет ничего специфического

ăш

7.
ум, память
вăл манăн ăшăмра та çук — 1) у меня и на умĕ этого не было 2) я совсем запамятовал
ăшра вула — читать про себя
ăшра кулса ил — усмехнуться про себя
ăшра шухăшла — думать про себя
ăша хыв — 1) усваивать (изучаемое) 2) принимать к сведению
ăшра тыт — держать в уме, в голове
ăшран тухмасть — не выходит из головы, с ума нейдет прост.

ĕлкĕр

2.
успевать (в учебе)
ку класра ĕлкĕрейменнисем çук — в этом классе нет неуспевающих

ĕмĕт

1.
мечта
чаяние
желание
ĕмĕтленнĕ ĕмĕт — заветная мечта
пĕтĕм пурнăç ĕмĕчĕ — мечта всей жизни
çунатлă ĕмĕт — поэт. крылатая мечта
ĕмĕт çуралчĕ — у меня появилась мечта
ĕмĕт пурнăçланчĕ — мечта сбылась
ĕмĕт çитрĕ — мечта сбылась
ĕмĕт тулчĕ — мечта сбылась
ĕмĕтпе хавхалан — вдохновляться мечтой
Ĕмĕтĕн вĕçĕ-херри çук. — погов. Мечта не имеет ни конца, ни края.

ĕнен

1.
верить
çирĕп ĕнен — твердо верить
ĕненме пăрах — перестать верить, разувериться
ĕненме çук — трудно поверить
ĕненме хĕн — трудно поверить
ĕненес килмест — не верится
вăл сана ĕненмест — он тебе не верит
Чăваш тытса пăхмасăр ĕненмест. — погов. Чуваш не поверит, пока не пощупает.

ĕнентер

1.
убеждать, уверять
ĕнентермелле кала — говорить убедительно
ăна каласа ĕнентерме çук — его невозможно убедить словами

ĕнер

3.
толк
унăн пĕр ĕнерĕ те çук — от него нет никакого толку

ĕнсе

затылочный
ĕнсе шăмми — затылочная кость
ĕнсе кукли çитер — надавать подзатыльников
ĕнсе чикки пар — надавать подзатыльников
ĕнсе хыçне шыв тумлать — вода капает за шиворот
Ĕнсе хыçса илме те вăхăт çук. — погов. Нет времени даже затылок себе почесать.

ĕренке

1.
вид, форма, образ, облик
подобие
ку япалан ним ĕренки те çук — эта вещь не имеет никакого вида
ĕренкерен тух — потерять вид
ĕренке улăштар — менять облик
чирпе çын ĕренки те юлман — он весь высох (от болезни)

ĕретлĕ

прилично, хорошо, удовлетворительно
ĕретлĕ тумтяр тăхăн — надеть приличную одежду
ку таврара ĕретлĕ вăрман çук— в этих краях хороших лесов нет

вĕрен

веревочный, канатный
пушат вĕрен — веревка из лыка
мунчала вĕрен — веревка из лыка
вĕрен вĕççĕн — на привязи
вĕрен шалçи — колышек для привязи
вĕрен пусма — веревочная лестница
вĕренпе çых — обвязать веревкой
Вăрăм вĕренĕн вĕçĕ çук. (Çул). — загадка Длинная веревка конца не имеет. (Дорога).

уйăх

лунный
кивĕ уйăх — старый месяц
çĕнĕ уйăх — новый месяц
çурла уйăх — серп луны
уйăх карталанни — образование ореола вокруг луны
уйăх каçăхни — нахождение луны в фазе уменьшения, на ущербе
уйăх катăлни — нахождение луны в фазе уменьшения, на ущербе
уйăх çаврашки — диск луны
уйăх çаврăнни — нарождение нового месяца
уйăх çурални — нарождение нового месяца
уйăх çапни — 1) лунатизм 2) лунатик
уйăх çути — лунный свет
уйăх тăххăри — фаза луны
уйăх тăхри — фаза луны
тулли уйăх — полнолуние
уйăх тулни — прибавление луны
Уйăх пур та çути çук. (Мачча чӳречи). — загадка Луна, но не светит. (Слуховое окно).

-çке

2. усил.,
чаще при вопросе
да, ведь
уж, же
как, так
кĕнекене эсĕ илтĕн-и? — çук-çке — это ты взял мою книгу? — да нет же
вăл ун пеккине пултарать-çке — уж на такое-то он способен
ай, аван-çке — ой, как хорошо!
ну, ĕçлеремĕр-çке паян! — ну и поработали мы сегодня!

-çке

3.
в ответах при объяснении, возражении
да ведь, вот, же
илесчĕ те, укçа çук-çке — надо бы купить, да ведь денег нет
каларăм-çке ăна — да ведь я сказал ему

çитер

7.
с деепр. др. глагола выступает в роли вспом. глагола
с общим значением завершенности действия:
илсе çитер — довести
йăлăхтарса çитер — надоесть, опротиветь
пăхса çитерме çук — не углядеть
туса çитер — доделать
хатĕрлесе çитер — подготовить, завершить подготовку

çавăр

15.
строить воздвигать
çурт çавăр — построить дом
хӳшĕ çавăр — сложить шалаш
эпир кил-çурта çавăрса ситертĕмĕр — мы полностью обстроились (построили дом и надворные постройки)
Хуйхăпа хула çавăрас çук. — посл. Горем город не воздвигнешь.

вĕсен

1.
у них
вĕсен миçе тетрадь? — сколько у них тетрадей?
вĕсен ача çук — у них нет детей

çăвар

6. перен. разг.
едок, рот
çăвар нумай, тăрантаракан çук — едоков много, а кормильцев нет

мĕншĕн

почему, отчего, зачем
вĕсем мĕншĕн çук? — почему их нет?
мĕншĕн килнине ыйт-ха — спроси-ка, зачем он пришел
мĕншĕн тухса каламастăн? — почему ты не выступаешь?

ăсталăх

3.
сноровка, ловкость, хватка
ăсталăхĕ çук — у него нет сноровки

шыв

◊
вил шывĕ — фольк. мертвая вода
чĕр шывĕ — фольк. живая вода
шыв вăкăрĕ — зоол. выпь
шыв вутăш — миф. водяной
шыв калти — тритон
шыв качаки — зоол. бекас
шыв лĕппи — поденка (насекомое)
шыв лĕпĕшĕ — поденка (насекомое)
шыв нăрри — жук-плавунец
шыв сарани — водяная лилия
шыв сысни — уст. дельфин
шыв хупаххи — бот. кубышка желтая
шыв чирĕ — мед. водянка
шыва кĕр — купаться
ваннăра шыва кĕр — принимать ванну
шыва кĕмелли тумĕ — купальный костюм

шыва кĕрт —
1) купать
2) церк. крестить, совершать обряд крещения

чăм шыва ӳк — сильно вспотеть, быть мокрым от пота
çăвартан шыв килет — слюнки текут (от аппетита)
шывпа сапса уйăрас çук — водой не разольешь
тăрă шыв çине кăлар — вывести на чистую воду, разоблачить, развенчать, изобличать
çынна элек тăрăх шыва яр — клеветать на честного человека, возводить напраслину на невинного человека
шыва путнă пек çухал — как в воду кануть
шыв сыпнă пек лар — молчать, словно воды в рот набрав

шухăш

6.
забота, беспокойство о ком-чем-л.
Пуянăн пин шухăш, çук çыннăн пĕр шухăш. — посл. У богатого тысяча забот, у бедного — одна.

кала

◊
калама çук — очень, невыразимо
хĕрĕ калама çук хитре — девушка очень красива
тĕрĕссипе каласан — вводн. сл. по правде говоря
чĕнсе калани — обращение, призыв

хăт

◊
хăчĕ çук — не счесть числа, бесчисленное множество
унта кăмпа хăчĕ çук — грибов бесчисленное множество

пĕтер

12.
с деепр. др. глагола выступает в роли вспом. глагола
с общим значением завершенности или интенсивности действия:
вуласа пĕтер — дочитать
ĕçлесе пĕтер — закончить работу
итлесе пĕтер — дослушать (до конца)
тем те пĕр каласа пĕтер — наговорить всего (о ругани)
култарса пĕтер — насмешить до слез
пурне те пĕлсе пĕтереймен — всего, что есть на свете, не узнаешь
ăна шанса пĕтерме çук — ему нельзя верить полностью

шакăр

I. разг.  

1.
только, исключительно
вăйăра шакăрах хĕрсем, каччăсем çук — в хороводе одни девушки, парней нет

шăв-шавсăр

тихо, бесшумно, без шума, спокойно
шăв-шавсăр урам — тихая улица
Шăв-шавсăр пасар çук. — посл. Без шума базара не бывает.

пар

◊
алă пар — здороваться за руку, обмениваться рукопожатием
ăс пар — наставить на ум, дать совет
пурнăçа пар — отдать жизнь, погибнуть за что-л.
суда пар — отдать под суд, привлечь к судебной ответственности
тара пар — сдавать в аренду
тăн пар — проучить
хĕр качча пар — выдавать замуж
экзамен пар — сдать экзамен
яра пар! — давай действуй! валяй!
вăй патăр! — бог в помощь! (букв. пусть у вас умножатся силы!)
тем парсан та — ни за что, ни за какие блага
пирĕн парас-илес çук — нам нечего делить, между нами нет счетов

чĕптĕм

◊
пĕр чĕптĕм те — ни крошки, нисколько
пĕр чĕптĕм те вăй çук — совсем нет сил

чăт

◊
чăтма çук, чăтмалла мар —
1) нестерпимый, невыносимый, невозможный
чăтма çук шăрăх — нестерпимый зной
2) нестерпимо, невыносимо, невозможно
невмоготу, невтерпеж
чăтма çук ĕçес килет — мучительно хочется пить, мучает нестерпимая жажда
ĕçсем чăтма çук начар — дела из рук вон плохи
чăтма пултараймастăп — терпеть не могу

та

7.  
выражает неожиданность
а...уж, а...уже, уже
пăхать — ачасем унта çук та — смотрит он — а ребят (там) уже и нет

тĕл

II.

польза, прок, толк
ун ĕçĕн ним тĕлĕ те çук — от его работы нет никакого проку

мĕнле

◊
кирек мĕнле —
1) любой, каждый, всякий
ку алăка кирек мĕнле уçă та уçать — эту дверь можно открыть любым ключом
2) как угодно, каким угодно путем

мĕнле те пулсан, мĕнле те пулин —
1) какой-нибудь, какой-либо
санăн мана валли мĕнле те пулсан ручка çук-и? — нет ли у тебя какой-нибудь ручки для меня?
2) как-нибудь, как-либо
мĕнле те пулсан пырăп-ха сирĕн пата — я как-нибудь приду к вам
мĕнле пулсан та — как бы то ни было, в любом случае
мĕнле тăрăшсан та — как (бы) ни старался, при всем старании

мĕнле калас — как сказать (при затруднении точно выразить мысль)
лайăх кантами çулла? — мĕнле калас...  —  хорошо ли вы отдохнули летом? — как сказать...
авă мĕнле иккен! — вон оно как!, вон оно что!
ĕçсем мĕнлерех? — как дела?

саплăк

латка, заплата, заплатка
саплăк сапла, саплăк ларт — 1) поставить заплату, заплатку 2) заделать отверстие (напр. в посуде и т. п.)
Саплăкĕ пур, çĕвви çук. (Ула ĕне). — загадка Заплаток много, да все без швов. (Пестрая корова).

тутă-маса

только в притж. ф. 3 л.
тути-маси

1.
собир.
вкус, вкусовые качества
ку апатăн тути-масине пĕлмерĕм — я не понял вкуса этого блюда
пиçсе çитмен панулмин тути-маси çук — у недозрелого яблока нет никакого вкуса

туртмалли

собир.
курево
туртмалли çук-и сан? — у тебя нет закурить?

тейĕр

1.
скажите, передайте, сообщите
килте çук, тейĕр — передайте, что его нет дома

татти-сыппи

татти-сыппи çук —  нет ни конца ни края, нет предела

пару-илӳ

собир.
долги и платежи, взаимные расчеты
пирĕн пару-илӳ çук — между нами нет счетов

тамаша

5. межд.
при выражении удивления
батюшки
вот здорово, вот тебе и на, ну и ну
ак тамаша, сана валли хулара ĕç çук-и-мĕн? — вот тебе и на, неужели для тебя в городе нет работы

тĕс

◊
тĕсĕ те çук — и следов не осталось; нет и намека на что-л.
тĕсĕ те юлман — и следов не осталось; нет и намека на что-л.
тĕсне курмăттăм! — глаза бы мои на него не глядели!

сăн

◊
ашшĕ сăнĕ пур — он похож на отца
сăнĕ те çук — нет никакого вида; не имеет (никакого) вида
сăнран кай (ӳк) — 1) спасть с лица 2) осунуться, побледнеть
ăна сăн кĕчĕ — на вид он поправился, поздоровел

сăмах

◊
сăмах арманĕ — болтун
сăмаха тытаймасть — он болтлив
сăмах вакла — беседовать, судачить
сăмах вăлт — выпытать, заставить проговориться
сăмах вылят — говорить шутливо, играть словами
сăмах çаптар — пустословить, болтать
сăмахпа — на словах
пĕр сăмахпа каласан — одним словом
сăмах та çук — и речи нет, разумеется
сăмахран тух — ослушаться
ваттисен сăмахĕсем — пословицы, поговорки

апат

◊
вырăс апачĕ, вырăсла апат — время около восьми—девяти часов утра (букв. время русского завтрака)
апат ыйтмасть — хлеба не просит (о запасе)
ку çынра апат çук — на этого человека надежда плохая

винават

виновный, виноватый
хамăр винават — мы сами виноваты
манра винават çук — за мной вины нет
винават ту — обвинять

йăх-тĕп

генеалогический
вĕсен йăхĕ-тĕпĕ авалтан пырать — они из древнего рода
йăхне-тĕпне тĕпче — выяснять родословную
йăха-тĕпене те çук  — 1) нет ни роду ни племени 2) нет числа, очень много

э

2.
употр. при возражении
э
э, çук, апла юрамасть — э, нет, так не пойдет

ниçта

◊
ниçта çук япала — нестоящая вещь, дрянь
ниçта кайса кĕрейми савăн — очень, необычайно обрадоваться
ниçта та мар, кунта — не где-нибудь, а (именно) здесь
ниçта кайса кĕме пĕлмест —
1) он не знает, куда деваться (напр. от радости)
2) у него безвыходное положение

япала

◊
ак япала! — вот так так!
амак япали — бран. дьявольское отродье
мур япали — бран. дьявольское отродье
япала ячĕ — грам. имя существительное
кунта яла тухмасть — здесь толку не будет
ыратман япала çук — все болит, все тело болит

манер

◊
манер çук —
1) несуразный
манер çук — япала несуразная вещь
2) очень; больно прост.
манер çук хитре — очень красиво

Чăвашла-вырăсла словарь (1919)

вăйă

игра
хоровод
вăйă выля — играть
вăйăран вăкăр тухать теççĕ — говорят, что из игры бык выходит (игра до добра не доводит)
епир вăйă тухсассăн каччă тăма вырăн çук — когда мы выйдем в хоровод, то парням негде бывает стоять

вăрман

лес
вăрман улпучĕ — лесничий
вăрман пăхакан; вăрман хуралçи – лесник
хура вăрман — черный лес
арçури, вăрманти — леший
вăрманлă —лесистый
вăрманпа суту-илӳ тăвакан — лесопромышленник
вăрмана лартса ӳстерекен — лесовод
вăрмана ытлашши касса пĕтерекен — лесогубитель
вĕтлĕх – мелкий лес
Хусанти вăрман ĕçне тума вĕрентекен аслă шкул — Казанский высший лесной институт
вăрман çук çĕр — безлесье
хырă вăрманĕ — бор

вăхăт

время
срок
вăхăтлăха, унччен — на время
вăхăчĕпе-вăхăчĕпе, тапхăр-тапхăр — по временам
вăхăтлă — временный
вăхăтсăр — безвременный
вĕренмен вăхăт — вакация, каникулы
вăхăт çук — недосуг
çитеймерĕмĕр вăхăта — не успели к сроку
пулас вăхăт пулчĕ пулĕ — должно быть, наступила пора, которой надо было настать
çула, çимĕк вăхăтнелле — летом, около (до) семика...
çав вăхăтлăх — на время

вырăн

место, постель
престол
вырăн çук — негде
вырăнĕ-вырăнĕпе — в некоторых местах, кое-где
вырăна çитер — доставить
вырăна кĕр — поступил на место
вырăн çинче — на кровати
вырăнтан тух — уволиться
вырăнне — вместо
унăн вырăнне хам кайрăм — вместо него сам отправился

йĕпен

обмочиться; мокнут; пĕтĕмпех йĕпен – взмокнуть; шыв кутне пырсан ура йĕпенмесĕр çук, теççĕ – подошедши к воде нельзя не обмочить ног, говорят.

74 стр.

йӳнеç

иметь довольство
вăл ĕлĕк çук пурăннă, халĕ пăртак йӳнеçрĕ — он прежде жил бедно, теперь немного поправился

йывăç

дерево
йывăç ăшне — внутрь дерева
йывăç ăшĕнчен — извнутри дерева
йывăç патне — к дереву
йывăç çине — на дерево
йывăç çинчен — с дерева
ку сĕтеле йывăçрăн тунă — этот стол сделан из дерева
йывăçăн улми нумай (сахал, çук) — на этой яблоне много (мало, нет) яблоков
ӳкнĕ йывăç — валежник
йывăç витре — деревянное ведро
йывăç тĕмĕ — куст

кисрентер

трясти
сĕтеле ан кисрентер, çырма çук — не тряси стол, писать нельзя

ман

забывать; кăна ĕнтĕ ĕмĕрте те манас çук – этого не забыть во всю жизнь; манакан – забывчивый.

113 стр.

мар

не, не есть; ман мар – не мое; çапла тăвас мар – так делать не следует; вăл лайăх çын мар – он не хороший человек. Çĕçĕ есĕ илтĕн-и? мар (çук, илмен), нож ты взял? нет.

113 стр.

ни

ни
ни кĕпе-йĕм, ни тăла таврашĕ çук — нет ни белья, ни онуч, ни тому подобных вещей

ниăçта

никуда, нигде
ниăçта, вырăн çук, кайма çук — некуда
ниăçтан, ниçтан — неоткуда
ниçта тарса кĕме те çук — некуда сбежать

пар

давать
сулить
задать
пама пул — сулить
тарçуна памалла укçана катса памарăн-и? — не удерживал-ли платы у своего работника? памашкăн ыйтма та çук — у того, кто не дает, нечего и просить
хăй памана памасан та пырать — тому, кто сам не дает, можно и не дать
ĕç панă — задали работу
виçсе пар — отвесить
кайалла тавăрса пар — возвратить
качча пар — выдавать замуж
уйăрса пар — наделить
Петĕртен парса йанă — послал с Петром
суса пар — отсчитывать
парассăма парса пĕтертĕм — я оплатил свой долг
парăм — долг
парăма кĕр — в долг взять
парăмлă — должный; должник
парăн — подчиняться, повиноваться, сдаваться, уступать
çулталăк ытла парăнмасăр тăнă — не сдавались более года
тĕрлĕ йĕрĕхсене хисеплесе вĕсене парăнса пурăнаççĕ — почитают различных йĕрĕхов и весьма к ним привержены
ăна парăнтама çук — его не подчинить
парне – жертва; подарок

пек

как, будто
словно  
подобно тому как
похоже
одинаковый
с
çарăк çын пуçĕ пек — репа с человеческую голову
пĕри урапа çинче лашана хăвалас пек тăрать — а один стоит на телеге, готовый погнать лошадь
çăтса йарас пек тăраççĕ — словно готовы (вас) проглоить  
ытах илес пек пулсан — если те очень уж хотят (ее) взять...
мана капла туни аван мар пек — мне подобный поступок кажется нехорошим  
кайакан пек, кайакан пекки, кайакан пекскер — похожий на идущего
чăвашăн ун пек йăла çук — а у чуваш подобного обычая нет
вилес пек выртать — лежит при смерти

пĕл

I.
знать, уметь, удостоверяться
смыслить  
сознавать
пĕлекен — умелый; мастер
пĕлесси мĕнĕ, пĕрластăк муталашкалатăп çкĕ — какое умение! заниаюсь немножко
кăшт пĕл — мараковать
кам пĕлен (пĕлекен) çын вулать — кто умеет, тот читает
анчах вĕсем пĕли-пĕлмискерсем — а только они, плохо умея делать
унăн пĕлмеçĕ курăнат ĕнтĕ — видно сразу, что он не знает
пĕлни куртăр, пĕлменни пуртăр... — вероятно, некоторые вещи мы знаем, а некоторые нет
пĕлментен ан ыйт — не спрашивай у того, кто не знает
пĕлмесĕр — невдогад
епир пĕлменнине мĕн пĕлетĕн — что ты знаешь такого, чего мы не знаем...
ху пĕлменскерне пар — отдай (мне) такое, что ты не знаешь (еще)
пĕлменни — неумение; невежество
пĕлми пул — обеспамятеть; отмалчиваться
пĕлмĕш пул — стать незнайкой
пĕлсе тунă — смастерил
пĕлме çук — неисповедимый, непознаваемы; непостижимый
пĕлме çук — неразбериха
пĕлсе çит — дознать, дознавать
малтан пĕлсе тăрать — знает наперед
пĕлсе çитмен — неопытный, недоум
пĕлĕш — знакомый
пĕлĕçĕ — ворожей; волхв
пĕлтер — давать знать, извещать, уведомлять; удостоверять; объявить
пĕлтермĕш — любопытный, навязчивый

пурăн

жить, существовать, находиться
пурăнăç-парăнăç — жизнь
лайăх пурăнатăн-и? — как поживаешь?
старикĕн пурăнасси нумай йулмарĕ ĕнтĕ — старику осталось уже недолго жить
пурăнмалăх — достаточный на прожитие
пурăнмалăх çук — нечем жить
епир пурăнан пурăнăçăмăрта куллен мĕн тунине асăрхаса пырсан ак мĕне вĕренетпĕр — если мы в нашей жизни будем наблюдать за тем, что делается ежедневно, то мы научаемся следующему
кайран пурăна-киле... — потом, после некоторого времени...
пурăнăç пурăнасси çăмăл (ансат) мар — не легко жить на свете
мĕн çурхи вăхăта Хусанта ирттертĕм — всю весну я прожил в Казани
ĕмĕрлĕхе пĕрле пурăнас çине, кил, çыртарар шур хут çине... — иди: напишем на бумаге, что мы век будем жить вместе
ху пурăннă кун-çулта — в течении твоей жизни
пĕрле пурăннипе мĕн çитĕ? — а что может сравниться с дружной жизнью вместе?
пурăнăç ыйт — здороваться (”спрашивать о жизни”)
пурăнăç çулĕ — жизненный путь
пурăнса çит — дожить
çын пурăнăçне çыракан — биограф
ырă курса пурăнни — благосостояние

пысăк

большой; высокий; пысăк çĕлен – удав; пысăка ĕмĕтленекен хутаç çакса ыйткалама кайнă теççĕ – тот, кто надеется на большое, пойдет (”пошел”) с сумою по-миру. Çын аллинчи кукăль пысăккăн курăннă, тет – Пирог в чужих руках кажестя большим. Чул-хула Мускав пысăкăшĕ çук – Нижний Новгород не будет величиной с Москву. Кун пысăкăшскер ăçтан ӳснĕ-ши? Откуда это он вырос такой большой? Пысăклан – увеличиваться, рости. Пысăклат – увеличивать.

157 стр.

сахал

малый; недостаточный; мало, недостаточно; сахаллăн – понемногу, помаленьку; есир сахаллăн – вас мало; сахаллан – убывать, сбывать; сахаллат – убавить; уменьшить; сливать; сире сахалпа çитес çук – сахалтан та сире пĕр пăт кирлĕ – вам небольшого количества хватит; самое меньшее вам нужно пуд; сахалтараххăн – более незначительными количествами; несколько (слишком) малыми количествами.

164 стр.

сăсар

куница; сăсар тир тăлăпĕ пасатра çук, пирĕн тăван пекки йалта çук – куньей шубы на (всем) базаре нет, таких как наш родной, нет во (всей) деревне.

168 стр.

сĕртĕн

касаться
дотронуться
епĕ ăна пурнене те сĕртĕнмерĕм — я не коснулся его пальцем
урапа кĕтессе сĕртĕнчĕ — колесо зацепилось за угол
ăна кăшт сĕртĕнме те çук, макăрать — его нельзя чуть тронуть, заплачет
сĕртĕнкеле — дотрагиваться

çит

доходить
достигать, добраться
ман патна çит — доберись до меня
мункун çитесне какай илеççĕ — пред наступлением пасхи покупают мясо
çитменнине тата — в добавок еще помимо того
сирĕн сахална çитес çук — малого количества вам будет недостаточно
çитĕ — довольно
çитер (çи) — угощать

çук

нет
укçа çукки пит касать — очень угнетает отсутствие денег
çук çын — бедный человек, бедняк
пĕлменпе калаçма та çук ĕнтĕ — с незнающим нечего (не стоит) и говорить
çук вăрман — несуществующий лес
йывăр хуйхă курнă çукчĕ — не видел я прежде тяжелого горя
çука йул — обнищать
çуклăх — скудость, убожество

çывăх

син.: çывăхра
близкий, близко; вăрман çывăхĕнче – вблизи леса; çывăхран анчах куракан – близорукий; çывăха, патне пыма çук – неприступный; вĕсем манран çывăхранах пычĕç – они шли совсем близко от меня.

