Чăвашла-вырăсла словарь (1982)

абзац

2.
абзац (текстăн пĕр пайĕ)
виçĕ абзац вула — прочитать три абзаца

абориген

абориген (пĕр-пĕр вырăнти тĕп халăх)

авăк

мгновенный, моментальный
пĕр авăк хушшинче — в одно мгновение
авăкран авăка — время от времени
çав авăкрах — в тот же миг
авăк çумăр — быстро проходящий дождь
пĕр авăк çывăрса ил — немного вздремнуть

авăк

◊
пĕр авăка (авка) — ненадолго, пока
пĕр авăка (авка) ку та пырĕ — пока сойдет и это

авăр

4.
куст
корень
пĕр авăр çĕрулми — куст картофеля

авăт

I.

1.
петь — о птицах,
перевод зависит от сложившихся в русском языке связей слов:
кричать, клекотать, куковать и др.
автан авăтать — петух кукарекает
куккук авăтать — кукушка кукует
путене авăтать — перепел кричит
авăтса яр — запеть, закричать
авăтса ил — пропеть, прокричать
вуник куккук, пĕр карăш авăтаççĕ пĕр харăс — фольк. двенадцать кукушек и один коростель кричат в один голос
Ăмăрткайăка авăтни те килĕшет. — посл. Орла и клекот красит.
Ир авăтакан куккук кукша пулнă, тет. — посл. Кукушка, которая рано закуковала, стала плешивой. (соотв. Рано пташечка запела, как бы кошечка не съела).

авка

пĕр авка — некоторое время, немного
пĕр авка канса ил — отдохнуть немножко

автомагистраль

автомагистраль
пĕр енлĕ çӳремелли автомагистраль — автомагистраль с односторонним движением

авторитарлă

полит.
авторитарный (влаçа пĕр хирĕçлемесĕр пăхăнмалли)
авторитарлă йĕрке — авторитарный режим

агент

1.
агент (пĕр-пĕр учреждени представителĕ, ĕçлĕ çын)
страховани агенчĕ — страховой агент
хатĕрлев кантурĕн агенчĕ — агент заготовительной конторы

адекватлă

адекватный (пĕр тан, пĕр пек)
адекватлă ăнлав — адекватное понятие
адекватлă куçару — адекватный перевод

айăп

2.
физический недостаток, порок, изъян
увечье
лашан пĕр айăп çук — у лошади нет никакого изъяна
айăп туян — получить увечье

айăп ту —
1) обвинять, предъявлять обвинение
2) провиниться, совершить проступок
3) нанести увечье
хам алла хамах айăп турăм — я сам поранил себе руку

айăпсăр

безукоризненно, безупречно
пĕр айăпсăр костюм — безукоризненный костюм
айăпсăр ĕçле — работать безупречно

аккордлă

уст.
аккордный (ĕçшĕн пĕр тăрук ĕçлекен)

аккредитив

аккредитив (пĕр банк е перекет касси теприне укçа пама хушса çырнă хут)
аккредитивпа укçа ил — получить деньги по аккредитиву

аксиома

аксиома (пĕр-пĕр положение çирĕплетме усă куракан кĕрет чăнлăх)

алăм

количество муки, просеиваемое за один прием
пĕр алăм алла — просеять одно решето (напр. зерна)

алмак

2.
кровный, близкородственный
вĕсем пĕр алмак — они кровные родственники (братья и сестры)

ама-аçа

2.
отец и мать, родители
пĕр ама-аçаран çуралнă ачасем — дети одних родителей

амалан

3.
размножаться, умножаться, прибавляться
пĕр пĕрчĕрен пин пĕрче çитиччен амалантăр — пусть одно (зернышко) принесет тысячу зернышек (пожелание урожая)

амальгама

амальгама (пĕр-пĕр металпа чĕркĕмĕл шăранчăкĕ)
пăхăр амальгами — медная амальгама

амеба

амеба (чи ансат пĕр клеткăллă чĕрчун)

анданте

анданте (васкамасăр, пĕр тикĕс каламалли мусăк хайлалăхĕ)

анкер

1.
анкер (сехете пĕр тикĕс çӳреттерекен механизм)

анклав

анклав (пĕр çĕршывăн тепĕр çĕршыв варринче вырнаçнă пайĕ)

аннекси

аннексия (пĕр çĕршыв тепĕр çĕршыв çĕрне вăйпа ярса илни)

ансамбль

ансамблевый
архитектура ансамблĕ — архитектурный ансамбль
инструментсен ансамбль янăравĕ — ансамблевое звучание инструментов
çуртсем пĕр ансамбле пĕрлешеççĕ — здания составляют единый ансамбль

аранжировка

аранжировка (пĕр инструментпа калама çырнă музыка произведенине урăх инструментсем валли майлаштарни)

араслан

1.
разрастаться
хăмла пĕр çултах арасланчĕ — за год хмель сильно разросся

арба

арба (Кавказра, Вăтам Азире — пĕр тĕнĕллĕ урапа)

ареал

биол., лингв.
ареал (пĕр-пĕр пулăм сарăлнă район)

асаплантар

1.
мучить, нести, причинять мучения, страдания
мана пĕр шухăш асаплантарать — меня гнетет одна мысль

асапсăр

без хлопот, без беспокойства
пĕр асапсăр пурăн — жить спокойно, без всяких хлопот

ассимиляци

1.
ассимиляция (пĕр халăх тепĕр халăх чĕлхине, йăлисене йышăнса унпа пĕрпекленсе кайни)

ассимиляци

2. лингв.
ассимиляция (пĕр сасă тепĕр сасса хăйпе пĕрпеклетни)

аталану

1.
развитие, эволюция
ăстăн аталанăвĕ — умственное развитие
ӳт-пӳ аталанăвĕ — физическое развитие
пĕр тикĕс аталану — равномерное развитие
сикчевлĕ аталану — скачкообразное развитие
аталану законĕсем — законы развития

ашшĕ

отца, отцовский
виçĕ ача ашшĕ — отец троих детей
вĕсен ашшĕсем пĕр тăван — их отцы — родные братья

бенефис

театр.
бенефис (пĕре-пĕр артиста чысласа ирттерекен спектакль)