203 стр.

çын

син.: етем
человек; çын ăшне – внутрь человека; çын ăшĕнчен извнутри человека; унăн сăнĕ сывмар çынăнни пек пулнă – лицо его было похоже на лицо больного; кашни виç çынна икшер сехет калаçрăм епĕ – с каждыми тремя человеками я говорил по два часа; виç çынна икĕ çăкăр виç çынна икĕ çăкăр парса тухнă (пара-пара тухнă) – на каждые 3 человека он дал по 2 хлеба; çын çук вырăн – безлюдие. Мĕнле çын шыратăн есĕ? – какого человека ты ищешь? есĕ мĕнле çын шыратăн? епĕ каскалакана шыратăп – ты какого человека (кого) ищешь? Я ищу плотника (известного напр. который у меня работает).

203 стр.

ĕмĕр

век
вечный, вечно
урăх ĕнтĕ ĕмĕрте те курас çук есĕ ăна — больше ты ее уже во век не увидишь
ĕмĕр ĕмĕрле — жизнь проживать
епĕ хам ĕмĕрĕме те Питĕре пĕрехсех кайнă — я за всю свою жизнь ездил в Питер один раз
во все дни жизни твоей — ĕмĕрӳ тăрăшшĕпех
ĕмĕр ĕмĕрлĕхех ирĕке кăларнă — освободил на веки вечные
ĕмĕр ĕмĕрех пырĕ — будет существовать вечно
ĕмĕр кĕске — жизнь коротка
ĕмĕр ĕмĕрне — во вес век
ĕмĕрлĕхе — на веки
ĕмĕрхи — вечный
ĕмĕртенпе — искони

Чăваш сăмахĕсен кĕнеки

ырă

(ыры˘), добрый, хороший, превосходный, отличный; здоровый; милый. Почтенный. Святой. Ист. 65. Çын, ырра курсан, ырă чап сарать, усала курсан, усал чап сарать. Псалт. 38₉. Астивсе пăхăр, Турă ыррине курăр. Тороп-к. Пăть-пăлтĕк потене, ыр çарана йоратать. Альш. Ырă ут çине ларакан ырман, тет; çĕнĕ кĕрĕк тăхăнан шăнман, тет. Пазух. Ыр ут утланакан та, ай, ырман, тет; ыр тумтир тăхăнакан та, ай, шăнман, тет. Юрк. † Ырă ут çине ларакан ырман. Юрк. Ытла ырă пулĕччĕ, ун вырăнне Магницкие кӳртсе лартсан. Янг. К. Мана сĕт ырă мар, мне молоко не идет (сказал человек, которого прошиб понос). Сёт-к. Ыр ят (добрую славу) сарса çӳрет † Йĕри-тавра йыснисем! Хаяр сонсах ан ярăр, ыр кон-çолне халалăр. (--халаллăр). N. Сан ырă (почтенное) çыруна иккĕ [илтĕм]. Юрк. Ку тĕрлĕ аслă пăраçникре те çынна ырă сăмах кала пĕлмеççĕ. Юрк. Епле хăйсем пуйни çинчен тĕрлĕ ырă хыпарсем сарма тăрăшаççĕ. N. Турă ăна (ей) вилсессĕн те, ырă вырăн патăр, çутă çĕре кӳртсе вырнаçтартăр, тет. † Ырă шĕшкĕ пек тантăшсем пурччĕ; ырă хулă пек йăмăксем пурччĕ, — тăрса йулчĕç, ай, курăнать! Полт. 54. Ырă сехет çывхарать. Полт. 50. Ачашлакан ыр куçа астумасăр вăл ларать. † Çак хăта-тăхлачă ыр пулсассăн, пире килме-кайма пит лайăх. Эльборус. Хăш енчен шăршласа пăхан, çав енчен тĕрлĕ ырă шăрш килет. † Ах, хĕрес аннеçĕм, аттеçĕм, хаяр сонсах ан ярăр, ыр халапне парса ярăр! (т.-е. пожелайте добра, благословите). N. Святой апостол Павел çирнă ырă кĕнеке çинче. N. Арăмĕ каланă: веç санăн ырă апу ылтăн тарилккене çапса çĕмĕрчĕ и çитерекен лашана чиксе вĕлерчĕ, тенĕ. Собр. 382⁰. Ялтан яла шыраса ялăн ыри (лучшие из деревень) кунта-мĕн; хĕртен хĕре шыраса хĕрĕн ыри (надо: ырри?) кунта-мĕн. Ала, 7. Ну,  ăвăлăм, эсĕ манăн сăмаха итлесессĕн, ырă тăнлă çын пулăн. Тăвйп. Эпĕ ырра хирĕç ырă, усала хирĕç усал, тенĕ. Сказк. и пред. 18. Сывлăш ырă ыйхинчен вăранма та пуçларĕ. N. Ырă сывлăш, кисе, туртса кăларинччĕ, тесе калать, тет. N. Ырри çухатнă, усалли кӳнĕ теççĕ. (Послов.). Чхйп. Кĕтӳç хăй кĕтӳне вăй çитнĕ таран ырă пăхсан, кĕтӳри выльăхсам та ырă, аван, мăнтăр пулаççĕ. Никит. † Курăк ыри — çырла çеçки (лучшая из трав — ягодный куст), çырли ларать хĕп-хĕрлĕ. Ст. Ганьк. Ырă сехет тĕлне ту. Fac, ut faustam offendamus horam, h.e., ut opportunum tempus nanciscamur. Якей. Хĕрĕн ырри конта-мĕн. Оказывается, лучшие девицы — здесь. Юрк. Усал çумне выртаччен ырă (так напис.) ури вĕçне вырт. † Ĕçкĕ ĕçме лайăх ырă куç. Ватта ырра хур. Старого уважай. Бюрг. Кун кунлама патăр, çĕр çĕрлеме патăр; каçхине каçах пултăр, ирхине ырах пултăр. (Из обр. «тĕтĕрни»; Сала 345⁰). Сред. Юм. Кĕçĕллĕ çынна мунчара çапăннă чôхне ыррăн туйăнать (бывает приятно). N. Эпĕ халĕ турă пулăшнипе ырă-сывă пурăнатăп. (Из письма). † Усал çумне выртиччен ыррăн ури вĕçне вырт. Чем ложиться рядом с злым, лучше лечь в ногах у доброго. Альш. Атте-анне килĕнче мĕскер пур? — Ырă улпутран ырă тетем пур, ырă (почтенная) пикерен ырă инкем пур. Ырă вут ами, почтенная мать огня. См. Ашапатман. Т. VI, 22. Б. Бур. † Пули-пулми çынпала çула ан тух, ырă (почтенный) улпут пек пуçна çухатма. Сикт. Пӳртре пурте: ырă чӳк-кĕлĕ хапăл илтĕр; чӳк çырлах! тесе, пурте, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib. Ун хыççăн пурте: ырă чӳк-кĕлĕ пӳлĕхçĕ, хапăл ил! тесе, ӳксе, пуççапаççĕ. Ib.  Ырă чӳк-кĕлĕ хапăл ил, тытнă-тунине çырлах, тет те, вара ачасене çиме хушать. Магн. 1. Ырă киремет. Ib. Туй-ек[к]инче хурăн çырли; татрăмăр та çирăмăр, ырă хурăнташ[ш]енчен уйăрăлтăмăр.  (Из солд. песни).  † Ырă Мускав пек ялăм пур, ялăм çинчен куç каймасть. Л. Кошки. Пĕлни пур, пĕлменни пур: ырă чӳк-кĕлĕ, хуш курса, хапăл ил! (Из моленья), СПВВ. Ырă пӳлĕх. Альш. Ах, тантăшçăм Люпун! — çын-çын урлă курăнать! çын-çын урлă курăнсан та, ыр(ă) пикенĕн курăнан. Альш.? Ырă кĕллĕм вырăнаçтăр. Да будет принята моя чистая молитва. Ой-к. † Çыр хĕринче çĕр çырли; татрăмăр та çирăмăр, ыр çĕр-шывран уйăрлтăмăр (расстались с святою родиною). || Ы р ă скорее указывает на нравственные свойства или на высокие качества, лежащие в самой природе предмета; аван и лайăх этого оттенка не имеют. Срв. «ырă кăмăлăм», но: «лайăх чĕлхе-çăварăм». || Добро. Макка, 10⁰. Вăрçă хушшине ырă кĕмест. (Послов.). Ырра курсан, ырă пулать; усала курсан, усал пулать, теççĕ. (Послов.). Ырă тунине манакан çын — неблагодарный. Усал-тĕсел тулалла, ырри шалалла. Так произносят, когда поят больного наговоренною водою, совершая «ăш ыратсан, вĕрекен кĕлĕ». N. Пирĕн тутарсемпе, тухса, çапăçнинчен ырри пулас çук ĕнтĕ. 1. Самое лучшее для нас, это — вступить в битву с татарами. 2. От нашей битвы с татарами положительно не будет добра. Ч. С. Çын, ырра курсан, ырă пулать, усала курсан, усал пулать, теççĕ ваттисем. Чăвйп. Кĕркка! атя кунтан тарар, кăсем ырă калаçмаççĕ (они говорят недобрые вещи;  здесь —сговариваются  убить).  || Хорошо,  по-хорошему. М. Тув. Ати-апай пур çинче ыр ĕçес те ыр çийес.  Тогач. Тавай, ати, эреке, ыр ĕçес те ыр çийас. Полт. 49: Ват çын çине юратса ачашласа ыр пăхать (она). Юрк. Ĕнтĕ ырăран ырă калама тытăнать-çке. || Хорошо, что. Ч. С. Анне, ырă, аттене каласа кăтартмарĕ. || Добрый дух, доброе начало в природе. Собр. 137⁰. Çак тырсене акма вăрлăх кăларнă чух, ырра хирĕç ту усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). Ib. 138. Уя тухăпăр татах ырра хирĕç, усалла тӳртĕн ту. (Из моленья). || Ырă ют, туру ют, песенная вставка, возникшая из «Ыр(ă), ей, ут, тур(ă), ей, ут»? Ч.К. Çич хӳрелĕ хĕр куртăм, — ырă ют, туру ют! — пилĕк çыххи пилĕк сум! Анаткасси хĕрĕсем ултă хĕрĕ пĕр укçа. || Ырă пурăнăçлă, благочестивый. См. 2. ырă.

хĕве

(2) описка вм. хĕвел? Н. Якушк. Ах аттеçĕм, аннеçĕм, кăнтăрла çиме лартăмăр, пур ачу та тĕрĕсчĕ, хĕве шăхăра (так!) ларнă чух санăн пĕр ачу çук пулĕ. (Хĕр юрри).

хĕвел

солнце, солнышко. Ск. и пред. чув. 88. Вут пек хĕвел выляса çӳл тӳпене хăпарать. ''Пазух''. 92. Хевея хĕрлĕ хĕрĕсем, Турай хĕрсем тиейсе, суйламасăр илес мар. ''Дик. леб''. 43. Хĕвел анса çитеспе Елисан пиччĕшĕсем вĕçсе таврăннă. Когда зашло солнце, в пещеру прилетели братья. ''Ib''. 36. Хĕвел анса килет. Солнце близилось к закату. ''Ib''. 41. Хĕвел чылай çӳле кайсан... Когда солнце поднялось выше... ''КВИ''. Çутă юхăм унăн айĕнче, çӳлтен ылттăн хĕвел çутатать. Под ним струя светлей лазури, над ним луч солнца золотой. ''N''. Хĕвел анчĕ ту айне. ''N''. Хĕвел кулать сайрарах, шăрши пĕтнĕ чечексен. ''N''. Пĕр пĕлет çук, хĕвел çунать. ''А.-п. й''. 42. Хĕвел анса ларчĕ. Тимухха лашине шăварма тухса кайрĕ. ''НР''. Чупрăм-тухрăм ту çине хĕвелпе пиçнĕ çырлашăн. Взбежала я на гору за созревшей на солнце ягодой. ''ГФФ''. Ăшшăн-ăшшăн хĕвел пăхсан... Если солнце будет припекать.''Ib''. Ушшăн-ушшăн хĕвел пăхсан та, хорĕн те тăрăх сохăр йохать. Когда солнце сильно припекает, по дереву (березе) течет смола. ''Абыз''. Çĕр çăввинче çĕр-çырли, çĕр-çырли, çĕр çăввнче хĕвел пăхсан, тата пиçес кăмăл пур. ''Оп. ис. ч.'' II. Сывлăх пулсан таврăнăпăр, хĕвел пекех çаврăнса. Если будем живы, то вернемся подобно тому, как обращается солнце. ''N''. Хĕрлĕ хĕвел сан умăнта йăлтăртатса тăрать, аялта тен çак пĕлĕтрен витрелетсе çумăр çăвать. Перед тобою блещет красное солнышко, а внизу из этого облака, может быть, льет проливной дождь. ''Баран''. 28. Шĕшкĕ юмана хупласа хĕвел ямасăр тăнă. Орешник глушил его и не пропускал солнечных лучей. ''ТХКА''. 106. Хĕвел тухас пек, çанталăк çутăлать. ''Ib''. Хĕвел чылай çӳле улăхрĕ, хĕртсе пăхать. ''Шурăм-п''. № 19. Хĕвел анса ларчĕ. Халĕ апат çиет пулĕ, ăна амăшĕ пăтă пĕçерсе çитерет, тет. ''N''. Сивĕ кун виçĕ хĕвел пулать. ''N''. Вĕсен пичĕсем хĕвелре çунса кайнă. ''N''. Хĕвелпе тăрса, мĕн хĕвел аничченех кĕтӳре çӳрет. ''Чув. пр. о пог''. 51. Виçĕ хĕвел курăнсан, сивĕ пулать. Если появятся три солнца, будет холодно. ''Ib''. 42. Хĕвел хĕртсе пăлсан. Если солнце печет... ''N''. Хĕвел витĕр (пăхнă чухне) çăмăр çусан, тата тепĕр çăмăр пулать. Если сквозь солнце (когда оно светит) идет дождь, еше дождь будет. ''Вопр. Смоленск''. Хĕвел тухсанах пĕлĕт айне кĕрсен, çăмăр пулать. ''Панклеи''. Хĕвел те пĕлет айнех полчĕ (зашло за облако). ''С. Алг''. Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел, çуратнă çĕр-шывсем шел юлать. ''N''. Хĕвел каялла кайса пăхсан, çăмăр пулать, теççĕ. ''Якейк''. Эс çанашкал покан тусан, хĕвел тепĕр çĕртен тохĕ. ''Ib''. Ес çав окçая парсан хĕвел тепĕр енчен тохĕ. ''Ib''. Ĕнер конĕпех хĕвел пăхрĕ. ''N''. Ма мана хĕвеле кăтартмастăн? Почему ты мне не даешь смотреть на солнце? ''N''. Пӳртре хĕвел çутипе çап-çутă. В комнате светло от солнца. ''N''. Хĕвел пĕлĕт айĕнчен тохрĕ; хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе карĕ. Пĕлĕтсем хĕвел тĕлĕнчен сирĕлсе карĕç. ''N''. Эпĕр хĕвелте ларатпăр. ''N''. Мана хĕвеле тохма йорамасть. ''N''. Хĕвелте çӳреççĕ. ''N''. Старик хĕвеле ларчĕ. ''N''. Ача макăрнă чохне ăна чарас тесе: хĕвел пăхать, ай, хĕвел пăхать, тесе калаççĕ, ача вара чăнахах макăрма прахать те, колма тяпратать. Вăт хĕвел пăхса ячĕ, тесе каран колаççĕ. ''N''. Пирĕн ăрам хĕвеле хирĕç пăхса ларать. ''N''. Сар хĕвелте (в солнечные дни) çырла часах пиçет. ''N''. Олăх толли сар хĕвел, кайăк вĕçни корăнать. ''N''. Эпĕр паян кĕлтесене хĕвеле сартăмăр (на солнышко). ''N''. Тĕкĕрпе хĕвеле ан вылят (не пускай зайчиков). ''N'' Эпĕ пулсассăн, çакă уя пĕтĕмпе хĕвел ансан тапратса хĕвел тохаччен сухине туса, тыррине акса çитĕнтерсе, вырса, авăн çапса, тыррине йăлтах ампарсене тултарса хурап, тесе калать ткйĕр, тенĕ, тет. ''N''. Хĕвеле пăх та уйăха пăх, хĕвел çути сап-сарă, уйăх çути çап-çутă. ''Му-сирма''. Хĕрлĕ-хĕрлĕ, теççĕ ăна, хĕвел çинче ӳснĕ вăл. ''N''. Пĕлĕт çинче илемлĕ хĕр çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Пăх-пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, çу чашкипе çу парам, пыл чашкипе пыл парам, ачу шыва кайсассăн, кĕвенте пуçĕпе туртса илĕп, сана хĕрли, мана шурри. (Сăвă). ''Н. Карм''. Сирĕн пĕвĕр çинçе, сăнăр хитре, питĕр çинче хĕвел çутти пур. ''Ст. Чек''. Хĕвел хĕлле çулахинчен аялта тăрать. ''Тюрл''. Хĕвел яякка сулăнсан... Когда прошел полдень... ''Хурамал''. Хĕвел аннă чух хулăм пĕлĕт тĕлне ансан, йĕпе пулать, теççĕ. ''N''. Эсĕ апла тусассăн, хĕвел кай енчен тухĕ. ''ЧП''. Пулă çакрăм хĕвел ''Изамб. Т''. Хĕвел йывăç пĕввине яхăн çĕкленнĕ. ''N''. Хĕвел яялт (хăшт—еслв дольше) вăхрĕ те мĕаĕт айве вврсе кяйрĕ. Солнце проглянуло и опять скрылосъ ''N''. Хĕвел яраймăн ху тĕлне (невозможного не сделаешь). Унта аннӳ хĕвел пăхса çӳренĕ (об этом заботилась я) ''Юрк''. Хĕвел ануçăм çанталăк пит хĕрелет. ''N''. Хĕвел майĕ (майнелле) çаврăнса-çаврăнса, каллех пӳрте йăтса кĕрет. ''N''. Хĕвел тĕтреленсен, уяр пулять, теççĕ. ''N''. Хĕвел кутăн, каялла пăхсан, çумăр пулать, теççĕ. ''N''. Хĕвел юпа пек тухсан, çумăр пулать. ''N''. Пирĕн тĕлтен хĕвел анчĕ пулас (наше счастье закатилось). ''N''. Тăвану килнине курсассăн, хĕвел пулса чупса тух. ''N''. Кирек çта кайсан та пĕр хĕвел. ''N''. Вара отсан-отсан, хĕвел анса кайрĕ. ''Н. Лебеж''. Тăвайкки тăрăх хĕвел ӳкет, пиçмен çырласене пĕçерет. ''N.'' Чӳречесĕр çӳртра пĕчĕк шăтăкран хĕвел кĕрсен. ''N''. Хĕвел инçе карĕ. ''N''. Курнiтсара çыру çырнă чух, хĕвел ӳкрĕ пит çине. ''Кан.'' 1929, 178. Шăршлă, нӳрлĕ, хĕвел кĕмен пӳрт. ''N''. Хĕвел виттĕр пăхни. ''N''. Хĕвел тохсан тин... ''Микушк''. Ирхbне хĕвел ӳкет пичĕ çине (на лицо его падает). ''Торп-к''. Карăнтăк виттĕр ылтăн туя кĕрĕ. (Хĕвел). ''N''. Вăл хапха çил хĕвелне шалтăртатать, хĕрӳ хĕвелне ялтăртать. ''N.'' Хĕвел (-е, -ĕн) анма вăхăт ĕнтĕ. ''N''. Çĕн çул кунĕ ырă хĕрлĕ хĕвел пулчĕ. ''N''. Хĕвел ăшă пăхать. ''N''. Хĕвел анарахпа пурте киле таврăнаççĕ (с поля). ''ГТТ''. Мана пĕлĕт çаврака хуран тĕпĕ евĕрлĕ, хĕвелĕ лапка туйăннă. ''N''. Çак кунсенче хĕвел пулмарĕ. Хĕвел ларнă вăхăтра анчах çитрĕмĕр. ''N''. Йĕрекен ачана култарас тесе: «Хĕвел пăхать», теççĕ. ''N''. Пăхман хĕвеле ирĕксĕр пăхтараймăн (ӳпкелекен çинчен калаççĕ). ''Никит''. Хĕвелпе юр кайсассăн, тулăпа урпа пулать, тенĕ ĕлĕк. ''N''. Эсĕ хĕвел анса лариччен çит (или: килсе ĕлкĕр, или: килме тăрăш). Ты приходи до захода солнца. ''Сред. Юм''. Пăх пăх, хĕвел, ачу шыва кайрĕ вит, квенте пуçĕпе туртса илтĕм, ачуна хĕрлĕ çăмарта парăп, хуна шурă çăмарта парăп. (Поют дети, когда солнце скрывяется за облаками). ''N''. Эп сана çавăншăн олталап полсан, ман çине хĕвел ан пăхтăр (пусть помру). ''N''. Хĕвеле май çаврăн. Иди по солнцу с востока на запад. ''N''. Хĕвеле хирĕç, против солнца, с запада на восток. ''N''. Онăн куç пит начарланнă, хĕвел курмас вит олă. ''N''. Хĕвел куçа çиет. Солнце глаза ест. ''N''. Хĕвеле питĕн пӳрт çутă полать. Изба, обращенная к югу, бывает светла. ''N''. Хĕвеле тӳртĕн пӳрт тĕттĕм полать. Изба, обращенная на север, бывает темна. ''N''. Хĕвелпе пĕрле тохса кайрăм. Выехал при восходе солнца. ''N''. Хĕвелпе пĕрле киле кĕтĕм. Приехал при заходе солнца. ''N''. Эс те çавна тусан, хĕвел те тепĕр енчен тохĕ. (Говорит, когда уверены, что он не может этого сделать). ''N''. Хĕвел анса лара пырать. Хĕвел анса пырать. Первое показывяет, что до заката близко, а второе дольше, чем первое. ''N''. Хĕвел кăнтăрлаччен вăкăрпа чупать, тет, кăнтарла иртсен, карсакпа чупать, тет. ''N''. Хăш чухне хĕвел çӳл енчен карталанса тата тепĕр хĕвел пулать. Вăл хĕвел тавраллах çавăрăнать пулсан, «хĕвел карталанни» теççĕ. ''N''. Хĕвел каçалана сулăнсан, çĕрте йывăç мĕлкисем вăрăмлана пуçларĕç (от деревьев протянулись длинные тени). ''N''. Хĕвел ансан пуçласа тепре хĕвел аничченех. ''N''. Хĕвел тухсан пуçласа тепĕр хĕвел тухичченех. ''N''. Хĕвел хĕртнĕ — солнце палило. ''N''. Хĕвеле хирĕç пăркăç пĕренене ман ним кăмăл туртмасть ăна, ан тив юлтăр вăл, тен маччаран çӳлелле хурăпăр, халь маччаналла пураса çитиччен пĕрене çитет-ха. ''N''. Ытти пĕчĕккĕн курăнакан çăлтăрсем, хĕвелтен шутласан пирĕн çĕртен темиçе мĕлюн хут та ытла аякра тăраççĕ, çавăнпа вĕсем хĕвелрен пĕчĕккĕ пек курăнаççĕ. ''СТИК.'' Хĕвел çинче типĕтнĕ (о копченном на солнце). ''Ib''. Хĕвел тӳпере чух, в полдень. ''Ib''. Паçăр çăмăр çурĕ, халĕ хĕвел пăхат ĕнтĕ епле (говорят о маленьких, если они только что поплакали и смеются). ''N''. Пĕчĕк ачасем хĕвел пĕлĕт айне кĕрсе сулхăнлатсан ак çапла калаççĕ: «Хĕвел! Ача кĕпи шыва карĕ, туртмаллипе туртса ил». ''N''. Хĕвел апатчен вăкăр çинче пырать, тет; апатран вара — лаша çинче, кăнтăрларан вара —кайăк çинче. ''N''. Хĕвел кунран-кун иртерех тухса пырать (ир тухнăçеммĕн ир тухса пырать, кая юлнăçеммĕн кая юлса анса пырать). ''Янтик''. Эп вăхăта хĕвеле пăхса пĕлеп. ''N''. Хĕвел хĕлле çӳле каймас. ''Изамб. Т''. Пăхăр-ха, ачасем, епле хĕвел выляса тухать. ''N''. Пăртак кăна хĕвел хĕрри курăна пуçларĕ (утром). ''N''. Хĕвел йывăç пӳ (пĕвĕ) хăпарнă çĕре эпир киле çитрĕмĕр. ''N''. Хĕвел анас патне çитнĕ, тет. ''Артюшк''. Ачамсене пĕр пичĕ хĕвел, тепĕр пичĕ уйăх тăвăттăм. ''Собр''. Виçĕ хĕвел тухсан, уйăхĕпех йĕпе пулать, теççĕ. ''Н. Карм.'' Хĕрлĕ хĕр пĕлĕт тăрăх çӳрет. (Хĕвел). ''N''. Ача, ку çумăр хĕвелĕ пулĕ, ытла питт хĕртет. ''ЧП''. Хĕвел пăхрĕ — типетрĕ. ''N''. Виç хĕвелпе кайман шурă юрсем. ''N.'' Кирек ăçта кайсан та пĕр хĕвел ''N''. Вăл вăхăтра хĕвел выляса тухрĕ вăрман çинчен пĕлĕт çине, кун та хитреленсе карĕ. ''Лобашк''. Вăрман урлă сар каччă курăнĕ. (Хĕвел). ''N.'' Чипер хĕр пысăк уйпа çӳрет. (Хĕвел). ''Синьял''. Хĕвел витĕ, çу витмĕ. (Кантăк). ''Сятра''. Вутсăрах çунать, çунатсăрах вĕçет, урасăрах чупать. (Хĕвел). ''Альш''. Çулла хăшĕ-хăшĕ куç ыратнипе хĕвел çине тухаймасăр лараççĕ. ''N''. Хĕвел анса пырать (скоро закатится). ''N''. Хĕвел карталаннă (круг вокруг солнца к непогоде). ''N''. Хĕвел тухса сарăлнă (совсем уже взошло). ''N''. Хĕвел кулать, хĕртсе хĕвел пăхать. ''N''. Пăх, хĕвел, пăх, хĕвел, этемсене савăнтар. ''N''. Хĕвел шăвать. ''Кив-Йал''. Хĕвел тухать хĕрелсе çут тĕнчене çутатса. (Вăй юрри). ''Нюш-к''. Иртсе пыракан çыя пичĕ çине тĕкĕрпе хĕвел çуттине ӳкерес. ''N''. Хĕвел кашни кун ир тухнăçемĕн ир тухать (ир анса ларнăçемĕн ир анса ларать). ''Курм''. Вăрмана çитсен, хĕвел анса та ларчĕ. ''Аттик''. Хĕвел кашни кун пĕçернĕçем пĕçерет. ''N''. Хĕвел ир хĕрелсе тухсан йĕпе пулать (вăл кун çумăр е юр çăвать), теççĕ. ''КС''. Ура питне хĕвел çапрĕ (насквозь, сильно прожгло). ''Трхбл''. Хĕвел пирĕн йĕтем пысыккăш, тетчĕç ваттисем. ''N''. Хĕвел пит хĕртет. ''N''. Хĕвел тухнă çĕрелле çитрĕмĕр (ко времени восхода солнца). ''N''. Паян эп тăрсассăнах хĕвел тухрĕ. ''Красн. Горка''. Хĕвел питĕ хытă пăхать. ''Сёт-к.'' Хĕвелин пăхасси номаях мар та-ха; час кĕлет айне хопланмалла. || Назв. божества. ''Магн. М.'' 68. 64. Хĕвел ашшĕ, амăшĕ, хăлхи, çоначĕ, ори, || Клятва. ''Ст. Чек.'' Хĕвел, илмен эп ăна. ''Сред. Юм''. Хĕвел пôр! (Тôпа туни). ''Ороу''. Мĕн эсĕ çын çинчен çука калаçса çӳрен: эпир хĕрсемпе ун-кун, аплн та капла çӳренĕ, тесе калаçса çӳрен?—Çук, Якку. Ак, хĕвел, калаçман. Ăна сăмах вĕçертнине (что болтают зря) ху та пĕлен-çке.

хĕвел тухăç

восток, восход соднца. Хурамал. Ирхине хĕвел тухăç хĕрелсессĕн, йĕпе пулать, теççĕ; каç хĕвел анăç хĕрелсен, уяр пулать, теççĕ. ''Альш''. Пуснă выльăх шăмми-шаккине хĕвел тухăç енне таса çерем айне алтса пытарнă, тет. ''N''. Шывсене тăкнă чухне пус кутĕнче хĕвел тухăçнелле таялнă. ''Ст. Шаймурз''. Хĕвел тухăç тухать, ай, хĕрелсе. улма йывăç тавра çаврăнса. ''Чув. пр. о пог''. 162. Хĕвел тухăçĕ, анĕçĕ çăлтăр, звезда восхода и заката. ''N''. Хĕвел тухăçĕ енче. ''С. Тим''. Хĕвел тухăç тухать хĕрелсе, хĕрлĕ чатăр карса чарас çук. ''Регули'' 1106 Хĕвел тохăçнелле пăхать.

саяк

невыясн. сл. [Некоторые пытаются сопоставить его с татар. сӧ̆jӓк, кость, и склонны понимать его в приведенном тексте в значении костяной застежки, костяной пуговицы. А может быть это описка вм. сапак? См. последнне слово и тот же пример, где слово саяк заменено сапак. Ред.]. Юрк. † Йывăçран саяк тунни çук, ырă тумтир çумне хунни çук.

савит

(-_ви_т), согласие, совет, совещание (от русск. совет). N. Сирĕн пире хĕре пама канаш çук-и? тет; кусем калаççĕ: парас, теççĕ. Çапла савит тусан, хай кусен хĕрĕ те пырса ларать кусем патне.

савитле

по-согласию. КС. Савитле памасан илме çук (напр., невесту, всякую вещь).

савăрнать

то же, что савăнать, радуется (так дважды поставлено в песне вм. савăнать). Пазап. † Çăка та йывăç савăрнать, эпĕр те тăвансене курса савăрнасси çук. (Солд. п.).

савăт

(савŏт), завод. Юрк. Савăтăм манăн кунĕ-çĕрĕ пĕр чарăнмасăр ĕçлет. Ib. Эпĕ пурăнакан çĕрте савăт хуçи пит начар çын (çук - çын). Бел. Гора. Саксун леçрĕ (меня) сахăр савăтне. Сред. Юм. Савăт çохăртать. Завод свистит. См. савут.

саккун

саккон, закон (русск.). Якейк. † Эп каймăттăмч ирĕкпе, патша илет сакконпа. (Солд. п.). Чăв. й. пур. 27. Ун пек çынна куланай пухмашкăн хума саккун та çук, тенĕ. || Прозвище мужч. Сред. Юм. Саккон. Череп. Саккун, прозвище человека, который строго соблюдает все заветы старины.

сала-кайăк

воробей. Шибач. (Вин. п. сала-кайăка). N. Лос-лос-лос (КС. лăс-лăс-лăс) çуат сала-кайăк пак йор. ФТТ. Пӳрте сала-кайăк кĕрсен, çав пӳртрен тепĕр çулччен кам та пулин вилет. Ib. Сала-кайăк утнине курнă çын вилет. Орау. Сала-кайăк юр çинчен сиксе кайнă пек туса каятпăр... шăрши йĕрри пек. Сĕт-к. Айвин ташши — сала-кайăк ташши. (Восклицание на. свадьбе). СПВВ. КМ. Сала кайăкĕ = çерçи. Вомбу-к. Сала-кайăк (ялти çерçи). Ачасем çиеççĕ. П. И. Орл. Сала-кайăксен пĕр вăхăтра халăх пуху пулнă, тет, çанталăка мĕлле: сивĕ-и, ăшă-и, çăмăр ай юр çутармалли çинчен шут тума. Çав халăх (сала-кайăк) пуху çине пĕр хурчка пынă та, пĕрне тытах карĕ, тит. Вара пуху çинчисем, пĕр-пĕринчен: кам çук, кам çук, тесе ыйтрĕçĕ, тит; вара пĕри: пирĕн кӳрĕшри Яптăк Çтаппанĕ çук, вăл паçăр çакăнта, алăк патĕнчех ларатьчĕ, çавна илсе карĕ пулас вăл хурчка йысна, — терĕ, тит. Вара пуху çинчискер пĕри: чухах-ха вăл Çтаппана, вăл яланах халăх çинче хăех çĕнтерсе калаçать, терĕ, тит, вара ыттисем те, карах: пĕр Çтаппаншăн ничава, ӳлĕмрен варнерех лар, терĕç, тит те, халăх пуху те саланчĕ, тит. Çапла вара, сала-кайăксен пуху пухни, çанталăка мĕлле тăратасси çинчен шут тăвасси те пулман, пĕр Яптăк Çтаппанне хурчка йыçнана тыттарса яма пухни анчах пулнă. Çавăнтан вара, сала-кайăксем пухăнса чакăлтатаççĕ пулсан, ватăсем: çанталăк пăсăлать, тиççĕ. Чакăлтатнă чух аялтан çӳлеле хăпараççĕ пулсан — сивĕтет, çӳлтен аялала анаççĕ пулсан — ăшăтать, тиççĕ. N. Кантăр ани çине сала-кайăксем пĕтересрен çын мĕлки туса лартаççĕ. См. çерçи.

салат

разбить. N. Çав капкăн унăн урине пĕтĕмпе салатсах пăрахрĕ, тет. || Распустить (волосы). ЧС. Çӳçне-пуçне пĕтĕмпе салатса ячĕ (старуха-йомзя). || Развертывать, развязывать. Цив. Кукша аллинчи тутăрне салатса пăхнă. Толст. Марйе витрисене лартнă та, кипкине (пеленки) салата пуçланă. Н. Шинкусы. Тутăра салатса (развязав) пăхрĕ те, ăшăнчен вăтăр пилĕклĕ (вунă пуслăх) тенки тухрĕ. Бур. Çул çинче ăна хай разбойниксем тĕл пулнă та, каланă: салат лавăсене, атту вĕлерĕтпĕр, тенĕ. || N. Чӳлмек ăлавне салатса кăтарт халĕ мана. || Раздавать, разносить. Изамб. Т. Çук, çук. Нумай салатрăм. Параймастăп. N. Кашни каç писме салатаççĕ. Ман пор-ши? тесе кĕтсе тăратпăр. Шурăм-п. Хуçа укçа илсе килчĕ те, салата пуçларĕ. N. Вăрлăх валли тырă салатнă (раздавал). N. Хула тăрăх çыру салатса çӳрет (разносит). || Распродавать. N. Илекен çуккипе çур хакпах салатать. || Разобрать. Букв. 1904. Пĕрре çапла атте пĕр сехете илсе салатса тăкрĕ те, тӳрлете пуçларĕ. N. Пĕр вĕллине уçса салатса тăкнă. N. Хамăр çапах патрон ешчĕкĕсене салататпăр, патрон çитмĕ, тесе. N. Унта виççĕн-тăваттăн пулса пуртăсемпе пĕр кĕлет салатса тăкрăмăр. || Раскидывать. || Рассеивать. Чума. Куçĕсене салатса пăхса ларнă. Ск. и пред. 28. Куçĕ харшине салатса ярса. || Рассылать. Альш. Пире вырăна салата пуçларĕç (рассылать, распределять по учительским местам) БАБ. Çав пуçлăх (т. е. киремет пуçлăхĕ) килсе вырăнаçсассăнах пире (пĕчек киремет пуçлăхĕсене) пурне те вырăн тупса салатса пĕтерчĕ. || Распространять. N. Вара хăйсемпе илсе килнĕ чире яла салатаççĕ. N. Растратить; разорить. N. Ăна укçа салатнăшăн сут турĕç. Его судили за растрату денег. Орау. Ачисем апла тĕплĕ пулимарĕç, килне-çуртне салатрĕç (разорились: или распродали, иди пропили и т. п.). N. Порнăçа салатса пĕтерет поль. N. Салатакан (-даган), расточительный; расточитель.

самана

время (обстоятельства), период времени, период жизни; порядок, положение вещей. Капк. Самани ахалех (и так) хуран пек вĕрет (в период гражданской войны). Буин. † Саманасем (обстоятельства, положение вещей и пр.) йывăр, пуçсем çамрăк, эпир йĕменнине кам йĕтĕр. N. Самана пуçнелле кайрĕ. N. Самани çавăнта юлчĕ ĕнтĕ. N. Самана йăтăнса анчĕ (в период гражд. войны). Ачач 91. Самани урмăшнипе пулĕ ку. Богдашк. Çавăнпа чăваш арăмĕсем: юлашки самана пулĕ, теççĕ. Шел. 39. Эх, авалхи самани! çăтмахри пек тăтăмăр. Букв. 1904. Иштеркелесе тухрăм çаксем патнелле, пăхатăп — çул тап-такăр! ак саману! шăлса лартас йĕрки асра та çук! ГТТ. Хăйне уйрăм самана йăли. Календ. 1911. Çавăнпа эпир вырăс халăхĕ ĕлĕкхи саманара епле кун курнине малтан пĕлер. КС. Самана улшăнни, перемена порядков. Ib. Саманине хирĕç, согласно тогдашним обстоятельствам. Ib. Чи малтан чăваш ятне эпир вăта çĕрти самана пĕтнĕ вăхăтра тин пĕлтĕмĕр. || Миг. Рукоп. Календ. Прокоп. Хатĕр карас парсан, хурт ăна пĕр саманарах пыл тултарать.

-сан

склоняемая основа местоим. эсĕ, ты. Капк. Атте, мана валли кĕнеке илме сан укçа çук, тетĕн? Сред. Юм. Санран нăмай çынах полаймас. Из тебя не может выйти порядочный человек. Истор. Хăвăр пата кайсан, кайран курса ыттисем те чипер пурăнма вĕренĕç. Йӳç. такăнт. 19. Асту сана, нумай ан çӳре! Ib. 24. Чим-ха, тăрам, эпĕ сана. Ib. 59. Чи-им, сана ăйя путекки! Юрк. Сăптăрмассерен: акă сана балык, акă сана балык, тет. Пазух. Ют ял ачи куç хĕсет: мана пырать, тет, пулĕ; пымăп çавă эп сана, манăн савни ялта (в своей деревне) пур. N. Эсĕ унта мĕн тăватăн? Ак эп сана!

сап

рассеивать, разбрасывать, посыпать. Собр. † Тĕрлемес хапхинчен кĕнĕ чух пăхăр сапса кĕтĕмĕр. М. Тув. † Хура шăрçа ярăмне сапса яма пулмарĕ. Ала 55. Алăк урлă каçсанах, эпĕ унăн куçне çăнăх сапса тултартăм та, тухса тартăм. Изванк. Ăна киле юлса ана тăрăх уçăпа (= ывçăпа) тырă сапма пар, турă. („Тĕп саканче пăт чӳклени“). Ау 339. † Кăйăк-хурсем кайăççĕ карталанса, сап-сар сĕлĕ сапсан та чарăнас çук. Орау. Питрен хăйăрпа сапрĕ те, пĕтĕм куçа хăйăр тулчĕ. Янорс. Вара çуннă çĕртен пĕренисене пакурсемпе турта-турта антарса, аяккала сĕтĕрсе кайса, юрпа сапа-сапа сӳнтерчĕç. Завражн. Сапса янă, разметала (обезьяна горох). || Плескать, выливать. Коракыш. Куркари шыва çĕре сапса янă (она). N. Куркапа шыв сап (плескать из ковша). Юрк. Эсир хăвăр: вăл эрехне мĕн тăватăр? тесе ыйтатăр. Эпир ун пек начар эрехе юлашкине пуçтарнисене çапла сапса тăкатпăр. || Класть яички (о пчелиной матке). Вĕлле хурчĕ 3. Çăмарта сапма (тума) амăшĕ çуркунне хуртсем вĕçме пуçлачченех пуçлать те... || Метать икру (о рыбе). N. Пулă вăлчă сапать. Рыба мечет икру.

сапак

(сабак), кисть ягод, черешок с ягодами. Альш. Щибач. Пĕр сапакне татса ил. Тюрл. Пилеш сапакки. N. Сапак, черешок, напр., у ягоды, черемухи (çупкăм — вся кисточка). Юрк. † Çĕмĕрт-йывăç сапакра, палан-йывăç чечекре. Хурамал. Сапак тесе пилешĕн пĕрчи ушкăнне калаççĕ. АПП. † Пилеш айĕнчен тухнă чух пилеш сапакки саланчĕ. Çутт. 145. Хурлăхан тĕммисем çинче çырла сапаккисем хĕп-хĕрлĕ пиçсе ларнă. Ала 62. † Хура шыв тăрăх çĕмĕртлĕх, сапакне тая лараçке. || Кисточка. Юрк. † Тăваткăл кӳме — сарă кӳме, тăватă кĕтессинче тăватă сапак. || Стручек. N. † Ешĕл сапак мĕшĕн, ай, ешĕл-ши, çамрăк ĕмĕр мĕшĕн те, ай, кĕске-ши. Бур. † Арпус чечек мĕшĕн шурă-ши, ешĕл сапак мĕшĕн ешĕл-ши? Тюрл. Сапак, стручек. Ib. Пăрçа сапакки. || Снизки. ЧП. Вуникĕ мерченĕн сапакки çук. Кĕвĕсем. Вуник пĕрчĕ мерчен сапакĕ çук. Янтик. † Сакăр пĕрчĕ мерчен сапаксăр, пирĕн çамрăк пуçсем телейсĕр. Кĕвĕсем. Симĕс сапак хушшине ӳпке-мерчен ан тирĕр. См. ӳпке-мерчен. || Назв. бус. К.-Теняк. Изамб. Т. Сапак, какое-то украшение. МПП. Сапак, зеленый камень или бусы (украшенне). N. † Йывăçран сапак туни çук, ырă тумтир çумне хуни çук. [См. саяк]. || Петля у пуговицы (и вся пуговица?). МД. † Аçалă-амалă ывăл-хĕр кĕмĕл тӳме сапакĕ. || Membrum virile. Елле. Сапакки ĕçлемест. Non surgit, quasi praemortuum jacet m. eius.— Observare solent Tschuvaschorum feminae virorum suorum gravi aliquo morbo laborantium inguina; quae si matutinis languida atque inertia iacere videriut, invitabilis mortis signum id esse arbitrantur. N. Сапак тесе пĕчĕк ачасен тӳммине калаççĕ.

сапака

(сабага), кисть. Зап. ВНО. Çĕмĕрт сапаки пулать, пилеш сапаки пулать. N. Сапака, продолговатая кисть. Сред. Юм. Пилеш сапаки, çĕмĕрт сапаки. СПВВ. КЕ. Сапака = çупкăн; пĕр çеçкере темиçе çырла пулсан, çавна çупкăн теççĕ. СПВВ. ГЕ. Сапака; пилеш сапаки, çырла сапаки пулат; тата шăрçа сапаки пулат. Яргуньк. Çĕмĕрт сапаки, кисть черемухи. Слеп. † Вăрман виттĕр тохнă чох, пилеш сапаки çапăнчĕ, çампа хĕрлĕ полтăмăр. || ЧП. Ик сапака çырла. N. Иçĕм-çырли сапакинчен пиçмен çырлисем тăкăннă пек тăкĕ вăл хăй çырлине. Чеб. Халь сапакисемпех татар, кайран иртĕпĕр. Ст. Чек. Сапака — черешки, на которых держатся ягоды в кисти. Ib. Сапаки-мĕнĕпе татнă. Ib. Çырла аври, плодоножка соцветия; çырла сапаки, черешок отдельной ягодки. СТИК. Сапака, стебелек. Улма сапаки — черешок яблока; укçа сапаки — нить, которою прикрепляют монету для украшения. || Снизки. ЧП. Тарăн шыва кĕтĕм ăшăк тесе, мерчен сапакисем (снизки) пур, тесе. В. Буян. † Вуникĕ мерченĕн сапаки çук, пирĕн çамрăк пуçра телей çук. || Ст. Чек. Сапака — ушко монеты и пр. украшений. С. Тим. † Тăлăх-турат ывăл-хĕр — тăхлан тӳмме сапаки (то, чем придерживается пуговица, напр., у металлической пуговицы). N. Авалхи укçа — кив укçа, хăлхăрсене йывăр ан ярăр, сапакисем начар — чăтас çук. || Круглая красная пуговица с металлическим стержнем (на старом костюме). Тайба-Т. Сапака, шаровидная пуговица с петелкой. || Серьги. N. † Кĕмĕл сапака, ылтăн ярапа, яраймарăм сылтăм хăлхана. || Так называют penis у ребят, которые едва умеют ходить и говорить. Так, напр., говорят: сапаки пур-и? Янтик. См. сапак.

сапас

(-б-), запас (русск.). Бижб. † Ан уртăнăр уртăш йывăçне, улма йывăç сапас пур чухне. Актай. Сапанлă çын сапаслă, пирĕн сапан çук — сапас çук.

сапор

(-бор), забор (русск.). Пшкрт., В. Олг. Хора-к. † Чон, чон, яш чон, сапор орлă сиктертрĕ, пӳрт алкуне хăпартрĕ... Якейк. Сапор тесе пĕтĕм е варăнчен çорнă пĕренерен тытнă картая калаççĕ. Синерь. † Пирĕн атийăн çич ывăл, çич хут сапур ярсан та, пирĕн пĕр пуçа çăлас çук.

саплăк

заплатка. Чăв. й. пур. 5. Кĕрĕкĕ пулсан та, сăкманĕ пулсан та, кĕпи пулсан та — пурийĕн те саплăк çине саплăк çӳрет. Изамб. Т. Йинке, саплăк сапла пĕлетне? Трхбл. Саплăкĕ пур, çĕвви çук. (Ула ĕне). ТММ. Пĕр кĕпенĕн хĕрĕх саплăк. (Мунча чулĕ). Б. 13. Мĕскĕн саплăк çине саплăк лартать. Пшкрт. Саплăк ларт, сделать деревянную заделку в отверстие доски.

сару

расстилание, настил. Баран. 83. Урай сару çук,— çĕр урайлă.

сарă

(сары̆) или сар, желтый. Якейк. † Ыраш вырсан, уй сарă. В. С. Разум. КЧП. Сарă чĕресе тултарма çырла нумай кирлĕ. Ib. † Сарă-сарă чечекĕ, ма сарлакарах пулман-ши? Ядр. † Сăра курки — сарă курка. Тим. † Сарă çăмарта эпĕ хире кустартăм варрисене сарă витнĕрен. Пазух. Карăш килет каршлатса, сар ыраша юратать. Ib. Сĕтел çинчи сарă сăри, тинĕс енчи эрех лапах (точь-в-точь). N. † Шăшки вăрăм, мăйри сарă, татас килет мăйрине. Н. Лебеж. Тепĕр енне сарă саккускă тултартăм. Турх. Сарă-сарă çуртасем ялкăшаç. (Сарă-сарă — впечатление от множества желтых, бросающихся в глаза предметов). Альш. † Сарă çурта пек пĕвĕме эп ӳстертĕм, атте-анне умĕнче пурнас пек. ЧП. Сарă сĕлĕ сапсан та чарăнас çук. Ск. и пред. 26. Сарă пысăк кĕлетрен пĕркенчĕкпе хĕр тухрĕ. Янтик. † Икĕ ача, сарă ура, саркаланса ут çулать. Ib. † Сарă хумăш касса хӳш (= хушă) турăм савнă сар ачапа выляма. Ск. и пред. 67. Сарă хапха килсерен чĕнтĕрленĕ тăрăлă. Чув. пр. о пог. 63. Уйăх сарă, купчеме пулсан, уйăх пĕтечченех хутран-ситрен йĕпе пулкалах тăрат. Если месяц желтый, светлый, то весь месяц будет стоять сырая погода. || Эпитет солнца. Б. Яныши. Кăнтăрла çӳлтен сарă хитре хĕвел хĕртсе пăха поçлать. || Эпитет весны. Б. Яныши. Хаяр сивĕ хĕлле хыççăн хитре, ăшă, сарă çор килет. || Русый; красивый. Микушк. Сап-сар ача — русый, красивый парень, красавец. N. † Сарă-сарă ачисем, сар çӳçĕпе илемлĕ. Сĕт-к. † Атьăр киле, ачасам, сарă вăрăм хĕрсене (варлине) сар ачасам ерчĕç поль. Шел. 31. Сар-кайăк пек сап-сарă пĕр хĕр сиксе тухать те... Никит. Телейлĕ пурăнас тетĕн пулсан, ху сарă çын пулсан, хура хĕре ил, ху хура çын пулсан, сарă хĕре ил. Вотлан. Пасара сар хĕр нумай тухать, сарă кăтри сайрарах. В. Разум. КЧП. † Анне тунă — хĕр тунă (genuit me puellam), ма сарăрах туман-ши? С афф. З-го л. — блондинка. N. † Айта, тантăш, киле кас (= каяс), сана сарри кĕтет поль, мана хори кĕтет поль. Сарри сăмавар лартнă поль, хори хоран çакнă поль, çăмарта пĕçерсе хонă поль. || Масть лошади (саврасый, буланый, соловый). || Назв. растения, папоротник (= шĕшлĕ корăк). В. Олг. || Желтуха (болезнь). Бывают: сарă сарă, желтая желтуха и хура сарă, черная желтуха. ГТТ. N. Ача сарра кайрĕ (= ачана сарă ӳкрĕ). || Яз. имя мужч. МПП.

сарăпла

вредить. Альш. ТММ. Сарăпламасть, не вредит, не вредно. Альш. Вăл хăмăшпа кăна сарăпламĕччĕ-ха. Ничего бы еще, если бы только камыш рос... Баран. 23. Маншăн пулсан, сана карташĕнчен хăваласа ярсан та сарăпламасть. N. Чие тата нӳрлĕ çĕрте те начар ӳсет. Сливăшăн вăл сарăпламасть. Орау. Сарăплас çук-ха. (Тырă кăшт йĕпенсен тытса пăхаççĕ те, сăян пулмалла мар пулсан, çапла калаççĕ). О земл. Ĕлĕк çын сахал, çĕр ирĕк пулнă, (жителей было мало, а свободной земли — много). Çĕнĕ çĕр çинче çумăр вăл тĕрлех пулмасан та сарăпламан. || N. Пирĕн Макçăм сарăпламас (не робеет, ему ничего), çикар та туртать. См. сарапла.