библиографи

библиография (пĕр-пĕр ыйтупа çырнă кĕнекесен списокĕ)

бидон

бидон
пĕр бидон шыв — бидон воды
сĕт бидонĕ — молочный бидон

бойкот

полит.
бойкот (пĕр-пĕр çынна е партие пурте йышăнманни)
бойкот ту — бойкотировать

бум

1.
бум (услам тăвас шутпа экономикăн пĕр-пĕр отрасльне çĕклентерсе яни)

валем

2.
охапка, беремя (сена, соломы)
çуна çине пĕр валем утă хур — положить в сани охапку сена

валемле

3.
разделять, делить на части
пĕр тан валемле — разделить поровну

валеç

раздавать, распределять, делить
пурне те пĕр пек валеç — раздавать всем поровну
ĕç тăрăх валеçмелли принцип — принцип распределения по труду
планпа валеçни — плановое распределение
валеçсе пар — раздавать, распределять, делить
валеçсе тух — раздавать, распределять, делить
валеçсе пĕтер — раздать (все, полностью)

вар

внутренний
вар ӳт — брюшина
вар ӳтлĕ çын — человек с большим животом
вар анни — грыжа
вар ыратать — живот болит
пĕр варта выртнă тăван — единоутробный брат, единоутробная сестра
вар хытиччен кул — смеяться до коликов

вариаци

муз.
вариация (пĕр темăна тĕрлĕрен улăштарса çырнă кĕвĕ)

вăй-хал

собир.
сила, крепость
сила и здоровье
вăй-хал кур — придать силы
вăй-хал пар — придать силы
вăй-хала шеллемесĕр — не жалея сил
пĕр вăй-хал та çук — нет никаких сил
вăй-халтан кай обессилеть
◊ вăй-хал ĕçлевĕ — физический труд

вăкăр

бычий, бычачий
ăратлă вăкăр — племенной бык
кайăк вăкăр — дикий бык, тур
кастарнă вăкăр — вол
вăкăр тирĕ — бычья шкура
вăкăр пек ĕçле — работать как вол
вăкăр пек пăх — набычиться, смотреть злобно, сердито
Аçтăрханта вăкăр пĕр укçа, киле çитиччен пин укçана çитет. — посл. В Астрахани бычок стоит денежку, а с привозом обойдется в тысячу денежек. (соотв. За морем телушка полушка, да рубль перевоз).

вăрманлăх

1.
лес, леса, лесистое место
ял вăрманлăха вырнаçнă — деревня расположена в лесистой местности
Пĕр енĕ вăрманлăх, тепĕр енĕ уйлăх. (Кĕрĕк). — загадка Одна сторона — лес, другая—поле. (Шуба).

верси

версия (пĕр-пĕр ĕç çинчен каласа пани, ăнлантару)
тĕрĕс мар верси — ошибочная версия
çĕнĕ верси сĕн — выдвинуть новую версию

вершук

вершок
пĕр-ик вершук — вершка два

вĕç

◊
пĕр вĕçрен — 1) сплошь, без перерыва 2) параллельно
алкум вĕçĕ — порог дома, крыльцо
пусма вĕçĕ — порог дома, крыльцо
пуç вĕçĕнче — у изголовья
ура вĕçĕнче — в ногах (постели)
чĕлхе вĕçĕнчи сăмах — слова, готовые сорваться с языка
чĕрне вĕçне тар — вставать на цыпочки
чун чĕрне вĕçне çитрĕ — душа ушла в пятки (букв. дошла до кончиков ногтей)

вĕçĕм

непрерывно, беспрестанно, постоянно
вĕçĕм шав — непрерывный шум
вĕçĕм çумăр çăвать — беспрерывно льет дождь
пĕр вĕçĕм — постоянно, беспрерывно

вĕçкĕн

щегольски, щеголевато, франтовато
районта пĕр вĕçкĕн — первый щеголь на районе
вĕçкĕн тумланнă çын — щеголевато одетый человек

вĕт

III.
частица, примыкает только к сказуемому
ведь, же
пиртен ыйтмаççĕ вĕт — нас ведь не спрашивают
паян уяв вĕт — сегодня же праздник
пĕр-пĕрне пулăшас пулать вĕт-ха — надо же помогать друг другу

вобла

вобла
типĕтнĕ вобла — сушеная вобла
пĕр çыхă вобла — связка воблы

вутсыппи

полено
кăмакана пĕр-ике вутсыппи хур-ха — подложи одно-два полена в печку

вырнаçтар

3.
помещать, умещать, вмещать
пĕр йĕркене вырнаçтар — уместить в одну строчку
ку машина пире вырнаçтараймасть — эта машина не вместит нас

галлюцинаци

галлюцинация (чирлĕ пирки куçа темĕн те пĕр курăнни)
галлюцинаципе аптăра — страдать галлюцинациями

гамма

2. перен.
гамма (пĕр евĕрлĕ япаласен йĕрки)
сăрăсен гамми — гамма красок

гарнитур

гарнитур (пĕр-пĕр тĕллеве кирлĕ япаласен пуххи)
гартинутра

гипотеза

гипотеза (пĕр-пĕр пулăма ăнлантарма сĕннĕ çĕнĕ шухăш)
ăслăлăх гипотези — научная гипотеза
гипотеза ту — строить гипотезы

графин

графин
пĕр графин шыв — графин воды

девальваци

девальвация (пĕр-пĕр çершыври укçа хакне йӳнетни)
доллар девальвацийĕ — девальвация доллара
девальваци ту — производить девачьвацию, девальвировать

детонаци

2. тех.
детонация (горючи пĕр харăс, взрыв майлă хыпса илни)
двигательте детонаци пур — в двигателе появилась детонация

дециметр

дециметр (= 10 см)
пĕр тăваткăл дециметр — один квадратный дециметр

диалог

диалог (икĕ е темиçе çын пĕр-пĕринпе калаçни)

дивизион

2. мор.
дивизион (пĕр йышши карапсен соединенийĕ)
миноносецсен дивизионĕ — дивизион миноносцев

династи

1.
династия (пĕр несĕлтен ларса пынă патшасем)

дисквалификаци

дисквалификация (пĕр-пĕр ĕçе тумалли правăна пăрахăçлани)
дисквалификаци ту — дисквалифицировать