сарлака

(сарлага), широкий. N. Çĕнĕ уйăх сарлака пулсан, уйăхĕпех — çулла уяр, хĕлле сивĕ пулать. Ст. Чек. Сарлака çăвар, говорящий неприличные слова. || С афф. З л. „и“ — ширина. Изамб. Т. Ку пиртен пĕр теçеттине сарлаки аякка чарăнчĕ. Ядр. † Вĕрене çулчи сарлаки, темчул сарлака пулсан та, пурçăн туттăр пулас çук, пирĕн пуçа кĕрес çук, пирĕн пуçра шуралать.

сарлашка

широкий (говорят только про животных и человека). Сред. Юм. N. Питĕ сарлашка, хапха юпи хулăмĕш, пысăк пуçлăччĕ, пуçĕ, ĕнси-мăйĕ пĕр-пĕтĕмччĕ Канурăн. || Ширина. Ядр. † Çĕмĕрт çулчи сарлашки, тем чул сарлака пулсан та, пасар саппанĕ пулас çук.

сарлăх

то же, что сарлăк. Чăв.-к. † Сарлăх çинче сар кайăк, сасси пур та, хăйсем çук.

Сармантей

(-_дэj), яз. имя мужч. Рекеев, Патраклă. Юрк. Çта каятăн, Сармантей? — Каллĕ-маллĕ пасара.— Мĕн шыратăн унта? — Тимĕр такан суйлама. Лаврентей пек ачана шыраса та тупас çук. Эпĕ пиччене кăшкăрма, пичче, хăлхасăр, илтмерĕ. Эпĕ пахчарах лараттăм, атте, суккăр, курмарĕ. Хуп касрăм, сăпка турăм, Тарье хĕрне сиктерме, сăпки сиксен, ачи утсан, хамах пырăп килелле. Кайрăм, кайрăм кăвак утпа, çӳрен ута тĕл пултăм. Кайрăм йĕрпе йĕрлесе, Тарье хĕрне вăрласа; вырăслă хапха пит йывăр, Тарье уçса хупас çук || Герой сказки „Сармантей“ или „Сармантейĕн сар чăххи“.

сасă ту

поднимать шум, производить шум. Баран. 61. Пĕр виç-тăват ача анчах урамра выляса çӳренĕ; сасă çук çĕртен кăшкăрашса сасă тунă.

сас чу

шум вообще, весть, слух. Шорк. Сас-чу мĕн çук-и? Ничего не слышно. Сĕт-к. Япони вăрçинче пирĕн ялти Ваçок Емеленĕ ним сас-чусăр (без вести) çохалчĕ.

сасă-чӳ

, сас-чӳ, то же, что сас чу. Завражн. Уйра нимĕн сасă-чӳ те пулман. Орау. Вĕсен таврашне: вăрăпа хăтланать, темеççĕ-и? — Çук, вĕсем çинчен ку таранччен вăл ĕçпе хăтланать тенĕ сас-чӳ илтĕнмен-ха. ЧС. Вĕсем: çав çырмара сас-чӳ тăвакана киремет тытса вĕлерет, теççĕ. Якейк. Ун çинчен пĕр сас-чӳ те çук (слуху нет). Сунт. Çут-çанталăк этеме вăрттăн усал тума шут тытнă пек ытла та ним сас-чӳсĕр шăп тăнă.

сасă-чĕвĕ

сас-чĕв, сас чĕвĕ, то же, что сас чу. Ст. Чек. Кăлтăрт туса пăрахнă (ерипе, ĕçе сас-чĕвĕсĕр туни). Ib. Ун çинчен сас-чĕвĕ çук-и (нет ли слухов)? Ск. и пред. 75. Сасă-чĕвĕ илтĕнмест; пĕр йытă çеç вĕркелет, çăвар карма ӳркенмест. Расск. Ку куна çитрĕм ĕнтĕ, çапах та пĕр сасă-чĕвĕ те çук ун çинчен. N. Ялта сас-чĕв илтĕнмест. Альш. Час-часах çулахи кунсенче темĕн-темĕн пирки вăл арăмсем сасă-чĕвĕ туса илеççĕ (вздорят, устраивают перебранку) СТИК. Таста карĕ те, сасси-чĕвви те илтĕнмест. Хурамал. Пĕр çын килет те ыйтать: эс каçхине сасă илтрĕн-и? — Елле (не знаю), сас-чĕвĕ илтмерĕм эпĕ, тет. Юрк. Сасă-чĕвĕ çукран ӳсĕркелесе те пăхаççĕ.

сасĕ-хура

сас-хура, шум, звук, голос. Сред. Юм. Пĕр сас-хора та çôк. Очень тихо, так, что никакого звука нет. N. Сасси-хури те ан пултăр. N. Савватий тăракан пӳрте пырса шакканă. Сас-хура пулман. Букв. 1904. Вара тин тĕттĕм пӳртре лăпланаççĕ, пĕр сас-хура та илтĕнми пулать. Истор. Хирте пĕр сасă-хура та илтĕнмен, сайра-хутран анчах: ăçта çăхансем кăранклатни, ăçта аякра кашкăрсем улани илтĕнкеленĕ. || Слух, известие, молва. N. Вăрçă чарăнмалли сас-хура çук. (Письмо). N. Ялта-йышра мĕн сас-хура пур? N. Выльăхсене хире кăларма вăхăт çитсе пырать, анчах кĕтӳçĕн сасси-хури те çук (ни слуху, ни духу). Сред. Юм. Сан халех каймалла полать-и-ха? — Сас-хора çок-ха пĕрте (нет известий), кăçан каймаллине пĕлместĕп. || Скандал. НИП. Хуралçа ирхине: кĕçĕр ним сас-хура та пулмарĕ-и-ха? теççĕ.

саççим

(сас’с’и_м), совсем (русск.). Сред. Юм. Саççим аптăранă-çке ĕнтĕ эпир ăсĕмпе. ЧС. Эпĕ çынсем кăшкăрнине илтсе, хăранипе кăшкăрса йĕретĕп саççим. БАБ. Самăй кăнтăрла тĕлĕнче ку сухалакан (на которой он пахал) ана пуçĕнчен шăнкăравпа, павускапа, виçĕ лаша кӳлнĕ, тет, теплескерсем майĕ çук пыраççĕ, тет, саççим. Бюрг. Каснă салма пĕçернĕччĕ те, вăл тутлă, эпĕ саççим кашăк тулли çирĕм.

сатур

(садур), сатор (садор), здоровый, крепкий; смелый, настойчивый, храбрый. КС. Баран. 68. Сатур хăтланнăшăн ăна парне панă. N. Пулаймарăм сатур çын. Хочаш. Сатор — чăрсăр, пит хăюллă çын. Альш. † Хамăр сатур — сиен тăваймаç. Ib. † Ачи маттур, хĕрĕ сатур: явлăк парса выляç-çке. Ib. † Елшел хĕрĕ те —сатур кам: сиксе утни сисĕнмес. Тайба-Т. † Уксаххи, чăлаххи пирте çук, матурпала сатурри пирте пур (о девушках. Хĕр сăри юрри). Ст. Шаймурз. † Çуралтăмăр матур, пурăнтăмăр сатур. Рак. † Маттур кăна пултăм, сатур ӳсрĕм, выляймарăм кăмăлăм туличчен. N. Ĕçе сатур, работящий. Рак. Трахвин питĕ сатур ĕçлеме: ăна ĕçлеме илсе кайсан, ху та ĕçе сисместĕн. Юрк. Ăна пăхнă çĕрте шăллĕсем иккĕш те ĕçе пит сатур çынсем пулнă. Янтик. Айта сатуртарах ĕçле! Ib. Ну ытла сатур ĕçлерĕмĕр ĕнтĕ, анана кăнтăрлаччен пĕтертĕмĕр.|| Храбро, смело. || Здорово, сильно. О сохр. здор. Ку çын çиессе те сатур çиет, ĕçлеме те сатур ĕçлет пулĕ, теççĕ. N. Сатур ĕçлетпĕр. Ядр. Лаша сатур туртать (везет настойчиво). Ib. Çын сатур ĕçлет (настойчиво). Алших. † Вăйçă сатур каласан, тантăш лайăх хумханат. (Хĕр сăри). N. † Вăйă сатур калакан — Каша хĕрĕ мар-ши çав. || Насильно. Сред. Юм. Хам кĕресшĕн те марччĕ, сатôрах илсе кĕчĕ, Ib. Хам илес мар тенĕччĕ, сатôрах парса ячĕ.

сахал

(саhал), мало. Якейк. Нумай пĕл те, сахал калаç. С.-Устье. Унпа сахал (этого мало), эпĕ виçĕ тенкĕ хурап. Шурăм-п. Çăлта шапа çук пулсассăн, шыв лайăх мар вара: ăшă, сахалли те сахал. N. Тырă сахал тухрĕ (на веса, или с загона, или с воза — вышло меньше предложенного) N. Социалисăмла революциччен чухăн хресченсен çĕрĕ: сахалран сахал юлса пынă. Арзад. 1908,36. Микиçĕн Çитăрăннинчен 5 кăлтăрмаç сахал. || Редко. Скотолеч. 32. Çак чирпе чирленĕ сурăх чĕрĕлекен сахал. N. Çăпан сахалтан сахал туха пуçланă (чири стали появляться все реже и реже).

Саххар

хр. имя мужч., Захар. СТИК. Саххар туй, куçмик çап! тесе пĕр-пĕр çын çапăçнине курса, е авăн çапнă чух пĕчĕкçĕ ачасем çапйиççисене çĕклеймесĕр аран-аран çавăрса чун хавалпе çапнине курсан, кулкаласа вĕçертсе калат. Çак сăмах çинчен ак мĕн калаççĕ. Пирĕн ялта пĕр Сахар ятлă çын пур. Ăна Утьтя Якку Сахар(ĕ) теççĕ, тата çавăнпа кӳршĕлех Куçмик пурнат. Пĕрре вăсен сухи тимĕрĕ катăлнă та, суха çинче ниăçта кайма аптраса, сухи тимĕрне хăйсем тӳрлетме тытăннă. Мунчара кăмака хутса янă, тет, хăйсем иккĕш те çаннисене тавăрса çӳреççĕ, тет. Куçмикĕ сухи тимĕрне вут çинче тытса тăрат, тет, Сахарĕ млатук тытса тăрат, тет. Кăсен вучĕ çунмаст, тет, тимĕрĕ хĕрме яхăнта та çук, тет. Куçмикĕ тарăхнипе: Саххар, туй! тесе калат, тет. Сахарĕ вĕрме тытăннă майĕпе млатукне ывăтса ярса: Куçмик, çап! тесе каларĕ, тет.

Селĕм

(_сэ_лэ̆_м, в Шашкарах — _сӧэ_лэ̆_м, в два слога), хороший, красивый. И. С. Степ. См. лайăх. Начерт. 142. Селĕм, добрый, чивый. Шашкар. Сӧелĕм, хороший, здоровый. Ib. Сӧелĕм лаша, хорошая лошадь. Сятра. Селĕм (_сэ_лэ̆_м) çапрăм. Я здорово ударил. Собр. Йысна тутри пурçăн, тытми пур, çынни тата пит селĕм. Питушк. Кăçал тырăсам селĕм полчĕç, аптрас çук. Эпир çур. çĕршыв 37. Вилнĕ çынсен тăприсем çинче пит селĕм памĕтниксем пур. СПВВ. Пит селĕм çын. Н. Седяк. Селĕм = лайăх. Сир. 209. Тата вăрçă хатĕрĕсем те вĕсен пит аван (в рукоп. селĕм). Бур. † Хурăн шурти хурама турта тума пит селĕм. СТИК. Алă май, алла килекен çапйиççие: ай-ай, пит селĕм ку, теççĕ. || Ловко. || Славный. Орау. Селĕм капан пулчĕ ку капан! || Тяжелый. КС. Ай-ай селĕм.

сенкер

(_сэнг'э_р), голубой (цвет). Моркар. Сенкер тĕслĕ кĕпе (тотăр), цвета медного купороса. Юкр. Сенкер, цвет купороса. N. Сенкер кĕпе, голубая рубаха. СПВВ. ЕХ. Сенкер — шупка кăвак. Баран. 85. Сенкер чечек. С. Алг. † Куç харшисем хура, куçсем сенкер, кам телейне пăхса ӳсет-ши. Кильд. † Сенкер тутăр эп илтĕм, куллен-кунах эп çыхрăм. N. † Тиреесчĕ ал çыхи, сенкер тĕслĕ шăрçа çук. Кĕвĕсем. Пур пур шăрçи пур те пур, сенкер тĕсли пĕри çук. Ск. и пред. 8. Симĕс тукмак аллинче, сенкер сăнă хыçĕнче. || Назв. краски. Сред. Юм. Çипе сенкере чиктертĕм. (Пит кăвакартман кăвак çип).

сехре

желчь; страх, ужас (с перс.). Н. Седяк. Ст. Чек. Мана улталанăшăн унăн сехри хыттăр. (Проклятие). Ib. Вăл мана улталарĕ, сехри кăна çунтăр (чтобы ему пострадать)! Ib. Вăл салтака кайнăранпа сехрем çунса туххăрĕ (страдала от неприятностей). Якейк. Çав хыçалтан капан пакскер йăванса пынине корсан, ман сехре хопса тохрĕ (напал ужас). Чăв. й. пур. 17. Хăраса сехри хăпнă. СЧУШ. Вилĕм килнĕ те, калать: акă эпĕ, сана мĕн кирлĕ? Стариккинĕн сехри хăпнă та, калать: мана çĕклем йăтма, тет. Питушк. Сехре хопса вилсе кайрăм. N. Çавă пирĕн сехрене хăптать. Ала 93°. Ашшĕне курсанах, ачанан сехри хупса тухăрĕ (перепугался), тет. Кан. Кĕркури арăмĕн сехри сиксе тухать. Альш. Вырăс-тутар курасран (тĕл тулсан), таçтан малтан сехремĕрсем хăпса тăратьчĕç (в детстве). СПВВ. Сехре, сехĕр хăпнă. СПВВ. ФИ. Сехре хăпса тухрĕ, пĕтĕмпе хăпса тухрĕ, теççĕ, пит хăрасан. Орау. Хĕнесрен сехри хăпнă. N. Манăн йăнăшусем çăл-куç пек юхаççĕ, мĕншĕн тесен манăн мĕнтен сехре хăпатьчĕ, мана çав çитрĕ, эпĕ мĕнтен хăраттăм, çав ман пата килчĕ. Хурамал. Эпĕ арманта кашкăр куртăм та, пĕтĕмпех сехрем хăпса тухрĕ. Ib. Ах вара лешсен сехри хăпнă-çке хăранипе, лашапа хуса çитес çук чупнă. N. Ун шăлĕсем сехре хăпмалла хăрушă. Тюрл. Питĕ хăрарăм, сехрем хăпса тохрĕ. Шибач. Ман çавăн чохне сехре хопрĕ (= хытă хăранă). Хорачка. Ох, сехре хопрă, хăрасертĕм (= хăраса яртăм, т. е. хăраса ӳкрĕм), тет. N. Камăн сан чунна илме ирĕк пур, çав çынтан аяккарах пăрăнса çӳре, вара вилĕм сехрипе сехĕрленмĕн.

сыват

вылечить, оживить. Регули 37. Сыватмалли (сыватакан) корăк исе килтĕм. Ib. 50. Сыватмаллине тупрăм. Ib. 51. Он сыватмалăхран çук, таклух (= таккăлăх) олталаса çӳрет.

сывлăш

воздух. О сохр. здор. Таса мар сывлăш (воздух) çинче. N. † Тарăн шыва чăмса кĕрер-и? Сывлăшпа çаврăнса тухар-и? N. † Атьăр тарăн шыва чăмар-и, сывлăшпа çаврăнса тухар-и? Кан. Кĕлне сывлăша вĕçтерсе сапаласа янă. || Дыхание, вздох. Пазух. Вăрăм кăна сывлăш, йăвăр хуйхă ирĕлтерет чĕренĕн çусене. N. Пирĕн улах таврашне асăнсан, сывлăш та тухас çук. N. Пĕрех: ах! темесĕр сывлăш тухмас. N. Сывлăша веç туртса илет. У меня перехватывает дыхание (при беге, при восхождении). Якейк. † Çил-ту çинчи çил-армань çилсĕр-мĕнсĕр авăрать, пирĕн сывлăшпа авăрать. Микушк. † Пирĕн пек мĕскĕн ачасен сывлăшранах паллă (уже по одному вздоху заметно) хуйхăлли. Бюрг. Сывлăша илет, перехватывает дух (спирт). Ал. цв. 10. Тӳрĕ хуçанăн сывлăшĕ чарăнать,— вăл çав чечек умне пырса тăрат. Что сокращ. жизнь. Пирĕн пурăнăç пĕре сывланă пек кĕске. Изамб. Т. Ват çыннăн чупма сывлăшĕ çитмест. Эпĕ хытă чупрăм та, сывлăш пĕтрĕ (запыхался). СТИК. Чупа-чупа чист сывлăшсăр пултăм (совсем запыхался, не могу дышать). ЧС Каçпала вара сывлăшĕ (у больного) кĕскелсе çиттĕрĕ. Ала 93. Выртсассăн-выртсассăн, ачанăн кăшт сывлăшĕ кĕнĕ, тет. N. Кунтан юлсан, тепĕр сывлăш пурăнма пулĕччĕ. || Ветер. Т. IV. 8. Вĕрнĕ сывлăшсем килччĕр. N. Кĕрешсен те, сывлăша çапнă пек анчах кĕрешместĕп. || Дух. N. Эй савнă çыннăмсем! пур тĕрлĕ сывлăша та ан ĕненĕр, сывлăшсене сăнаса пăхăр. Аршюшк. Вара çавăнтах вуниккĕмĕш сехетре сывлăшне кăларса ячĕ (она). Н. Лобеж. Сывлăшĕ пур та, чунĕ çук. Сред. Юм. Эпĕ кашни çĕр сывлăш тухмасăр аптăратăп вит. || N. Сывлăш çынни пурин çинчен те шухăшлама пĕлет.

сывлăш çавăр

передохнуть. См. хăрлат. N. Сывлăша çавăраймастăп-ха, ан калаçтар-ха, кăш сывлăша çавăрса илем-ха. Икково. Пăртак лашуна сывлăш çавăрттар (дай передохнуть). Букв. 1904. Хамăр çил пек пыратпăр, сывлăш çавăрма та çук, туратсем питрен çат-çат тутарса анчах юлаççĕ. N. Çывăрма выртсан, сывлăш çавăраймасăр выртни çук. || Переносно — поправиться, улучшить материальное состояние. НАК. Çапла никĕс пăтти çинĕ чух хăш чухне парнесем, укçасем тем чухлĕ пухăнаççĕ те, начар çынсем вара çавăнпала чылай сывлăш çавăраççĕ. || Сделать передышку. Отдохнуть. ХЛБ. Çĕртме хыççăн сӳресессĕн аван мар, çĕр вара сывлăш çавăрса илеймест. Календ. 1904. Хытсуха хирĕнчи çĕр ик-виç хут сухаланипе лайăх çемçелсе, çĕкленсе, сывлăш çавăрса юлать. N. Ĕçлесе пĕтĕмпех халтан кайрăм ĕнтĕ. Кăшт сывлăш çавăрса илесчĕ.

сылтăм

(сылды̆м), правый. N. Вĕсен тăватăшин те сылтăм пурни вĕçсем аманнă. Ачач 107. Сылтăмарах тăраканĕ. N. Кайнă чухне Мускав сылтăм енне юлчĕ. Мускавĕ те май çук ялтăртатат. Тим. † Савнипе ĕмĕр пĕрле пулас пулсан, пурçăн хутăр (у нее) сылтăм явăнтăр. Савни юта каяс пулсан, аллинчи хутăрĕ çĕре ӳктĕр. Сред. Юм. Сылтăм аллу тунине соллахай аллу ан систĕр. (Пит хăвăрт туса пăрах тессине çапла калаççĕ). Ib. Тыр вырнă чôхне çĕн-çынна сылтăм йăран хĕрне тăратаççĕ; солахай йăран хĕррине килти ватăраххисем тăраççĕ. || Правая сторона. Альш. † Çунаçăм сулăнчĕ сулăнка, хам юлайрăм сылтăма, атте-анне çуратрĕ ырлăха.

сып

хлебать. ЧС. Шыв парсан çăварĕпе сыпат та, сăмсинчен юхса тухат (лошадь). Юрк. † Çак тăвансем асма (= асăма) килнĕ чух сыпаймарăм ăснă кашăкăма. Алших. Кĕселне сыпсан, кĕсел пĕçернипе, сĕт сыпма каçнă чух пурте кĕсел ăшне кĕрсе вилеççĕ, тет. Трхбл. † Хамăр тăван аса килсессĕн, сыпнă яшкамсене çăтаймăп. N. Анне те пер çăмарта илсе çирĕ, тата пăртак сĕт сыпрĕ. Янтик. † Шĕлешен-кайăк чĕппи мĕн çийĕт? Тулă пĕрчи хыпать, сĕт сыпать. Пирĕн аппа-йысна мĕн çиет? — Кулаçне хыпать, пыл сыпать. ТХКА 60. Ирхине тăрсан, пит-куçа çусан, тин уçланă уйранпа сыпа-сыпа, серте-çăмах яшки çисен... Качал. † Пирĕншĕн, апай, ма макрас? Ларас-сăвас ĕне мер, сыпас-çияс сĕт мер. N. † Сыпма та çук син-пыл пĕçерет, тухма (та) çук хуçи тарават. Б. Хирлепы. Сыпса çимелли апатсем, жидкие блюда. О сохр. здор. Тата кирек камăн та: чирлин те, сыввин те, шыва çăвара сыпса çумалла мар (не следует). Сĕт-к. Пĕр чĕлĕ çăккăр касса илтĕм те, твар пуçса шупа сыпса çиса ятăм. || Выпить. Юрк. Эх, сыпмасăр тӳсесси те пит хĕн çав. Эпĕ акă вырăн çук чухне: вырăн çук, тесе, ĕçетĕп. Ib. Сан пек вырăнта пулсан, эпĕ, чăнласах та, сыпса та пăхмăттăм, тет. Ск. и пред. 44. Сыпасчĕ-çке пăртак йӳççине çакăн пек ĕç хыçĕнчен. || Церковный термин: причащаться. || Переносно. ЧС. Ун чухне Пăла (река Була) ейĕве тухас пек сыпса тăрат, тет. П. Яндоуши, Б. Крышки. Каткара шыв сыпса тăрать. Вода в кадке вровень с краями, т. е. она готова пойти через край. Ib. Ма тулли ямастăн? — Халь те сыпсах тăрат вĕт. Что наливаешь неполно? — Итак уж вровень с краями.

сыр

обувать (лапти), обуваться во что. Изамб. Т. Ура сыраççĕ, çăпата сыраççĕ (сурпан сырăнаççĕ; атă тăхăнаççĕ). N. Çынсем ватăлса çăпатисене кутăн сыра пуçларĕçĕ, тет. СПВВ. Х. Сырас; ура сырас. || Окружить, обступить. Истор. Вара Олегăн пытанса тăракан салтакĕсем кимĕсем ăшĕнчен тухнă та, вĕсене сырса илнĕ. N. Вĕренекен ачасем хăйсен учитĕлне сырса илчĕç те, унтан ыйтма пуçларĕç: мĕн ку та мĕн ку, теççĕ. Шел. П. 69. Хире пуринчен ытла хĕрарăм сырса илнĕ. || Обсесть. N. Ыраш капан тăррие курак-çăхан сырса илнĕ, чĕппе çиме ирĕк çук. Ау 98°. Вот чĕкеçсем кисе веç хап-хура сырса илчĕç, тет, унта йывăçне. || Облепить. Хурамал. † Çул хĕрринчи пултăрана кăткă сыра пуçланă; тавра ялсен каччисене мăйăх сыра пуçланă. || Прививаться (о пчелином рое). ЧП. Чăн çӳлти туратне хурт сырнă. || Покрывать сплошь. СВТ. Шатра чирлĕ çыннăн ӳтне-тирне пĕтĕмпех хупласа сырса илет. КС. Урапана пылчăк сырса илнĕ. || Заростать. КС. Кӳлле мăк сырса илнĕ (заросло мхом). || Нанизать. Юрк. † Çип çине сыртăм (вм. тиртĕм), çитмерĕ (чăн мерчен).

сысна

свинья. ЧП. Сысна тесен, шăрчĕ çук, этем тесен, сăнĕ çук. Ходар. Сыснаран усалсем, киремет таврашĕсем пит хăрат, теççĕ. Ib. Вăлсем ак ĕненеççĕ тата: киремете чĕрĕллех хура сысна çури кайса çаксан, киремет çав вырăнтан тарат, теççĕ. N. Пуян, ула сыснине пӳрт шулап(ĕ) çинче чиксе, хăçан тĕнĕ витĕр пăхса çийĕ, çавăн чухне унăн хĕрĕ сывалтăр. (Слова, произнесенные на дереве киремети одной из колдуний, испортивших дочь богача. Заклинание). Букв. Сысна хырăмне ыраш пăсмасть. Чăвашсем 10. Пурăнан ĕмĕрте сыснана та йысна тесе калан. (Стар. поговорка). Хурамал. Сысна пек пĕкĕрĕлсе çӳрет. ФТТ. Çуркунне сысна çурисем кăçкăрсан, часах сивĕ пулать. Юрк. Сыснапа чăвашсем турра кĕлтуман. Вĕсем ăна юратман. Çав пиркепе чăвашсем сыснасене усраман, вĕсенĕн ашне те çимен. Сысна темĕн-те-пĕр çиет, таса выльăх мар, тенĕ. Ст. Шаймурз. Тĕлĕкре сысна курсассăн, начелник килессе пулат, тет. (Стар. поговорка). || Особый способ забирать чело здания бревнами. Чертаг. Сыснапа тăрланă, забрали фронтон избы бревнами. Ib. Сыснапа хăпартнă, забрали бревнами. Орау. Сысна — бревна, коими забран фронтон клети. ЩС. Сысна — доски (бревна), которыми забрана стенка с волоковым окошком. Якейк. Сысна вăл кĕлет хĕрĕнче полать, он çине кĕлет пăрăс хораççĕ. Изамб. Т. Кивĕрех пӳртсен хайчă вырăнне çурмаран çурнă сысна пулат. Ib. Пурана улăхтарса пĕтерсен, икĕ пуçне пĕрер сысна хураççĕ те, ун çине хайчă тăхăнтараççĕ. || Кусок твердого дерева или железа, на котором лежит ось вала у водяной мельницы. (Названия остальных частей механизма те же, что и у ручной и ветряной мельницы). Шевле. См. арман. || Боров, дымволок (лежачая дымовая труба на подволоке). Трхбл. Кăмака мăрйине мачча çинчен пӳрт тăррине тӳрех кăларма юраласан, ăна пĕр аяккинерех сысна туса пăрса яраççĕ. Вара çав вырăнтан тин çӳлелле яраççĕ.

сых ятне

, сых етне, про запас. СПВВ. Юрк. Шмуль, сых ятне револьверна илме манмарăн-а? тет арăмĕ. N. Эсĕ сых ятне пĕрер пичке сăра усра. ТХКА 80. Ăна анне типĕтсе: кун пек мăйăр пулас çук-ха, сых ятне тăтăр-ха, тесе, тăпăрч хутаççипе çакса хунăччĕ. СПВВ. ИФ. Сых етне — хатĕре, ямăк (= ямăт, без хлопот) ĕçме-çиме е тата урăх япала та пулат. Ку япала сых-етне кирлĕ халĕ, теççĕ. Баран. 5З. Сых ячĕшĕн хатĕрлесе усранă йӳçĕтнĕ пылсене поляк улпучĕсен нӳхрепĕсенчен кăларса çĕре юхтарнă.

сивĕт

охлаждать, студить. N. Кунта çанталăк — çăмăр çăвать те, юр çуса сивĕтсе хурать. || Охладить, отвратить от желания, вселить охлаждение. Янш.-Норв. Вĕсем çапла сивĕткелесе хăшне сивĕтсех яраççĕ, çынпа çын пĕр мар вĕт. Ib. Тусĕ (подруга девушки, которую хотят сватать), хĕр шыракансенĕн ывăлне юратать пулсан, хĕре питĕ мухтать. Юратмасассăн: çук, вĕсем кăçал памаççĕ пуль, вĕсенĕн халĕ ĕçлеме йышă та çук, тесе сивĕтет. Беседа. Вĕсене хирĕçтерсе, пĕр-пĕринчен сивĕтсе пĕтерет. || Отвадить. Орау. Епле вăсене пахчаран сивĕтес-ши? Как бы это их отвадить от огорода.

сиксе тух

выскакивать, появиться неожиданно. Кратк. расск. Çав шывран пит илемлĕ, мăнтăр ĕнесем, çичĕ ĕне сикнĕ-тухнă та, шыв хĕринчи курăка çисе çӳре пуçланă пек пулнă. Чума. Мăккăльсем сике-сике тухаççĕ. Выскакивают одна за другой шишки. Якейк. Пуç сиксе тохас пак ыратать. Ib. Пуç ыратса сиксе тохать, голова очень сильно болит. || В перен. знач. ЧС. Манăн чунăм сиксе тухат (сильно перепугался), анчах ăста кайса кĕрес, анне çапса пăрахат. N. Хай кĕмĕл чашăк унăн хутаççинчен сикнĕ-тухнă. Якейк. Она охтарма тапратрĕç те, онăн овольвер кăсийинчен сиксе тохрĕ (нашли). Сунт. Çав самантрах Хватейĕн сăмала пекех хуп-хура çӳçлĕ пуçĕ çинче шурă çӳç пĕрчисем сиксе тухрĕç. || Выпасть (о ясном дне). Ск. и пред. 7. Иртрĕ-кайрĕ тĕттĕм çĕр, хуллен-хуллен сирĕлчĕ. Сикрĕ-тухрĕ çутă кун, çут çанталăк çутăлчĕ. || Случиться, постигнуть, обрушиться. N. † Ним тума та çук ĕнтĕ, пирĕн ӳсĕмре сиксе тухрĕ ку инкек. (Солд. п.). N. Ку япала ăстан сиксе тухрĕ-ши? Беседа. Инкек вăл часах сиксе тухать, инкек куçа курăнса килмест, теççĕ. Дик. Леб. 29. Килĕнче сасартак пысăк хуйхă сиксе тухнă. || Появляться. Кан. Чăвашăн хăйĕн композитăрĕсем те сиксе туха пуçларĕç. Арсений. Ăна хурлакан çын сиксе тухнă (выискался, явился). Шинар-п. Çав сахатрах тĕтĕм сиксе тухрĕ. || Вспыхнуть (о пожаре). N. Çурçĕр вăхăтĕнче Елшелĕн те пушар сиксе те тухрĕ.

сиктерĕш

водопад. Зап. ВНО. Сиктерĕш (Ядр. у.), кĕрленкĕ (Буинск. у.), водопад. Синерь. Сиктер(ĕ)ш, водопад в Алик. р. на востоке от дер. Синерь, километрах в 3-х. Вышина водопада приблизительно 6 метров. N. Сиктерĕш вăрман хĕринче, „Чукалта“ (вăл Кӳпешнепе Сиктерĕш хушшинче). Кӳпешне — уй ячĕ, „Чукал“ тесе варĕпе (улăхне) çутне анчах калаç: „Чукал варĕ“, „Чукал çучĕ“. Ăвăсне „Кĕпешне ăвăс“ титчĕç. Халь ăнта пĕр ăвăс та çук, хăртрĕç. Лявасем касрĕç халăхран исе. Вăл вырăн Ехремкасси хыçнелле, Татмăш тĕлĕнче, кунтан çур çухрăм çурă пулать пулмалла, Упа-çырми хĕрĕнче.

сикчĕлĕ

сикчĕллĕ, с перескочкой (о нитке в холсте, о зернах в колосе). Тюрл. КС. Вĕрене сикчĕллĕ явнă (неровно). Ib. Кăçал тырă пучаххисем сикчĕллĕ (не во всех глазках имеются зерна). Шорк. Пир сикчĕллĕ пулать, тĕртнĕ чухне: çип сикрĕ, теççĕ. Ib. Ыраш пучахĕ сикчĕллĕ пулать, пĕр-ик-виçĕ пĕрчĕ пур, тепĕр пĕрчи çук. Орау. Ыраш пучахĕсем кăçал ытла сикчĕллĕ, ыраш нуммай тухас çук. Чертаг. Сикчĕллĕ (пучах). Чертаг. Ик сикчĕллĕ. || С прогалами, с плешинами. Емелкке-Т. Пĕлтĕр тырăсем сикчĕлĕ пулнăччĕ. В прошлом году хлеба были с прогалами, с плешинами.

Симĕс кӳлĕ

назв. озера около села Ново-Якушкина, б. Самарской губ. Н. Якушк. Симĕс кӳлĕ: шыв çав кӳлĕре кăвакрах тĕслĕ, ăна вырăсла „Голубое море“ теççĕ. Çав питĕ тарăн; çынсем: унăн тĕпĕ çук, теççĕ.

симĕс-кăвак

сизый, зелено-голубой. Собр. Урлă-марлă кашта çине симĕс-кăвак çакса яр. Изамб. Т. Тĕкĕсем унăн симĕсĕн-кăвакăн та, пит илемлĕ. ЧП. Симĕсĕн-кăвакăн курăнакан çыру çинче аттепе аннен ячĕ пур. Тим. † Симĕссĕн-кăваккăн курăнакан, шурă супăнăн кăпăкĕ мар-ши çав? Ст. Шаймурз. † Симĕсĕн-кăвакăн курăнакан, супăнь кăпăкĕ мар-ши çав? Пазух. Çӳлте симĕс-кăвак вĕçкелет, кăлавине тиек кураймасть. Султангул. † Анкартисем тулли те кăвакарчин, симĕсĕн-кăвакăн та, ай, курăнать. Микушк. † Анкартисем хыçне шур юр çунă, йĕлтĕрпе çӳрекен пĕри те çук; патшанăн тумтирри симĕс-кăвак, ухатапа каякан никам та çук. Янтик. † Çĕр çĕклейми пӳртсен çи-виттине симĕс-кăвакпалан виттертĕм. || Назв. ниток, употребляемых для узора. Н. Лебеж. † Çинçе пурçăн илтĕм çĕлеме, симĕс-кăвак илтĕм тĕрлеме. || В перен. смысле. Сĕт-к. † Симĕс-кавак коркаланă чыллай хунь ĕмĕрĕнче. Немало перевидал разных житейских невзгод, обстоятельств.

сип

польза. Бугульм. Сип, полезное для здоровья. Чебокс. Сиппи, сиплĕ = перекет — перехет — юрлăхлă, чтобы надолго хватало. N. Имçамăн сиппи пĕртте çук (пользы нет). Четыре пути. Çын япали сиппе пымасть, теççĕ ваттисем. N. Ӳте те сиппине палăртса парать. Сред. Юм. Халь пôшали пар, çапах сипе те кĕмес ô. Теперь хоть дай, все равно в счет не пойдет. N. Унăн ним сиппи те çук (нет от этого лекарства пользы). СПВВ. Х. Сип — эмел. О сохр. здор. Малтанах сип пулмасан та (если не будет легче), час турленмест тесе, лекĕрсем патне çӳреме пăрахас пулмасть. СПВВ. Им пултăр, сип пултăр. Сред. Юм. Сип пôлтăр! (Ĕлĕк ват çынсĕм чӳк тунă чôхне калакан сăмах). Етрух. Юрать, юрать, ăçтан та пулин сиппи килĕ-и?

сис

(_си_с), чуять, замечать. Юрк. † Йывăç тăрри тапранмас, çил-тăвăла сисрĕ пулĕ. Чунăм-чĕрем ыратмас, çул каясса сисрĕ пулĕ. Ib. Çĕр çăташшĕ!.. Ку ырлăха сисменĕр (не к добру,) капла хăтланса çӳрет (безобразничает). IЬ. Хăй анăраса ун патĕнчен епле тухса кайнине те сисмест. Бгтр. Шыранă чохне асамçа аллинчен, сисеччен (незаметно), тĕк çине корак орине япăрт! кăларса пăрахрĕ. Изамб. Т. Упăшки те ăна сисмест. Б. Яуши. Вара ача питĕрнине сиссе аялтан тухма тытăнчĕ, тет. N. Сисменне симĕс - кайăк („так смеются над непонимающим“). Орау. Сисимарăмăр та, ара тухса карăмăр. Ib. Кинематогрăфăн картинкисем улшăннине сисме те çук, пит хăвăрт иртсе каяççĕ. Картины кинематографа быстро проходят перед глазами. Вопр. Смоленск. Çăмăр çăвассине сиссен, çырмари шыв иксĕлет. N. Çынна сисмен çĕртен вĕлерни (нечаянно). N. Ашшĕ-амăш сисиччен авланнă. Якейк. Çын сисиччен кил çавăрса лартрĕ. Ib. Йăван çын сисиччен аланса прахрĕ (вăрласа илни çинчен). Йăван аланнине çын та сисмерĕ. || Узнавать. Н. Карм. Пирĕн енчисем те пĕртик сисе пуçланă.

сит

неизв. сл. N. Ялта ырă çын нумай та, пирĕн чунсем юратнине сит (?) çитесси çук. || Янбулат. Сит сителти, сителти, сич ял çинчен (м. б. çич ял çинчен) сителти, (Копăста).

суе

ложь. Кильд. Çакă сăмахсене суе теме çук, ăна эпир хамăр ăспа пĕлеймастпăр. См. суя.

суя

ложь. Чăв. й. пур. 6. Çапла каласан вара вăсен суйи тухнă (ложь обнаружилась). N. Чăн сăмахăн суйи çук. (Послов.). N. Суяна кăлар, опровергнуть. КС. Эп ун суйине кăлартăм, обличил в лжи. || Ложный; ложно, неверно. Ст. Чек. Тим. † Чăн-чăн иккен, чăн иккен, пĕртте суя мар иккен. Собр. Мĕн каланине суя ан ту, теççĕ. (Послов.). N. Чăн-и, суя-и? — Чăн. N. † Йĕри-тавра вăрманлăх, эпĕ суес (?) çук пур суясăр, йĕри-тавра тăшмансем, эпĕ çӳрес çук тус-йышсăр. || Ложный, мнимый. Батыр. Сирĕн пӳртĕрсем шурă мăк, тăватă кĕтессинче тăватă ахах, суя ахах мар мĕн — чăн ахах. Ах аппаçăм, йыснаçăм, суя пуян мар мĕн — чăн пуян. Полтава. Суях чирлĕ, мнимый больной. СПВВ. Суя чунпа выртрăм. Лежал без памяти (в болезни). Сред. Юм. Суя чунпа çиç выртрăм. (Пит чирлесе выртсан, калаççĕ; пит хăраса, хăй мĕн тунине пĕлмесĕр çӳресен, калаççĕ).

сулăн

размахиваться. Бес. чув. 2. Вăл ĕричак сулăнмассерен (при каждом взмахе) çавăрăна-çавăрăна пăхать те, чĕтĕрекелесе тăрать. || Клониться. Бел. Çавăн чухне ирхи апат вăхăтĕнче тухса кайнă çын пилĕк çухрăма хĕвел кăнтăрларан каçаллана сулăнсассăн тин хăнана çитмелле пулчĕ. Изамб. Т. Эпир ĕнер, кăнтăрла сулăнсан, пулла (на рыбалку) кайрăмăр. N. Кăвакăн-кăвакăн пĕлт хăпарать, кай енелле сулăнать. О земл. Йывă шăтсан, калчасем пĕр-пĕрне тăвăрлаççĕ, çĕрелле сулăнаççĕ. Якейк. Каçалла солăннă (= летом часов в 5—6, а зимою в 2—3). N. Тĕттĕм сулăннă, сумерки. || Раскатываться на раскате. Султангул. † Сĕнĕ çуна кӳлтĕм те çула тухрăм, çунамçăм сулăнчĕ те, ай, юр тулчĕ. Чураль-к. † Кӳлтĕм-тухрăм сар лаша, сикрĕ-ларчĕ сарă хĕр; сулăнкара та сулăнать, лакăмра та ларса юлать. N. † Çони солăнать солнăк енелле (по уклону раската), эпир хамăр çавнашкал, ĕçкĕ енелле солнатпăр. N. † Çырма хĕррипеле пынă чух çунам сулăнасран чунăм çук. || Слоняться. Ст. Яха-к. Шăпăрçăпа парапан çапаканнисем çук пулсан, сĕрен халăхĕ вара ахалех сулăнса çӳрет. Сĕт-к. Апат шыраса солăнса çӳреççĕ. || Направиться. Юрк. Хăйĕнĕ пур чухне кирек кам та юта сулăнас çук. Кан. Улатăр вăрманĕсенчи кашкăрсем кунталла сулăннă. Баран. 4З. Ăлавсем иртсе кяйсан, кайăк (заяц), çул урлă каçса, майĕпе анкартинелле сулăннă. N. Вут хĕлхемĕ тухса çӳлелле сулăннă пек. Изванк. Çак ача, вăл кăçал салтака сулăнтăр (чтобы ушел) тесе, тем чул ылханакансем (зложелатели) пулĕ. („Тĕп саканче пăт чӳклени“). М. Сунч. Вара, выляса чăрансан, пурте килелле сулăнаççĕ. N. † Икĕ старик орам тăрăх отаççĕ: ста ĕçкĕ, онталла солнаççĕ. Шурăм-п. Çамрăккисем килелле сулăна пуçларĕç. Вĕсем хыççăн ваттисем те кайрĕç. Альш. Кайрăм урам тăршшĕпе, сулăнтăм тăван еннелле. Сунт. Тĕрĕс, Петĕр, эс калани. Эс Хветюк патĕнче çыратăн-и? — терĕ Шикайĕвă. Петĕр Хветюксен пӳрчĕ енелле сулăннине курса. N. Упăшки калĕ: ман санпа мĕн туса ларас? эсĕ çырăва пĕлместĕн, тийĕ. Вăл (он) вара килтен тухса сулăнĕ. || Иметь желание, иметь надежду. Б. Аккоз. Сана корасса солăнманччĕ. Не надеялся увидеться о тобой. (У других скажут: сана курасса та сунманччĕ). Кн. для чт. 107. Çурисем амăшне кĕтеççĕ, кĕтсе илессĕн сулăнмаççĕ. || Шататься, качаться. N. Хурăн сулăнса кайнă (пошатнулась). Сĕт-к. Çав пачкалăка пĕкĕ пемелле: тем çĕрех солăнса карĕ. Орау. Сулăнса карĕ те, ӳкрĕ-вилчĕ. Ib. Сулăнса кайса ӳкрĕ те, çавăнтах пĕтрĕ. Зашатался и упал мертвым. Изамб. Т. Сĕве кĕпери урлă каçнă чухне кĕперĕ сулăна-сулăна каят (качается). Альш. † Пусмаран антăм — сулăнтăм, тăванăмсенчен уйăрăлтăм. (Хĕр йĕрри). Пазух. Алăкран тухăп — сулăнăп, атте-аннерен уйăрăлăп. || В перен. зн. — лишиться. N. Вăйран - халтан сулăннă. Юрк. Лаши мĕскĕн, вăйран сулăннăскер, нимĕн тума пĕлмесĕр, турта хушшинче çав пăркаланса пырат. Ау 110. Ку чысти вăйран сулăннă, тет, хăй чĕлхине кăларнă, тет, хӳрине аялалла тăснă, тет. Толст. Пĕр çухрăм пек кайсан, вăл пĕтĕмпе вăйран сулăннă, урисем тем пек сурнă. N. Енчен эсĕ сулăнса кайсассăн (если ты сбился с пути), ун çине шанчăк çук вара. Алекс. Нев. Ашшĕ-амăшĕсем, ачисем çине пăхса, вĕсемпе малашне мĕн пуласси çинчен шухăшласа, пĕтĕмпех йĕрсе сулăннă: чăнахах курайман тăшман пиртен туртса илĕ-ши вара вĕсене? тенĕ.

сулăнлă

то же, что сулăнкăлă. Ир. Сывл. 53. Сулăнлă-н çул, çук-и?

сулхăм

солхăм (сулhы̆м, солhы̆м, солҕы̆м), прохлада, тень; прохладный, тенистый. N. Хăмла-çырли йывăççи вăйлă, çĕнетнĕ хура çĕре юратать. Нӳрĕ вăтам, кăшт сулхăм, çил тивмен вырăн кирлĕ. Сивве чăтаймасть, çавăнпа хĕлле юр айне пытармашкăн авса çыхас пулать. СПВВ. ТА. Сулхăм = ĕмĕл. N. Сулхăм тăвас — устроить защиту от жары. (В Сред. Юм.— солхăн ту). N. Кунта сулхăм çук! Здесь нет прохлады, тени. || Зонт (но сулхăн = прохлада). Шугуры Ц. См. сулхăн.

сулхăн

(сулhы̆н), тень, прохлада, холодок; прохладный, тенистый. См. сулхăм. Янш.-Норв. † Кăçал урпа пит пулчĕ, сулхăнпала (холодок) выртăмăр. N. Уйăх сулхăнĕпе (тенью) çĕр тĕттĕмленет. К.-Кушки. Эс пĕтĕмпех сулхăнра (в тени), пуçă кăна сулхăнра мар. Ты весь в тени, только голова не в тени. О сохр. здор. Тата вĕсем (деревья) вут-кăвартан та пăртак чараççĕ, шăрăхра та сулхăн (прохладу) туса тăраççĕ. Ст. Шаймурз. † Атăлсем тулли, шывĕ сулхăн. Микушк. Каç сулхăнĕ — вечерняя прохлада, ир сулхăнĕ — утренняя прохлада. Ала 69°. † Хура вăрман касрăм — çул хыврăм, ут пуçĕсе (= пуçĕсене) сулхăн ӳки (= ӳкĕ-и), тесе. Ib. † Хăмăш та касрăм — хуш (= хушă) турăм, пуçа та сулхăн тăвасшăн. Пазух. И те, шанкăр уяр, ай, çил сулхăн, янтăрать-çке Хусан чул лапки. Юрк. † Шыв хĕрринче палан пиçет-çке, сулхăн çутти шыва ӳкет-çке. Ib. † Аслă улăхăн ути çук, ути пулмасан та çырли пур, çырли пулсан та тути çук, те шыв сулхăнĕпе пиçнĕрен. Сред. Юм. Сулхăн — 1) тень, падающая от предмета; 2) зонт. ЧП. Утă капан мĕлки сулхăнĕпеле. Бугульм. † Хăпартăм çӳлĕ ту çине, лартăм йывăç сулхăнне. Т. VI, 37. Каçхи сулхăнтан та, ирхи сулхăнтан та эсĕ упраса, эсĕ сир. („Чуклеме кĕлли“). ЧП. Ешĕл хурăн айĕнче утă çултăм: ута сулхăн ӳки (= ӳкĕ-и), тесе. ГТТ. Çĕр уйăх сулхăнне çаклансан, çĕр çинче хĕвел тĕттĕмленни пулать. N. † Пирĕн урам урлăшне юхат шывăн сулхăнĕ. N. † Пĕчĕкçĕ пĕр (пуçăм) çырма, сулхăн шыв, сулхăнĕнчен турă сыхлатăр, Кан. Чăтма çук хĕвел хĕртет, лашасем те сулхăналла кĕресшĕн. || Мрачный, невеселый. ЧП. Пирĕн çак тăвансем мĕшĕн сулхăн? || Зонт. СТИК. Янтик. Сулхăна пĕр, сложи зонт. Нюш-к. Сулхăн тăратса пырать. Идет, раскрыв зонт.

сумлă

почетный, уважаемый. Изамб. Т. А. Турх. N. Вăл пуçлăх пулма мар, ăна никам та чипер ăслă, сумлă çын вырăнне те хурас çук. || Ценный, дорогой. ППТ. Вăл вара сумлăрах сĕтел çиттипеле чылай капăртма илетчĕ, аттепеле пĕр тăван пĕр кăкшăмпа е витĕрепе сăра илетчĕ те, каятьчĕç. Ал. цв. 7. Ăшĕнче нихçан илтмен сумлă купăс сасси илтĕнет. N. Пирĕн пĕр сумлăрах кĕлет те çукчĕ-ха.

сум

сом, рубль (ассигнациями). Панклеи. Иван виççĕр сом парчĕ те (заплатил), кĕсрене илсе карĕ килнеле. Н. Шинкусы. Ик сум аллă (72) пуса яхăн. К.-Кушки. † Мĕншĕн пăхан çĕрелле, урай хăми сăватнам, суса сумне кăларас çук. Н. Седяк. Пĕр сум, пĕр тенкĕ, пĕр манит. Регули 1083. Тоттăршăн (ку тоттăра) сом патăм. Чураль-к. Шăмат пасарне кайрĕ пуль, сум та пилĕке сутрĕ пуль, унпа эрех ĕçрĕ пуль. Смирнов. Виçĕ сум аллă пус, 1 рубль. Вунă сум аллă пус, три рубля. Вунтватă сум, 4 рубля. Вун çичĕ сум аллă пус. Çирĕм пĕр сум, 6 руб.; çирĕм тăватă сум, 7 руб.; çирĕм сакăр сум, 8 руб. N. Кулачĕ сум та пилĕк те вунçичĕ пус (З5 коп.). ЩС. Сум та пиллĕк пус, 30 к. Вунă сум, З руб. Вунă сум та пилĕк пус, 2 р.