диспетчеризаци

диспетчеризация (ĕçе пĕр çĕртен диспетчерсем йĕркелесе пыни)

диспут

диспут (пĕр-пĕр ыйтăва халăх умĕнче сӳтсе явни)
диспут ирттер — провести диспут
диспута хутшăн — диспутировать, принять участие в диспуте

дифтонг

лингв.
дифтонг (икĕ уçă сасă пĕр сыпăка пĕрлешни)

договор

договорный
ăмăрту договорĕ — договор о соревновании
мир килĕшĕвĕ — мирный договор
пĕр-пĕрне пулăшма килĕшӳ — договор о взаимной помощи
килĕшӳ статйисем договорные статьи
килĕшĕвене ратификациле — ратифицировать договор
килĕшӳ ту — заключить договор

доктринер

доктринер (пĕр-пĕр вĕрентĕве ăссăр ĕненекен çын)

досье

досье (пĕр-пĕр ыйтупа е пĕр-пĕр çын çинчен пухнă хутсем)
вăрттăн досье — секретное досье
досье пух — составлять досье

евĕр

наподобие, подобно
как будто, словно, как
стена евĕр хысак — скала наподобие стены
пĕр евĕр çынсем — одинаковые люди
вăл хăйне хуçа евĕр тыткалать — он держится словно хозяин

евĕрлĕн

похоже, схоже, подобно
пĕр евĕрлĕн — одинаково

ен

1.
сторона
аял ен — нижняя сторона
сылтăм ен — правая сторона
сулахай ен — левая сторона
пĕр еннелле — в одну сторону
пур енчен те — со всех сторон
тĕрлĕ енчен — с разных сторон
урам леш енче — на той стороне улицы

ен

2.
сторона, поверхность чего-л.
пит ен — лицевая сторона
тулаш ен — наружная поверхность
шал ен — внутренняя поверхность
медалĕн тӳнтер енĕ — перен. оборотная сторона медали
Пĕр енĕ хир, тепĕр енĕ вăрман. (Кĕрĕк). — загадка Одна сторона — поле, другая сторона. (Шуба).

ен

3.
бок
пĕр енчен тепĕр енне çаврăнкала — переворачиваться с боку на бок

ен

4.
сторона (противостоящая другой)
тăшман енне — на сторону врага
пĕр енчен те сĕтев паман — ни с одной стороны не было придачи (при обмене)

жаргон

жаргон (пĕр-пĕр социаллă ушкăнăн хăйне евĕрлĕ калаçăвĕ)

завод

2. полигр.
завод (тиражăн пĕр наборпа пичетленĕ пайĕ)
кĕнекен пĕрремĕш завочĕ — первый завод книги

знаменатель

мат.
знаменатель
пĕрлехи знаменатель — общий знаменатель
пĕр знаменателе кӳр — привести к одному знаменателю

изоглосса

лингв.
изоглосса (пĕр-пĕр сăмах е чĕлхе уйрăмлăхĕ ăçта-ăçта тĕл пулнине карттă çинче кăтартакан йĕр)
диалект сăмахĕн изоглосси — изоглосса диалектного слова

иккĕлен

2.
сомневаться, колебаться
иккĕленсе калаç — говорить неуверенно, колеблясь
пĕр иккĕленмесĕр — без всякого сомнения
нимĕн иккĕленмелли те çук — нет никаких сомнений
иккĕленсе ан тăр! — не сомневайся!
эс пулăшасси пирки эпĕ иккĕленмен — я не сомневался в твоей помощи

ил

1.
брать, взять
алăпа ил — брать рукой
сĕтел çинчен кĕнеке ил — взять со стола книгу
вилкăпа пĕр турат хăяр ил — подцепить вилкой ломтик огурца

илен

1.
повадиться, привадиться
тилĕ чăх витине иленнĕ — лиса повадилась в курятник
кайăк пĕр аркатнă йăвана тек иленмест — птицы заново не обживают разоренное гнездо

именӳ

робость, застенчивость, стеснение, смущение
нерешительность
хĕр именĕвĕ — девичья застенчивость
вăл хăйне пĕр именӳсĕр тыткалать — он держит себя без всякого стеснения

имитаци

имитация (пĕр-пĕр материала е япалана евĕрлени, ун майлă туни)
мрамор имитацийĕ — имитация мрамора
имитаци ту — имитировать

импульс

импульс (пĕр-пĕр ĕç тума чĕнекен туртăм)

инициал

инициалы (пĕр-пĕр çын ячĕпе хушамачĕн пуçламăш саспаллийĕсем, сăм.: Г. Хирпӳ — Г. Х.)
инициал çыр — проставить инициалы

инстанци

инстанция (пĕр-пĕрне пăхăнса тăракан органсенчен пĕри)
аслă инстанци — высшая инстанция
кĕçĕн инстанци — низшая инстанция
суд инстанцийĕсем — судебные инстанции

интеграци

интеграция (пĕрлешсе пĕр пĕтĕм пулни)
экономикăри интеграци — экономическая интеграция

интервью

интервью (пĕр-пĕр çын журналист ыйтăвĕсене панă хуравсем)
интервью ил — взять интервью
интервью пар — дать интервью
интервью пичетле — напечатать интервью

инфаркт

инфаркт (юн пыман пирки ӳтĕн пĕр-пĕр пайĕ ĕçлеми пулни)

инфузори

инфузория (пĕр клеткăллă питĕ пĕчĕк чĕрчун)

ирт

2.
проходить, миновать
вăхăт иртет — время проходит
иртнĕ вăхăт — 1) пройденный период 2) грам. прошедшее время
пĕр çул иртрĕ — минул год
иртнĕ каç — 1) прошлая ночь 2) минувшей ночью, в прошлую ночь
иртнĕ çулхи — прошлогодний
иртнĕ тапхăр — пройденный этап
çул хыççăн çул иртет — проходит год за годом
пуç ыратни иртрĕ — головная боль прошла
Иртнĕ çумăра юпах тихапа та ан хăвала. — посл. За прошедшим дождем не угонишься и на резвом жеребенке (букв. на стригунке).