сунтăх

сонтăх (суяды̆х, сонды̆х), ящик, сундук. См. сунтăк. Питушк. Сĕтел сонтăхĕ. Ст. Шаймурз. Юрла кăна, юрла, тиетĕр, юррăм юман сунтăх тĕпĕнче. N. † Юрлăттăм, юрлăттăм, ай, юррăм çук, юррăм юман сунтăх ăшĕнче. Альш. † Манăн юррăмсем юман сунтăхра. Ст. Шаймурз. † Ай-хай, иртсе пыран çамăрăк ĕмĕр, йĕс сунтăха хупса чарас çук. || Лавка в передней части избы с ящиком или полочкой внизу для посуды и проч. См. сунтăх сакки. К.-Кушки. Йинке, шăвăç тирке ăçта лартнă? — Сунтăха лартнăччĕ. Эпир çур. çĕршыв 11. Тĕпелте кашăк-тирĕк вырăнĕ çакăнса тăрать, аялта сунтăх ларать. Альш. Кăмака умĕнче сунтăх: унта кашăк-тирĕк хураççĕ ăшне. Чертаг. Сôнтăх = çăккăр-яшка хумалли вырăн. || Юрк. Сунтăх, сак айĕ. Унта путек яраççĕ. || Шкап без дверек для тарелок и проч., прибитый к стене. N. Сунтăх вăл шкап пек, анчах унăн хуппи çук; хупăлă пулсан, вăл шкап пулат. Сунтăха тĕрлĕ япаласем хураççĕ: чейник, чей-чашкисем, тата ытти вак-тĕвĕк япаласем. || Ларец. N. † Пĕчĕкçеççĕ йĕс сунтăхра чунăм пур, курайман тăшмантан хуйхăм пур. Трхбл. Пĕчĕккеççĕ сунтăхра чунăм пур. (Чĕпĕленнĕ çăмарта; алă тымарĕ, пульс). || Пенал. Трхбл. К.-Кушки. Мана тете икĕ хупăлă сунтăх илсе пачĕ. || Четыреугольная корзина, часто с крышкой. Кĕвĕсем. Хăваран сунтăх авăтăм — хăва хуппи сĕвĕнмес. Ib. Сунтăх-сунтăх сар мăйăр, çисен çимесен те катса пăх. Юрк. Сунтăх = пĕчĕкçĕ пуркă, тăваткăлскер. Ст. Шаймурз. † Хăваран сунтăх тăвăттăм, хăва хуппи сĕвĕнмест. См. сунтек. || Узор на груди женской рубахи по обеим ее сторонам. КС.

суп

выбиться из сил; измучиться, замаяться, уставать, утомляться. А. Турх. N. Супнă, выбился из сил (т. е. выжил из ума). Хурамал. Пĕрре пирĕн лашасем тухса кайнă та, эпĕ вĕсене шыра-шыра шалт супрăм (ывăнтăм). Ib. Лашана шыра-шыра шалт супрăм (ывăнса пĕтрĕм). Юрк. Ку çырăва кĕте-кĕте пĕтĕмпе супрăм. Ib. Çапла темĕн-тепĕр шухăшласа чысти супаттăм. Ib. Эпир ăна ташлаттараймарăмăр, курăсăн, вăл хăй пире супиччен ташлаттарччĕ. Ib. Ашшĕ-амăшĕ юратнă ачи-пăчисемшĕн йĕрсе супнă пулĕ. Баран. 29. Пĕчĕкçĕскер, кунĕпе урам тăрăх выçса супса çӳрет. СПВВ. ФИ. Супрăм, теççĕ, ĕçлесе туса саççим алăран ӳксен. СПВВ. ЕХ. Супрăм — ĕçлесе ывăнтăм. СПВВ. ИФ. Супса ларас — çывармасăр тек сулланса ларас. Тата пит ĕçлесе ывăнсан калаççĕ: ах, çав тĕрлĕ супрăм çав, урана хускатма та вăй çук, теççĕ. Альш. Ывăниччен (= супиччен) выляççĕ. N. Пирĕн çăлăнса пулас çук, эпир ĕçпех супатпăр. N. Шалт вăйран супрăмăр ĕнтĕ. N. Арăмĕ йăпатса ыйтат, тет: Иван тăр-ха, тăр-ха, кала мана, эсĕ ăçта кайса ку тĕрлĕ супса килен? Сред. Юм. Паян кôнĕпе те ларса каниман, пĕрмай ôтса çӳресе чысти сопрăм. Орау. Персе супнă, теççĕ хытă ӳсĕрĕлнĕ çынна. Ib. Айăхпах суппăрĕ. Замаялся спать. Кан. Ĕçкĕпе супса çӳренĕшĕн ятлама тытăннă. Истор. Нумайĕшĕ вăйран супса вилнĕ. Ск. и пред. чув. 20. Ватăлнипе, супнипе хăвăра хăвăр пĕтертĕр. N. Пĕр ăрăвĕ ытла ăсран кайса супа пуçланă. СПВВ. МА. Супнă — йӳтенĕ, сӳтĕлнĕ. Ib. Ай йӳтенĕ старик! || Итти, шагать до переутомления, ходить устало, плестись. Пазух. Супрăм-супрăм сукмакпа, йĕтĕн ани тĕл пултăм та, йĕрсе ларса ирттертĕм. || Свернуть, сторониться. N. Ку ачи шутсăртарах. Вăл супса иртсе кайман. Хорачка. Иккĕн херĕç полса, пĕри сопса. Шибач. Çак солпала кайсассăн, первойхи çолпалах сылтăмалла соп. Ib. Çынсам хирĕç полсан, эс малтантарах сопса тăр.

суптар

понуд. ф. от гл. суп; замаять; измучить, утомить. Череп. Чăв. й. пур. 23. Вăл вара çапла парсан, çав çынсене хăй ĕçне ĕçлеттерсе суптаратьчĕ. Ib. Праçник вăхăтĕнче ăна ĕçтерес тесе илсе кайсан, вăл хăйне пуççаптарса суптаратьчĕ. Беседы. Кивçен япала памасăр суптараççĕ. Хĕн-хур. Куккăшĕ каланă: вăл чăнне чăн, анчах эсĕ ăна ĕçлеттерсе суптаратăн-ĕçке, тенĕ. Земледелец. Пирĕн çулсемпе çӳреме çук: уярта чĕтĕретсе суптарать.

супăльтет

(субы̆л'_дэ_т), болтать зря. Альш. Кирлĕ мара супăльтетсе ларатăн (болтаешь). Трхбл. Ăçти çук супăльтетсе ларнисене те çырса хурас пулат. N. Супăльтете пуçларĕ = пекĕлтете пуçларĕ (гулит, о ребенке). СПВВ. ИА. Кирлĕ мара супăльтетекенрен ырри тухмасть.

сурчăк

сорчăк (сурζ’ы̆к, сурџ̌ы̆к , сорџ̌ы̆к ), плевок, слюна. ЧП. Хамăр савни чуптусан, сурчăкĕсем пыл пак туйăнать. Альш. † Савнă-ях та тăванăмсене (родных) эп чуптурăм, сурчăкăмсем кайрĕç пыл пулса. Синьял. † Атăл варне вак касрăм, пăрĕ карĕ те, сулă пулчĕ; чун савнине чуптурăм: сурчăк карĕ — пыл пулчĕ. Орау. Çук чухне чăтан епле пулсан та: сурчăка çăтса çӳрен вара (относительно курева). Ib. Сурчăкне те аран-аран сурса кăларать (с трудом отхаркивает). Ib. Сурчăк çăтса та анмаçт, темĕскер пыр шăтăк типсе ларчĕ (пересохло в горле). N. Сорчăка каялла çоласа илес çок. О сохр. здор. Ун пек ӳсĕрнĕ чухне ача сурчăкне кăларма хăтланса аллисемпе мĕне те пулин ярса тытма тăрăшать. Туперккульос 4. Сывмар çын, ӳсĕрсе, сурчăк пĕрчисене сывлăма пĕрĕхтерсе ярать. || Сред. Юм. Çиппе кăмакана хываччин кайса çăвас тессине: çип сôрчăк кайса кăларас, теççĕ. N. çип сурчăкĕ. См. кантăр.

сурат

копна снопов продолговатой четыреугольной кладки; зарод. Так кладутся на поле обычно снопы яровых хлебов. Изамб. Т. МПП. Сурат — продолговатая копна снопов (100—300 шт.). Сред. Юм. Çортырри кĕлтине, çăмăр ан йĕпеттĕр тесе, вăрăм сôрат тăваççĕ. Сôрата кĕлте пуçĕсĕне пĕр-пĕрин çине ăхтарса хорса тăваççĕ. Изамб. Т. Тулă вуник сурат ларкалат (иногда бывает). Т. VI. Хайхисем иккĕшĕ вырса сурат турĕç, тет те, килне тавăрăнчĕç, тет. N. † Айтăр, хĕрсем, хирелле, хирелле те сурат çук; ан мухтанăр, йĕкĕтсем, çĕр сум укçăр çумăрта çук. Собр. Хирте сурат тусан, сивле каят, теççĕ. (Поверье). Н. Седяк. (Кĕлтене) урапа çине тиенĕ пек купаласан, сурат теççĕ. Ст. Шаймурз. † Хĕрсем тул выраççĕ, суратне матур хураççĕ. Ib. † Шăпăр-шăпăр çумăр çăвать, арăмсем сурат тăваççĕ. См. сурак, сăрап.

сурăм

сорăм (суры̆м, соры̆м), назв. киремети. Н. Карм. Сурăм: ăна сăра тăватпăр, эрех яратпăр, çанта, который пылпалан; урăх япала пĕçермеççĕ. Килĕрен тăваççĕ. Вăл никам куçне те курăнмаст. Чирлетет вăл чăхха-чĕппе, йытта-кушака, унтан выльăхсене чирлетет, çынна та чирлетет, чӳклемесен. Во время жертвоприношения сурăму и варки для него пива нельзя шуметь и кричать, иначе жертва не удается (т. е. божеством не принимается). Поэтому пиво для сурăма приготовляется в маленьком боченке (чашки в три), чтобы его скорее распить и закончить жертвоприношение. КАЯ. Эй мăн сурăм аслă ашшĕ, аслă амăшĕ! Эпир халь вырăсла йĕркене тытма пăрахатпăр, текех ун йĕркине тытмастпăр. Ib. Эй сурăм-киремет амăшĕ, сана, айван ывăль-хĕрсем, савса тьыха паратпăр, савса панине савса ил. Орау. 1) Килĕш-сурăм, 2) Сăмахлă-сурăм, З) Упаç-сурăм (первые два справляли дома, последний всей деревней „пухăнса ялпа тунă, Упаç панче, çырмара“). Ядр. Сорăм окçи. || Так бранят плохого жеребенка. Орау. Тьыхана ятлаççĕ сурăм тесе (сурăмшăн пусмалласкер, усси çук). || Назв. края. Панклеи. Сорăмра çирĕм икĕ ял. || Назв. двух деревень Шихазанск. р. (Тури Сурăм, Анат Сурăм) и Алик. р. (Чăваш Сурăмĕ). Торп-к. Сорăм — çутă куç, Янасал — çинче (= çинçе) пилĕк, Апаш — мăн çăпата. (Лампă çути). || Назв. речки. Панклеи.

сурăх

сорăх (суры̆х, соры̆х), овца. Шурăм-п. Ачасем сурăхсампа (çитерме) çӳреççĕ. Т. Гриюрьева. Сурăх ылханни кашкăра çитмес, теççĕ. (Послов.). Тюрл. Çĕр çинче сорăхран пуян çок. Сред. Юм. Çĕн-çол çĕрĕ хĕрсĕм сорăх тытаççĕ те, кантра çыхса яраççĕ, вара ирхĕне тохса пăхаççĕ: шор сорăха тытсан — илемлĕ сарă çынна каять, тет, хорине тытсан — хора çынна, хошка пуçлине тытсан — кокша çынна каять, тет. Ib. Самăр сурăхăн пӳтекки те самăр пулать, тесе, пуян çынсĕн ачипчи те пуян пулать, улпутсĕн ачипчи те улпут пулать, тесе калассине калаççĕ. Ib. Сурăх ылханĕ кашкăра çитмест, тесе, начар, чухăн çынсĕм пуян, вăйлă, аслă çынсĕне нимĕн те тăваймаççĕ, тесе калассине калаççĕ. Орау. Сурăхсен çилли те хăпман-ха, час пăрулас çук. Вомбу-к. Сурăх яла кĕрсен, ĕç ĕнмест (= ăнмасть). Бур. Хĕрхиçĕ (имя, с афф. З л.?) сурăх пуç-ури вĕтет (палит голову и ноги), тет. N. Сурăх пуçĕ (ругань).

сурăх-ури

сорăх-ори, сурхури, сорхори (-h-), букв. — „овечья нога“. Зимний праздник молодежи, сопровождавшийся в недавнем прошлом гаданием, когда впотьмах в хлеве ловили руками за ногу овец. Прежде (по крайней мере в северной части Чувашии) он совершался в З-ю пятницу после Николина дня (6 дек. по ст. ст.), а позднее в одних местах сурхури стали называть ночь под рождество, в других — ночь под новый год, в третьих — ночь под крещенье. Помнили и старое время празднования сур-хури, т. е. З-ю пятницу после Николы. В общем, праздник этот по времени совпадал с русским рождеством и святками с их гаданиями и уже представлял смешение чувашского и русского праздников. На этом основании русский христианский праздник рождество (в чувашской переделке „раштав“) в некоторых местах чуваши назвали словом сурхури или сорхори (сорхори конĕ — 25 декабря по ст. ст.). Последнее название известно в северной части Чувашии, а слово раштав в этом значении там не употребительно. В южных частях, напротив, рождество почти исключительно обозначается словом раштав, а сурхури означает лишь гаданье под новый год (сурхури тытни). Изамб. Т. Хăшĕ-хăшĕ сурăх ури тытаççĕ. Картара, тĕттĕм çĕрте, шур сурăх тытсан, ул арăмĕ сарă пуласса пĕлтерет. Хĕрача тытать пулсан, упăшки сарă пулассине пĕлтерет. Камăн сурăхĕ хура, улă арăмĕ хура пулассине пĕлтерет. Суккăр, уксах сурăх лексен, арăме çуккăр, уксак пулассине пĕлтерет. Бисяр. Çĕнĕ-çул каç тĕттĕм çĕрте сурăх ури тытаççĕ: кама шурă сурăх лекнĕ, унăн арăмĕ шурă пулать, теççĕ, кама хура сурăх лекнĕ, унăн арăмĕ хура пулать, теççĕ. Шарбаш. Сурăх-урисем те, çăварнисем те лайăх иртертĕмĕр, N. Сорăх-орисĕр, раньше святок. Ала 30. Ачасен юри. Çиттĕр, çиттĕр сурăх-ори, сурăх-ори, сурăх-ори терĕмĕр, сорăх-ори çиттĕр, ай, курăнать, атьăр тухăр, ачасем, урам тăрăх кайăпăр, килĕрен киле çӳрĕпĕр, килĕрен кукăль чӳклĕпĕр; мучи пире кӳртетни. Кӳртмесессĕн, каятпăр; кӳртет, кӳртет, ан кайăр; кинемей, пире кукăль пар, паратни та памасни, кукăль парсан, каймаспăр; парать, парать, ан кайăр. Ib. 100. Сорăх-ори йорри. Сорăх-ори Кĕркори, Ваççа хĕрĕ Варвари, Тӳми çохи латтым çок, кĕтĕмĕр те тохрăмăр. Пĕри така, тепĕри пытяк, мекекек, мекекек! Шурăм-п. Сурăх-ури чухнехи вăйăсем. 1. Пуслăх тăратса йăвантараççĕ: арçын пулсан, пуслах йăваннă енчен хĕр илет; хĕр пулсан, çав енне качча каять. 2. Пуçа путалка тăхăнса уçă хапхаран тухаççĕ: ниçта лекмесĕр тухса кайсан, хусах — çак çулта авланать, хĕр — качча каят, тухаймасан — çук. З. Пӳрт умне кайса итлеççĕ. Укçа шутланнине, укçа сасси илтес пулсан, (пуян çĕртен илсе) пуян çĕре кайса, пуян пурăнмалла. 4. Ампар умне кайса итлеççĕ: тырă юхнине илтсен, пуян çĕре каятăн, кушак-кайăк кăштăртатнине илтсен, чухăн çĕре каятăн. 5. Йĕтем çине выртса итлеççĕ: пуртă сасси илтсен, тепĕр çĕн-çулччен вилетĕн. 6. Çăл кайса питреççĕ. Упăшка пулас ача çĕрле тĕлĕкре çăл уççи илме пырать. 7. Таса юр çине кайса выртса, хăйсен кӳлепине хăвараççĕ. Ирччен çавăнта тыр пĕрчи пырса выртас пулсассăн, аван çĕре кайса, пуян пурăнатăн, йытă пăх мĕн тупсан — вилетĕн. 8. Чăх тытаççĕ. Малтан урайне çатмапа шыв, çăкăр, тенкĕ, кăмрăк, кĕл хываççĕ. Вара, чăххисене ярсан, вĕсем мĕн сăхнине пăхаççĕ. Çăкăрпа тенкĕ (украшение из серебояных монет) сахсассăн, пуян çĕре каятăн, кĕлпе камрăк сăхсассан, чухăн çĕре каятăн. Шыв ĕçсессĕн, эрех ĕçекен çынна каятăн; чăхху, урай çине ярсан пăтратса вĕçсе çӳрес пулсассăн, упăшку вĕçкĕн (çăмăл çын) пулать, лăппăн çӳресен, йăваш, лайăх çын пулать. 9. Аслăк çинчен улăм тухса çыртаççĕ. Камăн тырă пĕрчиллĕ лекнĕ, çавă пуян çĕре каять, пушши лекнĕ пулсассăн, чухăн çĕре каятăн. 10. Чашăк çинчи шыв çине çурта ирĕлтерсе яраççĕ. Çурта тăмламĕ шыв çинче путса чашăк тĕпне тивес пулсассăн, качча каятăн; путмасассăн — каймастăн. Çурта тăмламĕ сивĕнсен, çӳле хăпарать. Вара, çак тирĕк тĕлĕнче тăрсассăн, пуян çĕре каятăн, кăмрăкпа кĕл тĕлĕнче тăрсассăн, чухăн çĕре каятăн. 11. Кĕнчелеççи çинчен сус туртса илсе, хуллен йăвалаççĕ те, çунтараççĕ. Кĕлĕ çӳлелле хăпарас пулсассăн, авланатăн, çӳле улăхмасан — авлаймастăн. Кĕл сарă пулсассăн, матку сарă пулать, кĕл хура пулсассăн, матку хура пулать. 12. Шăтăрнак шутлаççĕ. Пĕр хушăра мăшăр тухсассăн, ху та мăшăрланатăн, мăшăр тухмасан — авланаймастăн. 13. Улăм пĕрчисене çатма айне хурса нăриклеттереççĕ. Çав упăшка пулас ачан ятне каласа парать. Улăм пĕрчи миI ми! киI киI тет. Хĕрĕ: манăн упăшка пуласси Микит, тет. N. Хĕрсем сурхурине хăмла парсан: пирĕн те каяс, эпир те сурхурине хăмла панă, теççĕ. N. Эпĕ санăн çыруна илтĕм сорхори тепĕр конне, декабĕрĕн 26-мĕшĕнче. Чертаг. Сôрхори, сôрхори, пĕр вĕç вакра, пĕр вĕç картара. Тораево. Ме, ме, сурхури, çулталăкра пре (= пĕрре) килет, юрлăр, юрлăр, ачасем. Куклĕ парас сасси пур: парать-и, памасть-и? Парать, парать, ан кайăр. (Из „сурхури юрри“). Якейк. Сорхори чопнă чох ачасам кашнă çын панчех коккăль татăксем кăсия чикеççĕ. Каран çав коккăльсене сорăхсене параççĕ. Çапла тусан сорăхсам лайăх порнаççĕ, хонаççĕ, теççĕ. Бгтр. Сурхури ачисем — ребята, бегающие в этот праздник по домам. Пир. Ял. Улахра сурхури кукăли çинĕ чух чухăн ачисемпе пуян ачисем хушшинче тавлашу тухса каять. Абаш. Сорхори чох килтĕм. N. Сорхори кон килтĕм. Пришел (приехал) в день рождества. N. Сорхори витри — симĕс витри, симĕс витри коптăрт! тет, айта, тантăш, киле кас (= каяс). N. Тепĕр эрнерен сорхори салачĕ поçтаратпăр. Бгтр. Сурăх ури. Ӳте кĕнĕ кун (первый день мясоеда, т. е. день рождества) каçпа ачасем урама пуçтарăнса тăраççĕ. Вара такмакпа хутаç тупса тухаççĕ те, урамăн чăн хĕрĕнчи пӳртрен пуçласа, килрен киле кĕрсе çӳреççĕ. Çӳренĕ чух ĕлĕкрех: „сурăх ури, сурăхсам питек туччăр-и, арăмсам ача туччăр-и, хĕрсем хĕсĕр пулччăр-и!“ тесе кăшкăратьчĕç. Халĕ пирĕн апла кăшкăрма пăрахнă. Пӳрт-умне хăпарсан, унта сикеççĕ, тĕпĕртетеççĕ. Вара пӳрте кĕреççĕ те, тропарие кондак юрлаççĕ, ĕлĕкрех апла юрламасчĕç. [Здесь приведено описание сурхури до Октябрьской революции, в переходный период от язычества к христианству, когда старый народный обычай уже стал вытесняться и заменяться обычаем „славления христа“. Ред.]. Юрласа пĕтерсессĕн: „пăрçа çакăн çӳлĕш пултăр“, тесе, пăрçасене чăштăр-чаштăр çӳлелле сапаççĕ. Пӳртре кĕçĕн-çын пулсан, е хăна-хĕр пулсан, ăна та пăрçапа сапаççĕ. Вара: кĕрпе пур-и? çу пур-и? тăвар пур-и? тесе ыйтаççĕ. Вара вăсене пăрçа, кĕрпе, тăвар, тата хăшĕ çу параççĕ. Тухса кайнă чух сурăх-ури ачисем: „сак тулли ачи-пăчи, урай тулли питекки, пĕр вĕçĕ шывра, тепĕр вĕçĕ картара“, теççĕ. Пур çын патне те кĕрсе пĕтерсен, пĕр яракан çын патне килеççĕ те, пăрçапа пăтă пĕçерме тапратаççĕ. Кашни кĕтшер (понемногу) вутă йăтса килеççĕ, тата хăйне валли кашăк илсе килеççĕ. Апат пиçиччен ачасем темĕн тĕрлĕ те выльляççĕ, юрлаççĕ. Пиçсессĕн, çуллă туса çиеççĕ, вара киле тавăрăнаççĕ. Ĕлĕкрех, апат çисен, кĕлетке тума каятьчĕç: юр таса çĕре каятьчĕç те, унта месерле выртса, кĕлетке туса хăваратьчĕç. Тепĕр кунне ирех кайса пăхатьчĕç. Камăн кĕлеткине йытă е кĕрĕк мĕн (= кирек мĕн) таптана, вараланă пулсан, çавă вилет, тетчĕç. Халĕ пирĕн апла тума пăрахнă. Хурамал. Сурăх-урине çĕнĕ çулпа крещение хушшинче тăваççĕ. Хĕрсем нумайăн пухăнса салат пухса сăра тăваççĕ. Сăрана хатĕрлесен тепĕр кун ирхине икерчĕ хураççĕ те, каç икерчине пĕçереççĕ. Унта пасар çăнăхĕнчен (из крупчатки) вĕтĕ йăвасем пĕçереççĕ, вăл йăвасене чепчек теççĕ (тутарла). Каç пулсан ват çынсем пухăнаççĕ. Вăлсем укçа параççĕ те, вăсене хĕрсем сăра ĕçтереççĕ. Ваттисем кайсан, çамрăксем ĕçме тытăнаççĕ, купăс-кĕсле каласа ташлаççĕ, сăра ĕçеççĕ, çупа икерчĕ çиеççĕ, чепчек валеçсе параççĕ. Унтан хĕрсем каяççĕ сурăх-ури тытма. Сурăхсем хупнă витене кĕреççĕ те, камăн аллине мĕлле сурăх лекет, пĕрер сурăх тытса, мăйне паллă япала çыхса яраççĕ. Тепĕр кун кайса паллаççĕ: ватă сурăх лекни, ватă качча каять, теççĕ, çамрăк сурăх лекни çамрăк çынна каять, теççĕ. Унтан анкартине каяççĕ, капантан тырра шăлпа çыртса туртса илеççĕ те, пучахне йăваласа, тĕшшине суса пăхаççĕ: тĕшши ытă (нечет, непарно) тухсассăн, тепĕр çулччен качча каймасть, тĕшши тĕкел (чёт, парно) тухсан, качча каять, теççĕ. Унтан каяççĕ пуян çын çурчĕ патне, кĕлечĕ хыçне тăрса итлеççĕ: пуян пурăнас пулсан, укçа сасси илтĕнет, теççĕ; çавна: тăн итлерĕмĕр, теççĕ. См. Магн. М. 97.

сутă

(-ды̆) или сут, торговля, продажа. Менча Ч. Сутта кайсан, сутă перекетне парăсăнччĕ. (Моленье). N. Вотă сотрăм, пошăт сотрăм, сĕлĕ сотти те турăм, çăнăх сотти те турăм, тата пыл и сохан соттн те турăм. ТХКА. Мăйăр сутти укçипе атте Шăхасан пасарĕнчен пĕр хĕрлĕ пăру, хура сысна чĕппи илсе килчĕ. Тет. Пĕр çын сутта кайнă, тет. Почем овес? тесе ыйтат, тет, кунтан вырăс.— Авăсман, хам алланă, Праски тиенĕ, тесе калат, тет, вырăса хирĕç. (Старая шутка). Бгтр. Пĕрре пĕр çын Шопашкара сотăпа кайнă, тет. Кан. Аш сутти тăвакан меçниксем. Ib. Шутласа пăхсан, кулач сутти пек тупăш паракан сутă çук та темелле. Яргуньк. Пĕрре эпĕ пичисемпе сутта кайрăмăр (продавать хлеб). N. Какай сутти тăваканскер. N. Хур сутти тăвать. Изамб. Т. Кĕркунне е вăрмана, е сутта каяççĕ. Янш.-Норв. † Хĕллехи кун сутта турттарма çуна турти кирлĕ хурама. Чăв. й. пур. 13. Кайса килсе хăй кил сутти укçине (деньги от продажн своего дома) пĕтĕмпех пĕтерчĕ. Альш. Çав кун пирĕн сутта тиемеллеччĕ; акă ман атте кĕлет уçрĕ те, шăналăка шыра пуçларĕ. Ib. Çав выльăх тирĕсен суттине (на вырученные от продажи кож) вĕсем эрех ĕçнĕ, тет.