йăвантар

2.
опрокидывать, перевертывать
сĕтеле йăвантарса яр — опрокинуть стол
пĕр черкке эрех йăвантар — разг. опрокинуть рюмку вина

йăлтăркка

блестящий, сверкающий, сияющий
ахах йăлтăркки — блеск жемчуга
йăлтăркка хут — блестящая бумага
Тăватă кăлтăркка, икĕ йăлтăркка, пĕр мăрăлкка. (Автомобиль). — загадка Четыре катка, два огонька, один ревун. (Автомобиль).

йăнăшсăр

без ошибок, без погрешностей, без искажений
безошибочно, правильно
пĕр йăнăшсăр — безошибочно, без единой ошибки
йăнăшсăр сыр — писать без ошибок

йăпанчăк

утешительный, отрадный
пурнăçри пĕртен-пĕр йăпанчăк — единственная отрада в жизни

йăх

родовой, племенной
йышлă йăх — многочисленное племя
тĕрĕк йăхĕсем — тюркские племена
этем йăхĕ — человеческий род
йăх йĕрки — родословная
йăх пуçĕ — родоначальник
йăх ашшĕ — родоначальник
пĕр йăх çынни — соплеменник, единоплеменник
ют йăх çынни — иноплеменник
йăх ячĕ — родовая фамилия
чаплă йăхран тухнă çын — выходец из именитого рода, родовитый человек
йăхĕ те юлман —
1) никого из рода не осталось (о людях)
2) не осталось и в помине, все вымерли (о животных)

йĕр

I.

1.
след
отпечаток
мулкач йĕрĕ — заячьи следы
пӳрне йĕрĕ — отпечатки пальцев
çара ура йĕрĕ  — следы, отпечатки босых ног
йĕр йĕрле — идти по следу, выслеживать
йĕр çине ӳк — напасть на след
йĕр çухат — 1) потерять след 2) заметать следы
йĕрĕ те çухалнă — и след простыл
йĕрĕ те юлман — не осталось и следа
йĕр ту — 1) наследить (грязными ногами) 2) проложить след
Пĕр çын каять — йĕр юлать, çĕр çын çӳрет — çул пулать. — посл. Один человек пройдет — след останется, сто человек пройдет — дорога проляжет.

йĕрке

2.
ряд, строй, шеренга
пĕр йĕркене тăрса тух — выстроиться в одну шеренгу
йĕркерен кăлар — 1) выводить из строя 2) перен. развращать, портить

йӳн

2.
звено (забора)
пĕр йӳн карта сӳт — разобрать одно звено забора

йӳтĕм

повод, предлог
причина, основание
тавлашу йӳтĕмĕ — причина спора
йӳтĕм шыра — искать повод
пĕр йӳтĕмсĕр — без всякой причины
хирĕçме йӳтĕм çук — нет причины для ссоры
мĕн йӳтĕмпе килтĕр? — по какому поводу вы явились?

йышши

2.
относящийся к какому-л. сорту, разряду, типу
пăрçа йышши культурăсем — бобовые культуры
пĕр йышши — однообразный, однородный
хаклă йышши — дорогой, драгоценный
урăх йышши — другого сорта, типа, вида
шултра йышши çĕр çырли — сорт крупной клубники
осетр йышши пулăсем — осетровые, семейство осетровых

кавар

1.
уговор, соглашение, сговор
пĕр кавар пул — быть в сговоре, заодно

каварлă

состоящий в заговоре, сговоре
каварлă ĕç — заговор
◊
пĕр каварлă пул — сговориться, быть заодно

каварлăн

пĕр каварлăн — как по сговору

казначейство

казначейство (хăш-пĕр патшалăхсенче — укçа-тенкĕ упранине асăрхакан орган)

калăп

колодочный, болваночный
атă калăпĕ — сапожная колодка
çăматă калăпĕсем — колодки для валенок
çăпата калăпĕ — колодки для лаптей
шлепке калăпĕ — болванка для шляп
эсир иксĕр те пĕр калăпран — вы оба одинаковы, два сапога — пара (букв. на одну колодку)

калпак

1.
головной убор облегающего типа,
перевод зависит от контекста:
колпак, капор, чепец, шапочка, шапка т. ыт.
ача калпакĕ — (детский) чепчик
çыхнă калпак — вязаная шапочка (женская)
хĕр калпакĕ — старинный свадебный головной убор девушек в виде длинного мешочка
шерепеллĕ калпак — колпак с кисточкой
ман пуçăмри шур калпак мамăклăрах пулинччĕ — фольк. если бы белая шапочка на мне была еще более пушистой
Пĕр калпак айĕнче çичçĕр касак. (Мăкăнь). — загадка Под одной шапкой — семьсот казаков. (Головка мака).

камит

комедийный
камит кăтарт — 1) показывать комедию 2) смешить  
музыкăллă камит — музыкальная комедия
пĕр актлă камит — одноактная комедия
камит актерĕ — комедийный актер
камит стилĕ — комедийный стиль
камит ларт — поставить комедию

кан

1.
отдыхать
ларса кан — сесть и отдохнуть
канса ил — отдохнуть немного, передохнуть
канмалли кун — выходной, выходной день
пĕр канмасăр — без передышки
шыва кана-кана ĕç — пить воду медленно, не залпом

кана

пĕр кана — некоторое время, необходимое количество времени
пĕр кана ĕçле, тепĕр кана кан — немного поработать, потом немного отдохнуть
тепĕр канаран çил лăпланчĕ — через некоторое время ветер утих

канаш

2.
сговор
уговор, соглашение
канаша кил — прийти к соглашению
канаш тыт — сговариваться
ик карчăкăн пĕр канаш: ăçта сăра, унталла — фольк. две старушки договариваются об одном: идти туда, где пирушка

канаш

3.
согласие
взаимопонимание
пĕр канаш пурăн — жить в согласии

канашлă

согласованный, согласный, имеющий договоренность
канашлă ĕç — согласованная работа
канашлă туссем — друзья-единомышленники
пĕр канашлă пул — договориться, быть единодушным