сутна ил

то же, что сутăн ил. Разум. П. Пинер. † Мулăм çук, мулăм çук, ыран вилесрен чунăм çук, кунтан ĕмĕр иртсессĕн, сутна илме тупăнми.

сухăр

сохăр (суhы̆р, соhы̆р), смола на коре дерева, сера древесная. ЧП. Кĕтĕм çĕнĕ пӳртĕн ăшĕсене, ӳсĕрĕлтĕм сухăр шăршипе. Панклеи. † Пирн ял ачи вĕт ача, вĕтĕ те полин, вĕтрен пек, çыпăçсассăн, сохăр пак. N. Сухăр — 1) смола, 2) смолистая грязь при корне шерсти овцы. Календ. 1910. Çăпан çине çыпăçтармалли пластăра ак çапла тăваççĕ: тимĕр кашăк çине пăртак çу яраççе, пăртак сухан, сухăр, пыл хураççĕ. О сохр. здор. Вăл чир килти выльăхсенчен пулать, вăл вĕсен тирĕсенчи сухăр айĕнче тăрать. Чураль-к. Пирн ял ачи вĕт ача, вĕтĕ те пулсан, вĕтрен пек, çыпăçсассăн сухăр пек; çӳçрен ярса тытсассăн, çӳç тухмасăр ямаççĕ. ЧП. Сан тутара (в губах) сухăр çук, ман тутара вĕтрен çук. || Канифоль (прежде канифолили смолою). КС. Сухăр сĕрес, канифолить. Альш. Купăççă купăсне ĕнерет-тăвать те, сухăр сĕрет те, „хĕр йĕрри йĕртет“. || Сера в ушах. Пшкрт. Орау. Сухар; хăлха сухăрĕ, сера. || Сера в шерсти овцы. Оesypum. Яргуньк. Сорăх çăньсем касрăн-и? — Касман, сохăр(ĕ)сем (сохы̆_рзэ_м) хăпарман-ха. N. Сурăх çăмин тĕпĕнче сухăр пулать. || Прозвище одного мужч. Сред. Юм.

сӳлет

нервно дрожать. N. Масар çумĕнчен иртнĕ чух манăн чун сӳлетсе кайрĕ ЧС. Манăн çан-çурăм хăранипе сӳлетсе сивĕн туйăнса карĕ. Чăв. Юм. Хĕрĕн чун сӳлетет, тухатмăшран, арçурирен хăрать. Сред. Юм. Çын вĕлернĕ тенине илтсен, ман чон сӳлетсе кайрĕ. Сборн. по мед. Çĕçĕпе касмалла тени çинчен шухăшласан та чун сӳлетет, ăна тӳсес те çук! Тюрл. Осал япала полсассăн, чон сӳлетет, куçпа эс она кормастăн, чон сӳлетет.

сӳл

(_сӳл'), сила, мочь (употребляется только в некоторых выражениях). Тюрл. Паякăн сӳлтен карăм, ыртăм чыстăях. Сегодня я выбился из сил, устал совсем. Янтик. Сӳлтен кая пуçланă ку ĕçсе! Ослабел от пьянства, во всех отношениях. Ib. Хĕнесе сӳлтен янă чысти. Избили почти до потери сознания. Ib. Эй, ку карчăкăн сӳлли кайнă мĕн! нумаях пурнаймас пуль. Ib. Ачана сӳлрен янă саççим, пĕр татăк çăкăр паман пуль у. Янш-Норв. Пĕтĕмпех сӳлли кайнă карчăк. СПВВ. КЕ. Çуркунне, сурăх çитерме кайсассăн, путексем кикен çисе анăраççĕ те, вилнĕ пек выртаççĕ, çавна: сӳлли кайнă, теççĕ. Хурамал. Хăйин выçăхнипе вăйĕ пĕтнĕ, çул пынине сӳлли (остатки сил) кăна тăрса юлнă хăйин. Ib. Ватăлнă, çӳрейми пулнă, йӳтенĕ çынна калаççĕ: сӳлли пĕтнĕ унăн, теççĕ. Ib. Пĕр çĕре кайса пит ывăнса килсен, сӳллĕм кăна (= кĕлеткем кăна), вăйăм пĕтрĕ, теççĕ. N. Сӳлрен кайнă салтаксем тайкаланса килнелле утрĕç. || Чебокс. Сӳлли çук (гов. о неряхе). См. хевте.

сӳн

гаснуть. Изванк. Çуртасем сӳнсе ларсан, эпир пурте кӳме çине хăпарса лартăмăр. Чув. пр. о пог. 24. Хĕвел тухăçĕ хĕрелсе нумайччен тăрсан, уяра каять (çăмăр час пулмасть), часах сӳнсен, йĕпене каять (çав кунах çăмăр пулать). Если при восходе солнца небо в течение долгого времени остается красным,— к вёдру (дождя не будет), если заря очень скоро погаснет,— к ненастью (в этот же день будет дождь). Кан. Çăлтăрсем сӳнĕçĕ вăтанса. Якейк. Куçĕ-пуçĕ сӳнн'ĕнт (= сӳннĕ ĕнтĕ, глаза посоловели от дремоты) кон, выртса çăвăрмалла анчах. Ib. Куçĕсем сӳне пуçларĕç ĕнтĕ. (Говорят про пьяного, когда у него еле смотрят глаза). || Исчезнуть, пропасть, прекратиться. N. Виçĕ кунтан питне кантăр вăрри пек типен шатра тухать, вăл кайран хăех çӳнет. Полтава 62. Пурнăç сӳнет ним уссăр (утрачивается). Орау. Пурăнăç сӳнчĕ. Жизнь испорчена. М. Васильев. Ĕçпех пĕтет çамрăк сăн; тертпех сӳнет порнăçăм. ЧО. Эсир ку ĕçе тасаттармасан, сирĕн çурт-йĕр йăлт сӳнĕ (вымрет), терĕ. Г. А. Отрыв. Ун йăхĕ çук, сӳннĕ (вымер). Кан. Анчах çуртне туртса илчĕç те, ĕç сӳнсе ларчĕ. Бел. Гора. † Пуçран хуйхă сӳнес çук. Ib. † Пуçăм çухалнине сиснĕ пулсан, татах та ытларах калаçас мĕн тăвансемпе, пуçăмра хуйхăсем, ай, сӳниччен. ЧП. Пуçăмри пуç хуйхи сӳниччен. От. Чек. Чечекĕ сӳне пуçларĕ ĕнтĕ. Оспа стала сходить (шелушиться). || Лопаться. КС. Хăмпă сӳнчĕ. Пузырь лопнул (водяной, мыльный). Сред. Юм. Шыв çинче полакан хăмпу сӳнет (лопается).

сӳре

борона. Сирĕк-х. Сӳре шăлĕ, сӳре унки. Çĕнĕ-Мăнтăр. Сӳре шăлĕ, сӳре ӳречисем. Пшкрт: _сӧ_рӓ, борона. СТИК. Части бороны: сӳре шăлĕ, зубья; сӳре урли (-λи^ы): сӳре унки, деревянное кольцо; сӳре шăвкăччи, палка, на которую надевается кольцо с веревкой. N. Хветĕр кукки тимĕр сӳре тӳрлетрĕ. ХЛБ. Тимĕр шăллă сӳре, унпа ытла вĕтĕ сӳреме те юрамасть, вăл çăмăр пулсанах хытса каять. || Бороньба. В. Олг. Тăпра моклашкаллă; сӳре ванмарĕ, тăпра моклашкалă полчĕ. Ачач 90. Ку кун тата кĕсре сӳрере калама çук аван пычĕ. Юрк. Сӳрене кай, ехать боронить. || Сновальня. Якейк. Сӳре çинче пир комаççĕ. Ягудар. Сӳре — сӳретке, сӳрекке, кумкăч. || Мера пряжи, натянутая на одну сновальню. Шорк. Пĕр сӳре, икĕ сӳре — особая мера пряжи. Икково. Сӳре, мера длины холста.

сӳт

распутать, распустить. Якейк Хĕрсем çит тонисене сӳтнĕ (распустили, расплели косы). Кан. Тепĕр икĕ эрнерен клиникрен: çĕнĕ çиппине сӳтме вăхăт çитнĕ, терĕç. Сред. Юм. Тăла пôснă чôне пăртак посаççĕ те, чарăнса тепĕр хут майласа хôраççĕ, çапла хôнине сӳтсе хывни теççĕ. || Разобрать. О сохр. здор. Лекĕр вăл çынна пӳрт урайне сӳтсе, çиелти таса мар тăприне урăх çĕре турттарса тăкма хушнă. Ала 74°. Вăкăрне пусрĕç, алăкран кӳртеймерĕç, мачча сӳтсе кӳртрĕç. Шинар-п. Пирĕн пата ан килчĕр, тесе, картисене сӳтсе тăкрăç. Сĕт.-к. Пĕр йӳн карта сӳтмелле. Сред. Юм. Капана сӳтсе турăмăр. N. Çак çын карташне сӳте пуçланă, сӳтнĕ вуттине хута пуçланă. Синьял. Сапур сӳтсе кĕр. || Бить. Городище. Сӳтсе купаланă. Избил. Ст. Чек. Сӳтнĕ = хĕненĕ. Ib. Ăна кунтан сӳтсе янă (ушел прибитым). || Болтать. Ерк. Таçти çĕре те пырса перĕнеççĕ, темĕн те сӳтсе пуплеççĕ... || Отменять. Юрк. † Турри çырат пуçсене ырлăха, патши çырат чунсене хурлăха, хурлăха çырайнă чунсене çӳтсе çыраяс çук ырлăха. Ау 337. Инке-арăм хĕр пулмĕ; хĕртен арăм пулсассăн, сӳтсе пăрахма йăла пулман. || Расстраивать, мотать. Кан. Кулаксем çĕр йĕркелес ĕçе сӳтсе ярсан... N. У ĕнтĕ пурăнаçа сӳтет.

сăва-тăран

дойная (о корове). ЙФН. Апи, маншăн ма макăран? Сăва-тăран ĕне мар, типсе-йĕнсе юлас çук.

сăвап

(сы̆вап), спасение души, блаженство, награда в загробной жизни. Сред. Юм. Ыйткалакана пôлăшсан, сăвап пôлать. СТИК. Çук-çынна пулăшсан, сана леш тĕнчере сăвап пулĕ. (Старинное выраж.). Вилĕ-йăли. Пытарма каякансем пурте: сăвап пултăр, тесе, тупăк çине хăпарса лараççĕ. N. Çылăхпа сăвапне пĕлмесĕр. Не взирая на то, что это грех. СППВ. Сăвап калас, выразить благодарность.

Сăвăр

(сы̆вы̆р), веять. ЧП. Пĕр çилсĕр тулăсем сăвăртăм. СТИК. Çил вашлаттарса вĕрнĕ чухне (çил хытă вĕрнĕ чухне) тырра часрах савăрса пăрахасчĕ-ха. Сред. Юм. Тыр сăвăрас тесе тырра кĕреçепе ывăтса çил çинче тасатас тессине калаççĕ. Орау. Мишук ятли вир аштарса пĕтерсен, тытăннă йĕтем çинче вир сăвăрма. Çав вăхăтра Кăркка ятли, кĕсем умăнчен иртсе кайнă чухне, тытăннă кунтан, Мишукĕнчен, мăшкăласа кулмашкан: ай, ай, сирĕн кăçал вирĕр нуммай пулнă иккĕн, кăна тултарма мишукăрсем те çитес çук! тесе. || Помешивать особым образом, как бы вея. Орау. Хăмла вĕресе хăпарса тăкăна пуçласан, алтăрпа сăвăрсан, вĕрени чакать. Сĕт вĕресе хăпарсан та, çаплах сăвăрсан, чакать. Изванк. Перекет, перекет амăшĕ, килĕр ĕçме-çиме, тĕпелерех иртĕр, тет те, сăрине пĕртак: перекет, тесе, шăпана йĕри-тавра сăвăрса ярат (сливает понемногу в жбан. çĕн çын яшки). КС. Сăвăр, черпать молоко и постепенно выливать назад, чтобы во время кипячения оно не ушло из котла. Ib. Сĕте аран сăвăрса чартăм, пăртакках тăкăнса каятьчĕ.

савăр

сурок. Зап. ВНО. N. Сăвăр шăтăкĕнчен тухса ларать. Н. Седяк. Сăвăр питĕ макăрать, тет, çын тытсан; куççулĕсене шăлса макăрать, çавăнпа ăна: çынран пулнă, теççĕ. Собр. † Хамăр тăван килет асăнса, сăвăр тирĕ витĕнсе. Юрк. † Çӳлĕ тусем çинче сăвăр ларат, унăн йăви йывăç тĕпĕ çинче. Н. Карм. Сăвăр — сурок, живет на горах, свистит. Альш. Сăрт хĕрринче сăвăр шăтăкĕсем пур. Унта сăвăр нумай. Сăвăрсем сарăрах семлĕ (сарăрах тĕслĕ, желтоватого цвета), хурарах семли те пулать. Вĕсем уçăм çинче тăранса çӳреççĕ ерттеллипе. Пĕр иккĕшĕ ялан ту çинче çын килнине сыхласа лараççĕ. Сыхлаканнисем икĕ кайри урисем çине лараççĕ те, çын килнине курсанах: чрин! чрин! кăшкăраççĕ: таçтан аякран кураççĕ вĕсем çынна. Ку кăшкăрсанах, ыттисем шăтăкĕсем патнелле чупа-чупа пыраççĕ, пĕчĕкçĕрех йытă пек. Шăтăкĕ умне пыраççĕ те, лараççĕ пăхса кайри урисем çинче; çывăха пыра пуçласанах, сысна пек: кăрин! кăрин! туса, пупăл-пупăл тенĕ пек каласа кĕрсе каяççĕ. Тахçанччен тухмаççĕ пĕр кĕрсен. Шăтăкĕ вĕсен питĕ тарăна каять. Шалта вăл пӳлĕмлĕ-пӳлĕмлĕ пулат. Унтан-кунтаи тухмашкăн „тĕннисем“ пур, шăтăкĕсем. Вăл сăвăрсем акă ăçтан пулса кайнă, тет. Ĕлĕк пĕр пуппалан начарккарах чăвашăн анисем юнашар пулнă, тат. Акаççĕ, тет те, кĕсем, пупăн тырри начар пулат, тет, лешĕн тырри лайăх пулат, тет. Пуп кунăн тыррине хăй йышăнат, тет, хăй анине çук çынна парат, тет. Леш калат, тет: манăн ку мар, лешĕ манăн, тесе калат, тет. Хайхисем тавлаша-тавлаша сута каяççĕ, тет. Сутсем кĕсен анисене килсе пăхмалла, тет. Пуп хăйĕн пĕр ачипе пĕр хĕрне анасем çине ертсе каят, тет те, леш çук-çын ани çине нӳхреп пекки алтса, ку ачапа хĕрне çавăнта кӳртсе лартат, тет. Кунта килсе ыйтĕç, эсир вара: ку пупăн, леш çукăн, тесе ларăр, тесе калат, тет, ачисене. Хайхисене тăпра курăнмалла мар витсе хăварат, тет те, каят, тет, килне. Акă, нумай тăмаççĕ, тет, килеççĕ, тет, хай сутсем. Каяççĕ, тет, пурте кĕсем анасем патне. Çитеççĕ, тет те, аптăраççĕ, тет: ниçтан хăшĕ хăшийĕнне пĕлме çук, тет. Пуп калат, тет: атьăр, çĕртен хăйĕнчен ыйтар, тесе калат, тет. Ыйтаççĕ, тет, çĕртен: ку кам ани? тесе калаççĕ, тет. Çук-çын ани çинче: пупăн, пупăн, тесе калат, тет. Леш пупĕ ани çинче: çукăн, çукăн, тесе калат, тет. Çапла пуп çук-çын анине йышăнат, тет. Анчах уншăн унăн ачисем çын пулаймаççĕ, тет: сăвăр тăват, тет, вĕсене турă. Вĕсем хиртех пурăнмалла пулса юлаççĕ, тет, çапла. Сăвăрсем шăтăкне кĕрсе кайнă чухне, темĕнле: пупăн, пупăн, çукăн, çукăн, тенĕ пек каласа кĕрсе каяççĕ вĕсем.

сăмар

самовар. СПВВ. Сăмарĕ вĕрет кăмрăксăр, чейĕсем пĕçерет сыпма çук. См. сăмавар.

сăмах

(сы̆мах, сŏмах), слово. Байгул. Пурне те пĕр сăмах хăвармасăрах вулаттăм. Букв. Пĕлмен — пĕр сăмах, пĕлтĕн — çĕр сăмах, теççĕ. Ib. Ут вĕçерĕнет — тыттарать, сăмах вĕçерĕнет — тыттармасть. Ib. Пысăк сăмах каличчен, пысăк чĕлĕ çăкăр тыт. Дик. леб. 43, Чĕлхӳ çинчен ĕçĕрĕннĕ чи малтанхи сăмахăвах пиччӳсен чĕрине хĕç пек витĕр касса тухĕ. Г. А. Отрыв. Тĕплĕнех ыйтса, сăмахран сăмахах (слово за словом) çырса пытăм. Регули 1094. Вăл сăмахсам çине пит çиленчĕ вăл. N. Кунти сăмаха çырма юрамасть. СТИК. Вăл сăмаха пĕр шухăшламасăр персе ярат (необдуманно, опреметчиво говорит). Ib. Сăмаха çăтать. Проглатывает слова. Сред. Юм. Сăмаха тӳр перет: 1) нераспространяется в разговоре, а говорит лаконически; 2) не разборчивый в словах: что придет в голову, то и скажет. КС. Сăмахпа кас, резать на словах. С. Айб. † Эпир тăванпа тăван калаçнă чух сăмах сайран сахăр тути пур. N. Куллен пĕр сăмах вĕренеттĕр калаçма (ребенок). Альш. Вăл кирек епле сăмахăн та майне тупат (знает, куда отнести слово). Ib. Сăмах илемне кӳрет. Красноречиво говорит. Ib. Каланă сăмахне суяна хăвармас. Он исполняет сказанное. N. Çак сăмахсемпе сыв пула тăрăр. (Из письма). Якейк. Сăмах куçа кĕмеçт, тĕтĕм куçа кĕрет. Ст. Чек. Сăмахран тухнă, унтан-кунтан мар. Синьял. † Вăта пурнери кĕмĕл çĕрĕ пурне вĕçне тăрса юлчĕ, чун савнипе пуплесси виç сăмах вĕçне тăрса юлчĕ. Ачач 510. Сăмах чĕлхе вĕçнех тухса тăнăччĕ. Çук. Пулаймарĕ вĕт. N. Çĕнĕ сăмахсем, неологизмы; ют чĕлхерен кĕнĕ сăмахсем, варваризмы. Кивелсе, тухса ӳкнĕ сăмахсем, архаизмы. N. Сăмах вĕçĕнчен (в конце концов) çапла калар N. Вырăс сăмахĕллĕ халап. N. Мĕн сăмаха килет? Что значит, как сказать по-другому? N. Хлеб тенĕ сăмах чăвашла мĕн сăмаха килет? Истор. Вĕсене сăмах уçса калама та паман (не давали вымолвить слово). N. Анчах ĕлĕк чăвашсем шкулĕсем çинчен сăмах та уçтарасшăн пулман (не давали раскрыть рта). Ачач 104. Курсассăн, пĕр сăмах та уçмĕ-ши мана? || Разговор, беседа. Чăв. й. пур. З2. Хăй калаçма, сăмаха пит ăста пулнă (говорить был мастер). N. Сăмахра хăйне йăваш тытатьчĕ. В разговоре был смирен. N. Вăл çын сăмахăн вĕçне-хĕрне пĕлмес (говорит необдуманно, не думая о последствиях). Орау. Кайăр, кайăр часрах, кунта пирĕн сăмах пĕтмĕ (здесь всего не переговорить, конца не будет). Шибач. Сăмах çавăрма пĕлимаçт. Ib. Сăмах çавăрса поплимаçт. Сред. Юм. Сăмаха пит ваклать, говорит много, со всеми подробностями. Ib. Сăмаха сĕрет анчах. Разговаривает бестолково. Ib. Сăмаха тытмастăн (каламалла мар сăмаха та çынна калакана калаççĕ). N. Сăмаха тытмас, пробалтывается. Ст. Чек. Сăмаха тытса пăхса калаç. Говори осторожно. Ib. Пирвай чăваш сăмах пуçламăшĕ — сывлăх çинчен пĕлет: сыв-и, аван-и? Якейк. Эп сăмах ваклакан çын-и-ке, сăмах ваклакан-çын сана тем те топса парĕ. ТХКА 25. Майпе, сăмах çаврăннă майĕпе кăна, мĕншĕн мана ятланине каласа памашкан шутлатăп эпĕ. Ск. и пред. чув. 60. Пăртак ларсассăн, сăмах майĕпе Янтрак мухмăр уçма эрех ыйтрĕ. N. Çавăн урлă сăмах майĕпе эсĕ çта, епле, мĕн ĕçлесе пурăннине ытса пĕлтĕм... N. Çынсем калаçнă чух, вĕсен сăмахне пӳлмен-и? Хора-к. Пирн арăм вониккĕ, воник çĕрĕн олахра, яшă ача хошшинче, пăшă-пăшă сăмахра. Чураль-к. Сăмахран полсан, эп çын айне йолаканни мар вара. Расск. Ку иккĕмĕш тарçи сăмахĕ çинех тата виççĕмĕш тарçи чупса та çитнĕ. КС. Сăмах çине килтĕн. Легок на помине. Сред. Юм. Тин сана тапратнăччĕ-ха, сăмах çинех пôлтăн. Яргуньк. Кам ман(а) хирĕç сăмах хушать? Кто со мною может поговорить (или: поговорит). Ст. Чек. Каяллах сăмах айне пулчĕ, хайхине парччĕ. Мы опять уклонились от главной темы разговора, дай-ка ту вещь, о которой шла речь. Юрк. Сăмах çукран сăмах туса, хайласа пĕр-пĕр ытти япаласем çинчен тапратса калаçа пуçлаççĕ. Ильм. Чипер пурăнăр, килти сăмаха яла кайса ан калăр, ялти сăмаха киле килсе ан калăр. (Из наставления новобрачным, произносимом родителями жениха). Яргейк. Ялти халап ялтах юлтăр, килти сăмаха яла ан кăлар, теççĕ (различие между словами „халап“ и „сăмах“). Ходите во свете. Акă сăмах çине килнĕ чух калам... N. Каласа хурас терĕм те пĕре (хотел задеть его на словах), сăмах айне пулса карĕ (или: пулчĕ т. е. не успел во время сказать), тепре тапратмарăм. Орау. Темскер каласшăнччĕ эп, сăмах айне пулса карĕ. || Пересуды, сплетня. С. Дув. Кĕтӳ хăван арăмсен мĕншĕн сăмах пĕтмест-ши? N. Лайăх утсем юртат — çулсем юлат, пирĕн савни каят — сăмах юлат. Ск. и пред. 8. Халăх шав-шавĕ пĕр вĕçлĕ, шав-шав сăмахĕ çĕр тĕслĕ. Т. VI. 47. Çын сăмах(ĕ) тăрăх ан кай. (Из моленья). Ала 72. † Ырă пике пек хĕрне сăмах хыççăн çухатрăн. (Плач невесты). Байгл. † Сăмах хыççăн çӳресе пуçăм шыва юхайрĕ. (То же). Ст. Шаймурз. † Тусăм! пире кăçал мĕн пулчĕ, хушăмăрта сăмах вылярĕ. || Слух, молва. N. Мĕн сăмах илтĕнет? Çĕнĕрен халапсам мĕн вулаççĕ? Орау. Вăл сăмах пĕтĕм яла сарăлнă. Распустили слух по всей деревне. || Бранное слово, брань. Якейк. Ялти сăмах пире тивет (нас бранят). Ib. † Пирĕн çони çонатлă, çитмен çĕре çитерет, илтмен сăмаха илттерет. С. Айб. † Тусăм, çын сăмахпе ан сивĕн, хамран сăмах илтсен тин сивĕн. Трхбл. † Çын сăмах(х') хыççăн кайса ан сивĕн, хамран сăмах-сăмах илтсен тин сивĕн. (Сăмах-сăмах — это двойное употребление [повторение] выражает упорное повторение чего-либо. Сăмах — неприветливое, враждебное слово). Изамб. Т. Пирĕн ялсем вĕсене сăмахпа пустараççĕ (аптăратаççĕ). N. Е сăмахĕ айне кĕнĕ пулсан. Пазух. Атăксенĕн хĕрĕсем пирĕн сăмах айĕнче. N. Атте мана савмарĕ, сăмахпала çӳретрĕ, анне мана пит саврĕ, пушмакпала çӳретрĕ. Сунчел. † Ăçта çӳресен те лайăх çӳре, сăмах ан ил, тăван, ху çине. N. Ху çын аллинчен пăхакан пулăн, сăмахсăр татăк çăкăр та çиеймĕн. Чăв. к. † Çичĕ ют килне кайсассăн, сăмах айĕнче пурăнатăп. (Хĕр йĕрри). Ib. † Аттепеле анне хушшинче пĕр сăмахсăр пӳме ӳстертĕм. Трхбл. † Çакă атте-анне килĕнче пĕр сăмахсăр пӳме ӳстертĕм. (Сăмахсăр ӳстертĕм — япала, т. ыт. те — означает чистоту, свободную от всяких неприятностей; сăмахлă, спорный, а более всего = ылханлă, кĕвĕçлĕ). Собр. † Çичĕ ютран сăмах килсессĕн, пирĕн хута кĕрес çыннăм çук. Сред. Юм. Сăмах айĕнче порнас полать çав. Приходится терпеть брань, ругань. АПП. † Манăн кăмăл пит çемçе, çичĕ ют сăмахне йăтас çук. || Упрек. Бюрганский. Эпир уншăн кӳршĕ-аршăсенчен темĕн чухлĕ сăмах та илтнĕ пуль та, çапах та тытăнмастăпăр (т. е. не принимаемся за чӳк). N. Сăмах тĕкет. Упрекает. Изамб. Т. Халех сан пирки сăмах илтсе вырт. Уже с столь младых лет ты навлекаешь на нас чужие покоры. N. Çын сăмахĕ айĕнчен кăларăп. || Ссора. Ст. Шаймурз. † Эпир савнисемпе пурăннă чух хушăмăртан сăмах тухминччĕ. || Речь. Кан. Сăмахсем тухса каларĕç. Туй. Кашни кĕмессерен мăн-кĕрӳ сăмах калать: вăл йăнăшас пулмаст, йăнăшсан, ăна пырса хăлхаран тăваççĕ. N. Вăл вăрăм сăмах каларĕ. || Уговор. N. Ку ĕç сăмах çинче тĕрĕс тăмалла пултăр, тесе, пригăвăр тăвас тенĕ. N. Унта вĕсем пуху мĕн шухăшланине çырас терĕç. Пуху хăй сăмахĕ çинче тăрать. || Совет, мнение. Юрк. Унăн сăмахне итлесе, хайхисем ачине ашшĕ патне илсе каяççĕ. N. Эсир аму каланă сăмахсене итлĕр. Кив.-Ял. Эсĕ ман сăмаха итле (слушайся). || Пожелание. Якейк. † Ыр (привольно) çияс та, ыр ĕçес, ыр сăмахсăр каяс мар (ятлаçмасăр-тумасăр). || Дело. N. Орăх сăмахпа килтĕм. Я пришел по другому делу. N. Мĕн сăмахпа (по какому делу) килтĕн тата, Симун? — Мĕн сăмаххи паллах. N. Мĕн тăван унпа? тет.— Сăмах пурччĕ, тетĕп. || Обещание. Ерех 21. Сăмаха каллĕ-маллĕ тума юрамасть (надо держаться данного обещания и пр.). || Заклинание, наговор. Магн. М. 154, 155. Ăшăтакан сăмах, приворотное заклинание; сивĕтекен сăмах, отворотное заклинание. || Загадка. Курм. Сăмах яр.

сăмаха кĕр

быть в ссоре, получить замечание или выговор, быть обруганным, затевать ссору. Сир. 66. Çапла хӳтлĕх паракантан ят илтесси, кивçеншĕн сăмаха кĕресси ăслă-хакăллă çынна пит йывăр вăл. Орау. Тьăппултăр-и (= тĕп пултăр-и), пĕр-ик кĕлтеллĕх тырпа тутă пулас çук; тата, анана кĕрсе вырнă тесе, ятлаçа пуçлĕ, кутăнскер, уншăн сăмаха кĕрес пулать. Янтик. Мĕн çавăн пирки (из-за него) сăмаха кĕрсе ларан унта (затеваешь ссору)! Ib. Мĕн сăмаха кĕрсе ларан унта! Сана унтан ним усă та пулас çук вит! Альш. Вăл калаçма пит ăста çынпа, çынна пĕрре те сăмаха кĕмелле тумас (так, что между людьми не возникает пререканий).

сăмахăн

устно, словесно. N. Тата ăна сăмахăн та каласа вĕрентетчĕ. Юрк. Сăмахăн (словесно) çук вăл.

сăмах-юмах

сăмах-йăмах, разговоры, речь; перекоры. N. Ку ĕç çинчен нимĕн сăмах-йăмах та çук. ТХКА 57. Ман сăмах-йăмах та, пупленĕ чух, анатри пек пулать. Сред. Юм. Сăмах-йăмах нăмай пôлчĕ пôль, каçар ĕнтĕ. N. Вĕсен хушшинче сăмах-юмах пулман.

сăмах чĕн

делать замечание, возражать. Ашшĕ-амăшне. Хĕрĕсем малтан ашшĕне хирĕç сăмах мĕн чĕнме хăракаласа хăймасăртарах тăнă. КС. Сăмах чĕнме мĕн çук çав ăна. Нельзя даже слова говорить. Альш. Сăмах чĕнмен япала, несмелый, бессловесный.

сăмса-çăвар

нос и рот, внешние органы дыхания. N. Хам сывлăшăм хам ăшăмра чухне ман сăмса-çăвартан... сывлăш тухнă чухне, манăн чĕлхе-çăварăм суя калаçас çук (т. е. я не в состоянии лгать).

сăн

(сы̆н), внешний вид, облик, лицо, наружность; красивая внешность. Ал. цв. 45. Ун витĕр пăхсан, хĕрĕн сăнĕ ватăлмасть, хитреленсе, çамрăкланса пырать. Якейк. † Майра сăн пек пирн (= пирĕн) варлич, эпĕр тохса кайнă чох пăхса тăрса йолĕ-ши, выртса йăванса йолĕ-ши,? Ib. † Апи тунă сăнăмпа хĕрсем куçне йоримарăм, улпут куçне йорăп-ши. (Солд. п.). Ib. Кăмакая шораттăрç те, сăнĕ кĕч (= кĕчĕ), атту ним манер çокчĕ. ТЬ. Атă тăхăнч (= тăхăнчĕ) те, çын сăнĕ кĕч (= кĕчĕ). Ib. Молча кĕрсе шор кĕпе-йĕм тăхăнч те, çын сăнь кĕч. Ст. Шаймурз. † Сайра вăрман çинче юр тăмаст: шухăшлă чĕрере сăн тăмаст. Собр. Тĕлĕкре эрех ĕçсен, çын сăнĕ каят, теççĕ. Шибач. Сăн кĕрсе кайрĕ. Никитч. Митюк тата çын сăнне яриччен, ураран ӳкиччен, никăçан та ĕçмен. Микушк. Вăл çапах сăна хытарса (скрывая страх) кĕнĕ те, ик алса туль ылтăн тултарса тухнă. Суждение. Сăна ӳкерет (безобразит), куç-пуçа тĕксĕмлетет. (Ĕçкĕ). Макс. Чăв. К. I, 59. Пире мĕн кĕçĕнтен, ай, çын çинĕ, пирĕн сăн ӳкмесĕр, ай, мĕн тутăр? N. Сăн кĕре пуçланă, стал поправляться (лицом). Абаш. † Эпĕр ăшран колянни сăнтан пăхсан палăрмаçт. Капк. Эрех вырăнне краççин ĕçнĕ те, вилет вĕт... Этем сăнĕ те юлмарĕ. ЧП. Сутă сăнăм. N. Сăнне янă, потерял прежнюю красоту. Пшкрт. Сăнтан тохнă, стал некрасив, пал с лица; потерял облик человека (стал негодяем). Стал(а) старорбразным(ой). N. Вĕсемшĕн çамрăк чухне ватă сăн кĕресрен хуйхă. Юрк. † Пирĕн çамрăк пуçра сăнсем çук, сăнсем пулмасан та ăссем пур, калаçса йăпатма чĕлхем пур. Тим. † Пĕввĕр те пур, сăнăр та пур. Сала 206. † Пирĕн çамрăк пуçра мĕшĕн сăн çук? Кĕçĕнтен хуйхăпа та ӳснĕрен. Т. Григорьева. Сăна сĕтел çине хумалла мар, теççĕ. (Послов.). АПП. † Шур укçу çине ан пăх, аппа, сăнă юлĕ ун çине. N. Пуçăма çыхсан, сăнĕ каять (платок потеряет свою красоту). || Румянец. Тим. † Курнитсара çыру çырнă чух, хĕвел çути ӳкрĕ пит çине; çĕнĕ уйăхра тунă савнă тус, хĕрлĕ сăнĕ ӳкрĕ пит çине (на ее лице играет румянец). С. Айб. Хриттуна сăн кĕнĕ (появился румянец), тет. || Цвет. Эльбарус. Симĕс сăн çĕр çине ак хăçан ӳкет: йорсем кайса пĕтме пуçлаççĕ, çырмари çорхи шыв та выйсăрланса карĕ. Ib. Хальчен çĕр шап-шар йорпа витĕнсе выртнăскер, халь ĕнтĕ темĕн тĕрлĕ, анчах симĕс сăн ытларах, во порне те çĕнтерет. Кн. для чт. 144. Куккук ытла пĕчĕк кайăк мар. Унăн сăнĕ кăвак пулать. Кам. Враг. † Аккăш килет сассипе, кăвак чечек çуттипе, хĕрлĕ чечек сăннĕпе. Абаш. † Симĕс кĕпен сăн каять. Кайин, кайин, кайтăрах: пиççи вырăнĕ (место рубахи, где опоясывают поясом) йолатех. Собр. † Хусан арчи — сăрлă арча, илсе сăнне ямарăм. || Вид, образ. Ала 60. † Хам тăвансем аса та, ай, килнĕ чух сăнăсем пĕр ӳкрĕç те куç умне. Н. Якушк. † Ах, аннеçĕм, аннеçĕм, мăшăр витре илсе шыва ан, шыв çине ман сăнăма пăх, шыв çинче манăн сăн пулмасан, эпĕ çуккине çавăнтан пĕл. Турх. Çамрăк сăнĕпеле çамрăк ӳсет, çамрăк ĕмĕрĕ иртет те, сăнĕ ӳкет. Якейк. Пиçнĕ çырла сăнĕ пор (у красавицы). N. Вăл Настяна сăнĕпе кĕлеткине тăвас тесех тунă та, ăсне кĕртсе çитериман. В. С. Разум. КЧП. Çакă çыннăн сăнĕ пур та, ăсĕ çук. У этого человека красота есть, да ума нет. N. Ман килти сăн йохса тохрĕ. Регули 982. Ним сăн те (ним ĕç те) çок. || Изображение. Синерь. Вĕсем хĕрлĕ тăн шăтăкне кайнă та, вăсем тăнтан ача сăнĕ тунă та, унăн куçне тăхлан кĕртсе лартнă. || Портрет. А. Турх. В. С. Разум. КЧП. Коридорта Луначарскипе Якăвлĕв сăнне (нельзя: сăнĕсене) çакрăмăр. Н. Сунор. Ман пата хăн (= хăвăн) сăна ӳкерсе яр. N. Çакă сăнăма асăнмалăх патăм савнă тусăма. N. Хам сăна ӳкерттерсе яр, тенĕччĕ. Сан сăмаха итлесе, пĕр тенкĕ парса ӳкерттертĕм. || Сходство. Регули 1389. Пăластăк ашшĕ сăнĕ пор. || Отражение. Янтик. Сирĕн урай пит таса-çке: сăн курнать саçим (зеркалит, т. е. отражает предметы, как в зеркале). Ачач. Хĕвел пĕрре тĕксĕм çутă пĕлĕт татăкĕ айне кĕрет те, пĕлĕт татăкне хура сăн çапать. Çутт. 157. Уйăх та тухрĕ те, хăй сăнĕпе шывра выльляма пуçларĕ, N. Эсир: шур хут сăнĕ çапнă, тетĕр (т. е. побледнел от сидения над книгами); ăна шур хут сăнĕ мар, вăл пирĕн ачасене епле те пулин вĕрентес тесе тăрăшнин сăнĕ çапнă, теççĕ. N. Вара вăйлă халăхăн культурĕн сăнĕ вĕсем çине ӳкет, вĕсене хăш чухне витĕрех çапса тухать. Шурăм-п. Ача, урай çинче те, тата урай пит çутă пирки аялта урайĕнче ларакан пукансенчен, сĕтелсенчен сăн ӳкет. Ib. Ман каллах ун патне шалти пӳлĕме кĕрсе, сăн курăнакан пукансем çине ларса курасси пулмарĕ. || Зеркало. В. Олг. || Маска. Çеçмер. Хăш чохне ачасам аташса çӳресе çорçĕр те иртсе каять. Хăшĕ тата сăн тăхăнаççĕ. Сăнсем полаççĕ качака евĕрлĕ, вăрăм коккăр мăйракаллă, çăмламас.

сăнчăр

(сы̆нζ’ы̆р, сы̆нџ̌ы̆р), цепь. N. Лашасем те сăнчăрта тăраççĕ, тет. И лошади там на цепях привязаны. ЙФН. † Ула йăтă сăнчăрта, вĕрет кĕлет айĕнче. Ст. Шаймурз. † Çӳлĕ тусем çинче çулĕ кĕлет, сăнчăр ярса сăнчăр çитес çук. N. † Çӳлĕ тусем çинче çулĕ кĕлет, сăнчăр ярса сăнчăр çитмерĕ. Микушк. Унта сăнчăрпа тăракан упа пулнă. N. Йытă сăнчăрта тăрат. Изамб. Т. Эпир ăна сăнчăрпа тытаттăмăр (собаку держали на цепи). || Кандалы. N. Сăнчăрта асапланса лар.

сăнчăрла

приковать, заковать в цепи. Сам. 13. Тытса сăнчăрланă. ССО. Вара çав ачасене сăнчăрпа сăнчăрласа, патша умне çавăтса пырса тăратнă. Юрк. Пуян хуçа хапхи сăнчăрлă, ан сăнчăрлăр — эпир кĕрес çук. N. Кунтан йăпăр-япăрах ĕçĕрнес çук, сăнчарласа лартнă йытă пек. Сред. Юм. Çавăнпа мана çапла сăнчăрласа лартрĕ. Поэтому меня заковал на цепь. Н. Седяк. Çӳлĕ тусем çинче те виçĕ хурăн, сăнчăрласа хунă ыр ут пек. Баран. 55. Ăна (его) йывăç çумне сăнчăрласа хунă.

Сăр-вăрман

Сăр вăрманĕ, сурские леса. N. Сăр-вăрманта сенĕклĕх çук. (Вăл та пулин лаша хӳри). Юрк. † Сăр-вăрмансем касрăм, çул хыврăм Самар шывĕсене курасшăн. Ст. Шаймурз. Çавăнта Сăр-вăрманта пĕр ăвăс пур, вăл ăвăс хăвăл, унăн ăшĕнче виçĕ хĕр калаçаççĕ.

сăр

то же, что сур, ломить, болеть. Яргуньк. Чăмăртак пак чунăм пур, чулпа персен вилес çук, виличчен сăрма пăрахас çук. (Ĕçкĕ юрри. Не загадка?).

Сăркка

Серко (кличка собаки). Слакбаш. || Серка (лошадь). СПВВ. ИА. Сăркка лашам пур çинчен, пасара мĕне каяс пулсан, çынна тилмĕресси çук.

сăрпалан

торопиться, спешить. Сунт. 1929, № 2, 23. Çырнă чухне сăрпаланаççĕ, васкаççĕ (неопытные авторы). Альш. Нимĕн сас-хура та çук ялта, пурте сăрпаланса картахви кăлараççĕ.

сăрху

масть лошади? М. б. описка вм. çăрха? N. Хура вăрманта хура çук, хура сăрху лашусене кӳлсе пырăр.

сăсăллă

(сŏсŏллы̆), с отрубями. Зап. ВНО. Сăсăллă çăнăх. В. Олг. Сăсăллă, или: ирĕшлĕ, или: хухлă (с отрубями). || С гнилой сердцевиной (о дереве). Янтик. Ку йăвăç сăсăллă, кунтан лайăх хăма пулас çук. Ib. Сăсăллă йывăçран тума та шанчăклă мар, час ванат у. Шибач. Сăсăллă юман = шатра, пăркăç. Зап. ВНО. † Сăсăллă-сăсăллă юмантан çуна тупань аваймăн. Г. А. Отрыв. Сăсăллă-мĕнлĕ юман, варри çĕрĕк те, çирĕп йăвăç мар, вăл шур сăсăллă, тутлă сăсăллă. Ib. Çĕрсе кайнă йăвăç сăсăллă пулса каят, çирĕп мер вăл, варри çĕрĕк те, çав пулать сăсăллă. Орау. Хăй-пулени сăсăллă, лайăх чĕлĕнмест.

сăтăр

(сы̆ды̆р, сŏдŏр), вред. Ст. Чек. Сăтăр — çăмарта вăрлани; кушак сĕт-турăх çисен: ах мур, сăтăр тусах çӳрет, теççĕ. Якейк. Йăтă çăмарта йăтма, хор-чĕпписам тытма пуçласан: сатăр тума вĕреннĕ, теççĕ. Ib. Кошак сăтăр тума вĕреннĕ (кошак апат-çммĕç, сĕт-çу çима вĕренсен калаççĕ). О земл. Кĕрхи тырра ана çинче шыв тăни çĕртсе пит нумай сăтăр тăвать. О сохр. здор. Тусан ăша кĕрсен, çынна пит нумай сăтăр тăвать. Ib. Пирĕн сывлăха сыхлас тесен, пĕр-пĕрне сăтăр тăвас пулмасть, пулăшса юратса пулăшса пурăнас пулать. Хурамал. Çынна ахалех мĕн сăтăр тумалла (зачем вредить)?. Стюх. Сăтăр турĕ, напроказил, испортил. Пшкрт. Сăтăр ту = сал ту. Истор. Анчах Глинскийсем халăхшăн тăрăшма мар, хăйсем халăха сăтăр туса пурăннă. N. Темĕн тĕрлĕ сăтăр пур, курайман çын сăтăрне çитни çук. || Разорение. Хорачка. Вольăк вилет или что — сăтăр полчă. || Грабеж. Питушк. Ай ман картана çĕмĕрнĕ, сăтăр туса тохнă. Шел. 20. Пӳлерсене час-часах питĕ сăтăр тăватьчĕç. Истор. Половцсем вырăссем хыççăн пырса, пур çĕрте те сăтăр туса (грабили) çӳре пуçланă. || Озорство. СПВВ || Злой, вредный, озорной. Пшкрт. Сăтăр çын, пет сĕмсĕрленет, пет толашат, ялтан ытлашши тума хытланат. Хорачка. Сăтăр çын, сăтăрлат çынна, пустой петая кӳртет. Ст. Чек. Тухрăмăр та сăтăр килет.

сĕлĕ

(_сэ̆_лэ̆, _сӧ̆_лӧ̆), овес. N. Сĕлĕ вăрлăхсем веçех акса. N. Малтан ыраш выраççĕ, унтан сĕлĕсем, урпасем выраççĕ. Шел. 23. Пĕрне пĕри сĕлĕ пек çӳрерĕçĕ тураса. Карсун. † Кайăк-хурĕ каять картипе, сарă сĕлĕ сапсан та чарăна çук. N. Шерепеллĕ сĕллинчен шерпет пек сăра тунă. N. Вĕлерсе, сĕлĕ пĕрччи пек вакласа тăкаççĕ, тет. N. Чей тирки ӳкрĕ те, сĕлĕ пĕрчи пек саланса карĕ (вдребезги). Юрк. † Сĕлĕ арпи хуппине çилпе вĕçсе каясран шăналăк витсе чартăмăр. (Свад. п.). ЧП. Сĕлĕ вăрлăхсăр юл. Альш. Сĕлли çинче утмăл-турат (василёк), пусаттăр вăл сĕллине. N. Сĕлĕ мĕле йӳнетсе (= мĕнле йӳнеçтерсе) акса? Чăв.к. †- Аллăм тулли сĕлĕ çыххи, аллăма йывăр килмĕ-ши? N. Хайхи йинкĕшне сĕлĕ пек тураççĕ (саблею). Завражн. Сĕлĕ выльăхĕ, скотина, которая кормится овсом.

сĕм

(сэ̆_м, сӧ̆_м), то же, что сĕвем. Регули 899. Пĕр сĕм çип пар. В. Олг. Сĕм, нитка длиною в маховую сажень. (Хорачка: çĕлен çип сӳм). Черт. Сĕм, длина нитки от „кăнчала“ (пряжи) до руки, держащей веретено. Яргуньк. Сĕвем, понашему сĕм, одна нить, входящая в состав çĕлен çип, приблизительнб в 1 — 1 ½ арш. Абыз. Сĕм ярать (при пряже). Якейк. Пĕр сĕм çĕлен çип. Ib. Сĕм аршăн ытларах та, аршăн тăршшĕ те, аршăнтан кĕскерех те полать. Собр. † Шарт çупат та, сĕм ярат, çиппи пулат ут хĕлĕх пек. ЙФН. † Пирĕн арăм çук-çук-çук, çук та пулин шур пӳртре, шарт çапать те, сĕм тувать. Çиппи пулать катан пирри, тĕрри пулать хот çырри.

сĕм

(_сэ̆_м), темный. Ск. и пред. чув. 78. Вăрман тĕлне хуп-хурах сĕм пĕлĕтсем капланчĕç. || Дремучий. Чураль-к. Сĕм вăрманта çеклĕлĕх йывăç тупаймăн. (Ут хӳри). Сред Юм. Сĕм вăрман, большие непроходимые леса. Батыр. Тĕлĕкре сĕм вăрманра çӳресен, вăрçа кĕмелле пулат, теççĕ, типĕ япала курсан, ырлăха пулат, теççĕ. Такмак. Утмăл çухрăм сĕм вăрман урлă каçрăмăр. Трхбл. Сĕм вăрманта сĕт вĕрет. (Кăткă тĕми). Регули 896. Сĕм вăрман, сĕм ойпа тохрăмăр. || Совершенно. Регули 895. Сĕм пĕччен порнать. Ib. 877. Сĕм коçне кисе кăтартмарĕ. Ib. 898. Сĕм те пĕлмест. Кильд. Ăна никам та паллайман, вăл сĕм ют çын пулнă. СТИК. Сĕм тăварсăр, совершенно без соли. Изамб. Т. Сĕм пĕлми выртăть (когда крепко спит, или в бессознательном состоянии и пр.). Сĕт-к. Сĕм тĕттĕм, сĕм соккăр. N. Тăпри, шывĕ, чулĕ — пурте хутăшах пулна, йĕри-тавра сĕм тĕттĕм хупăрласа тăнă. Сред. Юм. Сĕм тĕттĕм, совершенно темно, ни зги не видно. N. Сĕм тĕттĕмре хăйсен йышĕсене хăйсем паллаймасăр пĕрне пĕри вĕлере пуçланă. СПВВ. БМ. Сĕм тĕттĕм, сĕн тĕттĕм, тьма. О сохр. здор. Хăшĕ-хăшĕ тата сĕм ватăличчен пурăнаççĕ. Хорачка. Так йорлаччă вăлсам сĕм пĕлми. Сред. Юм. Сĕм те пĕлмес. Ничего не знает. Шарбаш. Сĕм те пĕлмеç. Ничего не знает. Бгт. Сĕм куçсăр, совершенно слепой. (Хăрах куçсăр, кривой). N. Вăл пĕр çулталăк хушши сĕм куçсăр пулса пурăннă. Кан. Кун пек çĕленĕ куçпа пурниччен, ĕлĕкхи пекех сĕм куçсăр пурнам, тесе шухăшлатăп. Ала 92. Анчах унăн (у него) пĕр тăнĕ те пулман, сĕм ухмахах пулнă вăл. ЙФН. † Сĕм арăмсăр сĕм ухмах пак, туссăр йышсăр тунката пак. N. Сĕм ухмаха тухрĕ. Кан. Сĕм шур илнĕ куçлисене те тӳрлетейреççĕ-ши? Якейк. Сĕм хĕлле (тăр хĕлле) пирĕн пӳртре пурăнма япăх. N. Халĕ сĕм кĕркуннене çитрĕмĕр те, килтен те тухас килмест. Ск. и пред. чув. 5. Тухса кайрĕ сĕм çĕрле Акăр ялне хăнана. Сам. 29. Илемсĕр, сĕм тĕксĕм, салху пурнăçра этем тивĕçне те тытса тăрайман. || Самый (для выражения превосходной степени). Якейк. Вăрă пирĕн ялти сĕм лайăх лашая çаклатса карĕ. Собр. Сĕм çук çыннăн та (у самого бедного), вилсессĕн, ним юлмасан, катăк пурттипе, катăк çĕççи юлнă, теççĕ. (Послов.). Собр. Пирĕн пичче сĕм пуян та укçи пур. О сохр. здор. Сĕм ватăличченех, до самой глубокой старости. N. Сĕм авал эпĕр пурнакан Раççей вырăнĕнче те вĕçĕмсĕр тинĕс шавласа выртнă. К.-Кушки. Сĕм хура, чисто черный. Буин. Сĕм хура, полный мрака. ТХКА 48. Çапла пĕрре сĕм тĕттĕм пулсан, вăрмана лашасем яма тухса карĕ пирĕн атте. Ib. 49. Пӳртрен тухрамăр. Сĕм тĕттĕм. N. Эпĕ сĕм ухмах мар.

сĕм