канашлăн

единодушно, в согласии
заодно
пĕр канашлăн — единодушно

канăçсăр

3.
без отдыха, без передышки
пĕр канăçсăр ĕçле — работать без всякого отдыха

кап

3.
подражание капанью,
кап
кап тумларĕ пĕр тумлам — кап — упала капля
кап-кап — подражание многократному капанью кап-кап

капан

I.
копна, стог
утă капанĕ — стог сена
ыраш капанĕ — копна ржи
капан вырăнĕ — стоговище
капан тĕпĕ — остожье, подстожье
капан шăччи—  стожар
капан хыв — копнить, стоговать, метать стог
Пĕр капана пилĕк ĕне туртать. (Çăм арлани). — загадка Пять коров тянут сено из одной копны  (Прядение шерсти).
укăлчаран тухрăм, утă çултан, улт ураллă капан ларттартăм — фольк. вышел за околицу и накосил столько сена, что сметали стог на шести настилах

капăрлан

5.
громоздиться, сгрудиться
пăр катăкĕсем пĕр-пĕрин çине капăрланаççĕ — льдины громоздятся друг на друга

капитуляци

капитуляция (çĕнтерекене парăнни)
пĕр сăмахсăр капитуляци — безоговорочная капитуляция
капитуляци килĕшĕвĕ — акт о капитуляции

каплам

4.
охапка
пĕр каплам утă — охапка сена

карăш

I.
коростель, дергач
вуник куккук, пĕр карăш авăтаççĕ пĕр харăс — фольк. двенадцать кукушек и один коростель кричат дружно, в один голос
Пур чух путене, çук чух карăш. — посл. Дичи много — едим перепелку, а нет — и дергач сойдет. (соотв. На безрыбье и рак рыба).
◊
карăш кĕпçи — дикая петрушка

карт

4.
деление, отметка (на измерительной шкале)
термометр ртучĕ пĕр карт хăпарнă — ртуть в термометре поднялась на одно деление

карт

7. уст.
доля, единица (величина для соотносительного исчисления неоднородных предметов, разного скота и т. п.)
пĕр ĕне — пĕр карт, пĕр качака — çур карт, пĕр сурăх— чĕрĕк карт — одна корова — одна единица, одна коза — пол-единицы, одна овца — четверть единицы

карта

6.
ряд, вал (скошенной травы)
пĕр карта утă тавăр — переворошить валок сена

кас

10.
бить копытами, клювом
лягаться
клеваться
лаша касать — лошадь бьет копытами
Пĕр каска урлă икĕ автан пăхаççĕ, пĕр-пĕрне касаймаççĕ. (Куç). — загадка Два петуха смотрят друг на друга через колоду, да клюнуть не могут. (Глаза).

касă

4.
часть чего-л.
хулан пĕр касси шыв ку енче, тепĕр касси шыв леш енче — одна часть города на этой стороне реги, другая — на той

касă

6. чаще с числ. пĕр
общее название группы животных, движущихся предметов, людей
— перевод зависит от сложившихся в русском языке связей слов:
стая, стайка, косяк, группа и т. д.
пĕр касă ача — стайка ребятишек
пĕр касă салтак — группа, отряд солдат
пĕр касă сурăх — небольшое стадо овец
пĕр касă пулă — косяк рыбы
пĕр касă пĕлĕт иртсе каирĕ — пронеслась стая облаков

касă

7. с числ. пĕр
некоторое время
пĕр касă çумăр çурĕ — некоторое время шел дождь
пĕр касă çил вĕрчĕ — некоторое время дул ветер

касă

II.

1.
борозда
полоса
суха касси — борозда
тырă пĕр касă та акăнман — не засеяно ни одной полоски

касăк

порывистый
пĕр касăк çил — порыв ветра

кастăлăх

кастовость (кастăсем пĕр-пĕринпе хутшăннанни)

касу

3.
доля, единица соотносительного исчисления (при плате за пастьбу скота)
ĕнешĕн пĕр касу, тăватă сурăхшăн пĕр касу тӳлемелле — платить за корову одну долю и за четыре овцы — одну долю

каçхине

1.
вечером
ночью
пĕр каçхине — однажды вечером, однажды ночью
каçхине çумăр çума пуçларĕ — вечером начался дождь

катăк

с изъяном
катăк шăл —
1) щербатый зуб
2) прост. беззубый

катăк тута —
1) губа с изъяном
2) перен. прост. дырявый рот
3) перен. заяц

ку япалан пĕр катăк çук — эта вещь без единого изъяна

катка

кадочный
катка çарти — утор в кадке
катка шултăрканă — кадка рассохлась
пĕр катка хăяр тăварларăмăр — мы засолили кадушку огурцов
вуник юман пĕр кутра: кассан каска лулмĕ-ши, çур-сан суркам пулмĕ-ши, тусан катка пул-мĕ-ши? — фольк. двенадцать дубов растут вместе: коли срубить — будут плахи, расколоть их— будет клепка, сколотить — будет кадка

кашни-пĕр

каждый
кашни-пĕр каланине ан итле! — ты не каждого слушай!

каялла

2.
раньше,... тому назад
пĕр уйăх каялла — месяц тому назад, месяцем раньше

кăвакал

утиный
кăвакал ами — утка
ама кăвакал — утка
кăвакал аçи — селезень
аçа кăвакал — селезень
кайăк кăвакал — дикая утка
кукша кăвакал — лысуха (порода уток)
шурă кăвакал — пекинская утка
кăвакал ашĕ — утятина
кăвакал çăмарти — утиное яйцо
кăвакал чĕппи — утенок
пĕр пуслăх кăвакал — утиный выводок
Кăвакал çиме кай та хурна янтăла, теççĕ. — посл. Идешь есть утку, готовь гуся. (соотв. Долг платежом красен).
Аптранă кăвакал кутăн чăмнă, тет. — посл. Растерявшаяся утка задом ныряет.

кăлар

19.
произносить, выговаривать, говорить
пĕр сăмах та кăлармарĕ — он не сказал ни слова

кăмака

печной
пысăк кăмака — русская печь
плиталлă кăмака — плита (кухонная)
тимĕр кăмака — железная печка, буржуйка разг.
кăмака айĕ — подпечек
кăмака ани — устье печи
кăмака çăварĕ — устье печи
кăмака мăрйи — печная трубă
кăмака тăвакан — печник
кăмака тĕпĕ — под печи
кăмака умĕ — шесток
кăмака шăтăкĕ — печурка
кăмака ту — класть печь
кăмака хут — топить пĕчку
пĕр кăмака хутмалăх вутă — дрова на одну топку
кăмака туртмасть — в печке нет тяги
старик кăмака çинче ларать — старик сидит на печй

кăмăлла

1.
любить кого-что-л.,
симпатизировать кому-чему-л.,благоволить к кому-л.
кăмăлламалла çын — симпатичный человек
кăмăлласа вула — читать с удовольствием
вĕсем пĕр-пĕрне кăмăллаççĕ — они любят друг друга
эпĕ ăна кăмăлламастăп — он мне несимпатичен, я его не люблю

кăмăллăн

4.
с опр.
выражает разные по характеру чувства:
ăшă кăмăллăн — радушно, приветливо
вашават кăмăллăн — радушно, приветливо
йăваш кăмăллăн — кротко
пĕр кăмăллăн — единодушно
çирĕп кăмăллăн — твердо, стойко
таса кăмăллăн — чистосердечно
тулли кăмăллăн — удовлетворенно, с удовлетворением
тӳрĕ кăмăллăн — честно, искренне
уçă кăмăллăн — 1) щедро 2) с открытой душой

кăнтарăм

2.
кусок ткани, холста
пĕр кăнтарăм пир — кусок холста

кăрла

2.
рокотать
станок пĕр тикĕс кăрлать — станок мерно рокочет

кăшăл

II. подр.

1.
подражание шелестящему шуму
пĕр ушкăн çерçи кăшăл! вĕçсе иртсе кайрĕ — с шумом пролетела стая воробьев
кăшăлл — усил. от кăшăл 1.

квас

квасной
çăкăр квасĕ — хлебный квас
пĕр кĕленче квас — бутылка кваса
квас ту — готовить квас

кĕвел

1.
свертываться, скисать, прокисать, створаживаться
сĕт кĕвелсе ларнă — молоко свернулось, створожилось
Пĕр кĕвелнĕ турăх сĕт пулмĕ, арăмран хĕр пулмĕ. — посл. Простокваша не станет снова молоком, мужняя жена не станет девицей.

кĕвенте

1.
коромысло (для ведер)
кĕвенте çекли — крючки коромысла
пĕр кĕвенте шыв — два ведра воды

кĕвĕ

3. перен.
ритм
пурнăç пĕр кĕвĕ пырать — жизнь идет в одном ритме

кĕвĕллĕ

2.
ритмичный, с определенным ритмом
пĕр кĕвĕллĕ —
1) однообразный, монотонный
пĕр кĕвĕллĕ пурнăç — однообразная жизнь
2) гармоничный, созвучный чему-л.
саманапа пĕр кĕвĕллĕ — произведены произведение, созвучное эпохе

◊
хăйне кĕвĕллĕ — своеобразый, оригинальный.

кĕмĕр

куча, большая сумма, уйма разг.
пĕр кĕмĕр укçа ĕçлесе илтĕм — я заработал целую кучу денег

кĕреçе

1.
лопата
тимĕр кĕреçе — железная лопата, заступ
йывăç кĕреçе — деревянная лопата
çăкăр кĕреçи — лопата для сажания хлебов в печь
унран хĕлле пĕр кĕреçе юр ыйтса илеймĕн — у него зимой лопаты снега не выпросишь (о скупом человеке)
Кĕреçи малта, ырçи кайра. (Кăвакал). — загадка Лопата впереди, кузов позади. (Утка) .

кĕç

2.
вдруг, неожиданно, внезапно
пуçа кĕç пĕр шухăш килсе кĕчĕ — мне в голову вдруг пришла одна мысль

кĕтӳ

4. перен. разг.
куча, множество
гурьба, ватага
пĕр кĕтӳ халăх — куча народу
пĕр кĕтӳ ача — ватага ребятишек

кил

5.
сходиться (напр. во мнениях)
шухăшсем пĕр килни — единство мнении
пĕр шухăша кил — прийти к единому мнению

килĕрен

3.
от каждого дома
килĕрен пĕр çын — по человеку от каждого дома

килĕш

5.
нравиться
пĕр-пĕрне килĕш — нравиться друг другу
килĕшми пул — впасть в немилость
— ку картина сире килĕшет-и? —  вам нравится эта картина?
— килĕшмесĕр! — еще бы!

килĕшӳ

2.
соглашение, сделка
договор
пакт
вăхăтлăх килĕшӳ — временное соглашение
ĕç килĕшĕвĕ — трудовое соглашение
икĕ енлĕ килĕшӳ — двустороннее соглашение
пĕр-пĕрне пулăшасси çинчен тунă килĕшӳ — пакт о взаимной помощи
килĕшӳ ту — заключить соглашение
килĕшĕве пас — нарушить соглашение

килька

килечный
пĕр банка килька — банка килек
тăварланă килька — соленая килька

класс

классный
класс журналĕ — классный журнал
класс руководителĕ — классный руководитель
пĕрремĕш классра вĕренекен — ученик (ученица) первого класса
пĕр классра вĕренекенсем — одноклассники
классран класса куçса пыр — переходить из класса в класс

клеткăллă

II. биол.
клеточный
ӳсентăрансен клеткăллă тытăмĕ — клеточное строение растений
пĕр клеткăллисем — одноклеточные

колея

ж.-д.
колея (рельслă çул)
анлă колея — широкая колея
ансăр колея — узкая колея
пĕр колеяллă чукун çул — одноколейка

комисси

1.
комиссия (пĕр-пĕр ĕç тума çирĕплетнĕ ушкăн)
аттестаци комиссийĕ — аттестационная комиссия
вĕренме илекен комисси — приемная комиссия
квалификаци комиссийĕ — квалификационная комиссия
ревизи комиссийĕ — ревизионная комиссия
шут комиссийĕ — счетная комиссия
çул уявĕ комиссийĕ — юбилейная комиссия
яланхи комисси — постоянная комиссия
комисси пайĕ — подкомиссия
комисси йĕркеле — создать комиссию  
комисси ту — создать комиссию

конверси

2. лингв.
конверсия (сăмах пĕр пуплев пайĕнчен теприне куçни)

контекст

лингв.
контекст (текстăн пĕр пайĕ)
çак сăмахăн пĕлтерĕшне контекстра кăна ăнланма пулать — значение этого слова можно понять лишь в контексте

корифей

корифей (пĕр-пĕр ĕçре чапа тухна сын)
Ломоносов — Раççей ăслăлăхĕн корифейĕ — Ломоносов — корифей российской науки
сцена корифейĕсем — корифеи сцены

кубометр

кубометр
пĕр кубометр вутă — кубометр дров

кун

дневной
асран кайми кунсем — незабываемые, памятные дни
ĕç кунĕ — рабочий день
ĕçлемен кун  — нерабочий день
санитари кунĕ — санитарный день (напр. в магазине)
çăмăл апат кунĕ — мед. разгрузочный день
çĕнтерӳ кунĕ — день победы
çуралнă кун — день рождения
çур кун — полдня  
кун йĕрки — 1) повестка дня (собрания) 2) распорядок дня
(пĕр) кун норми — дневная норма
кун çути — дневной свет
кун таврăнни — солнцестояние (букв. возвращение дня)
кун тăршшĕ — долгота дня
пилĕк кунлă ĕç эрни — пятидневная рабочая неделя
нумай кунлăх çӳрев — многодневный поход
тепĕр кунхине — на другой день
ыран мар тепĕр кун — послезавтра
кун каçа — весь день, в продолжение всего дня
кун каçиччен — за день, в течение дня
кун сиктерсе — через день
кун хушăна пуçларĕ — дни начали прибавляться, день пошел на прибыль
яра куна чупса çӳре — бегать целый день
паянхи кунпа палăрт — датировать сегодняшним днем
ыран е тепĕр кун килĕпĕр — придем завтра или послезавтра
паян хăш кун? — какой сегодня день недели?
паян мĕн кун? — какой сегодня день недели?
Кун ирттĕр те çĕр ирттĕр. — погов. День да ночь — сутки прочь.
Пĕр кунлăх каяс тесен, çичĕ кунлăх çăкăр ил. — посл. Едешь на день, бери хлеба на неделю.
Пĕр куна юлнă ĕç пин куна юлать. — погов. Отложишь на день, пролежит тысячу дней.

кунхи

дневной
-дневный
пĕр кунхи — однодневный
пĕр кунхи ĕç укçи — дневной заработок
паян кунхи чи кирлĕ ыйту — актуальный вопрос
пилĕк кунхи чĕпĕсем — пятидневные цыплята

куплет

см. çаврăм 4.
пĕр çаврăм юра — куплет песни

курăк

травяной, травянистый
акса ӳстернĕ курăксем — сеяные травы
нумай çул ӳсекен курăксем — многолетние травы
сулхăна юратакан курăксем — тенелюбивые травы
çырла курăкĕ — ягодник, ягодные растения
шыв курăкĕ — водоросли
эмел курăкĕсем — лекарственные травы
пĕр тăплăм курăк — пучок травы
курăк пусси — участок под травами
курăк пыйти — растительная вошь
курăк çăнăхĕ — травяная мука
курăк тĕкĕ — волосок
курăк туни — стебель травы, былинка
курăк пĕрчи — стебель травы, былинка
курăк çинчи хоккей — спорт. травяной хоккей  
курăксем симĕслене пуçларĕç — травы зазеленели
кĕпене курăкпа варала — зазеленить платье травой
курăка таптаса пĕтер — истоптать траву
Пасар çулĕ çинче курăк ӳсмест. —
— погов. На базарной дороге трава не растет.

курăн

1.
виднеться, становиться видным, показываться
обрисовываться
лайăх курăнакан заголовок — броский заголовок
курăнакан тавралăх — обозримое пространство
куçа курăнакан йăнăш — заметная ошибка
витĕр курăнакан — прозрачный, ажурный
курăнман енĕ — 1) невидимая сторона чего-л. 2) перен. изнанка, подоплека
иккĕллĕн курăн — двоиться в глазах
хĕрлĕн курăн — алеть
хуран курăн — чернеть
шуррăн курăн — белеть
ылтăнăн курăн — золотиться
курăнса кай — показаться
курăнса лар — виднеться
курăнса тăр — выситься, возвышаться
курăнмалла мар ту — маскировать, прятать
курăнмасăр тăр — прятаться, не показываться
курăнии пул — скрыться за горизонтом
сĕм тĕттĕм, куçран чиксен те курăнмасть — темно, хоть глаз выколи
вăл хăй çулĕнчен кĕçĕнрех курăнать — он выглядит моложе своих лет
суйи уççăнах курăнать — его ложь очевидна
ир тăрсан курăнĕ — утром видно будет, утро вечера мудренее
кайран курăнать — там видно будет
Инкек куçа курăнса килмест. — погов. Беда приходит неожиданно.
Пĕр май пăхсан курăнать, тепĕр май пăхсан курăнмасть. (Чĕрне). — загадка С одной стороны посмотришь — видно, а с другой — нет. (Ноготь).

кус

1.
катиться, вращаться
урапа кусать — колесо катится
кусса ан — скатиться
кусса кай — покатиться
урапа кусса кайрĕ — колесо покатилось
кусса тух — выкатиться
çын куссине куç слепо — следовать за кем-л.
Кусса таран урапа та яланах пĕр йĕрпе кусмасть. — посл. И колесо не по одной колее катится.

куç

6.
звено (окна)
пĕр куç кантăк — одно звено (рамы)

кутăн

1.
задом
спиной
задом наперед, наоборот
шыворот-навыворот разг.
урама кутăн пӳрт — изба окнами во двор
çĕлĕке кутăн тăхăн — надеть шапку задом наперед
кутăн лар — сесть спиной к кому-чему-л.
Пĕр така кутăн та, пуçăн та сĕкет. (Кисĕп). — загадка Один баран бодается и задом и передом. (Пест).

кӳлĕн

2. перен.
включаться, вовлекаться, окунаться в работу
впрягаться в работу разг.
эпир пĕр харăс ĕçе кӳлĕнтĕмĕр — мы все дружно впряглись в работу

кӳрентер

обижать, огорчать
досаждать
оскорблять
вырăнсăр кӳрентер — зря обижать
сăмахпа кӳрентер — грубить, грубиянить
ахалех кӳрентертĕн çынна — ты зря оскорбил человека
кӳрентерес тесе каламастăп — не в обиду будь сказано
кӳрентерес шутпа каламастăп — не в обиду будь сказано
темĕн те пĕр каласа кӳрентер — осыпать оскорблениями
мĕн туса кӳрентертĕм вара эпĕ сана? — чем я тебя оскорбил?

лав

3. перен.
воз, уйма
пĕр лав çĕнĕ хыпар — целый воз новостей

ламаизм

рел.
ламаизм (буддизм тĕнĕн пĕр тĕсĕ)

лар

5.
сидеть, быть, находиться, пребывать (в каком-л. состоянии, где-л.)
выçă лар — быть голбдным
ĕçсĕр лар — сидеть без дела
качча каймасăр лар — сидеть в старых девах
килте лар — находиться дома
пĕр класра çул лар — просидеть два года в одном классе
тĕрмере лар — сидеть в тюрьме
ларса тух —
1) выстроиться, расположиться подряд, в ряд
çуртсем çырма тăрăх ларса тухнă — дома выстроились вдоль речки
2) отсидеть (в заключении)
вăл виçĕ çул ларса тухнă — он отсидел три года
Алă-ура пур çинчен ахаль ларни килĕшмест. — погов. Не к лицу сидеть без дела, когда руки-ноги целы.

ларт

7.
сажать, высаживать (в грунт)
йывăç ларт — сажать деревья
лартмалли йывăç — саженец
çĕрулми лартмалли — машина картофелесажалка
лартса ӳстер ту — выращивать, культивировать
Хăй ĕмĕрĕнче пĕр йывăç талартман çын пархатарсăр. — погов. Неблагодарен человек, не посадивший на своем веку ни одного дерева.

ластăк

1.
частица, кусочек, клочок
пĕр ластăк çăкăр — кусочек хлеба
тӳпере пĕр ластăк пĕлĕт те çук — в небе нет ни облачка (букв. клочка облака)

латлă

хорошо, прилично
ладно прост.
латлă пул! — веди себя хорошо
пĕр латлă кĕреçе те çук — нет ни одной приличной лопаты
вĕсем латлах пурăнмаççĕ — они живут не совсем ладно

лаша

лошадиный, конский, конный
ĕç лаши — рабочая, тягловая лошадь
кастарнă лаша — мерин
сăхăм лаша — кляча, одер
çăрха лаша — иноходец
çӳрен лаша — рыжая лошадь, лошадь рыжей масти
тĕпри лаша — коренник
турă лаша — гнедой конь
хушка лаша — лошадь со звездочкой на лбу
чăхăмçă лаша — норовистая, строптивая лошадь
чуман лаша — ленивая лошадь
шухă лаша — 1) резвый конь 2) пугливая лошадь
юланут лаша — верховой конь
лаша арманĕ — конная мельница
лаша вити — конюшня
лаша жатки — конная жатка
лаша завочӗ — конный завод
лаша какайĕ — конина
лаша ашĕ — конина
лаша касăвĕ — табун
лаша кĕтĕвĕ — табун
лаша молотилки — конная молотилка
лаша таврашĕ — сбруя
лаша тăлли — конские путы
лаша чуппи — аллюр
лаша ĕрчет — разводить лошадей, заниматься коневодством
лаша ĕрчетни — коневодство
лаша йĕнерле — оседлать лошадь
лаша кӳл — запрячь лошадь
лаша çăварлăхла — взнуздать лошадь
лаша тăвар — распрячь лошадь
лашасене юрттарса ăмăртни — рысистые испытания лошадей
лашапа ăмăртса чупни — скачки
лашапа ĕçлемелли хатĕрсем — конный инвентарь
лаша ĕрĕхсе кайнă — лошадь понесла, помчалась (в испуге)
лаша кĕлернĕ — лошадь завалилась (на спину)
лаша кукалет — лошадь бьет копытом
лаша тапать — лошадь бьет (задними ногами)
лаша шăмарать — лошадь скалится и прижимает уши (пытаясь укусить)
лаша чĕвен тăчĕ — лошадь вскинулась на дыбы
Лаша пуласси тихаран паллă, çын пуласси ачаран паллă. — посл. Каков будет конь — видно по жеребенку, каков будет человек — видно по ребенку
Ыр лашана пĕр пушă, ыр çынна пĕр сăмах. — посл. Доброму коню достаточно одного удара кнутом, доброму человеку достаточно одного слова.
Лашаран çӳллĕ, автанран лутра. (Йĕнерчĕк). — загадка Выше коня, ниже петуха. (Седелка).

летун

разг.
летун (чупкăн)
летун пĕр ĕçре нумай ĕçлемест — летун не работает долго на одном месте

лимонад

лимонадный
пĕр кĕленче лимонад — бутылка лимонада

лингафон

лингафон (пĕр-пĕр чĕлхене вĕренмелли уроксене çырса хунă пленка е дисксем

линейка

2.
линĕйка (пĕр йĕркене тăни)

литература

2.
литература (пĕр-пĕр ыйтупа çырнă кĕнекесен пуххи)
ялхуçалăх литератури — сельскохозяйственная литература
усă курнă литература списокĕ — список использованной литературы
ку ыйтупа пуян литература пур — по этому вопросу имеется богатая литература

литр

литровый
пĕр литр сĕт — литр молока
çур литр — поллйтра
чĕрĕк литр — четверть литра
литр кĕленчи — литровая бутылка

логарифм

мат.
логарифм (пĕр-пĕр хисепе степене илмелли кăтарту)

локатор

локатор (пĕр-пĕр объект ăçтине шыраса тупмалли хатĕр)
локатор экранĕ — экран локатора
локаторсем самолет тупса палăртрĕç — локаторы обнаружили самолет

лютеранство

лютеранство (христианлăх тĕнĕн пĕр тĕсĕ)

мадера

мадера (иçĕм эрехĕн пĕр тĕсĕ)

май

◊
ал май мар — не с руки, неудобно, несподручно
май мар —
1) неловко, не с руки
2) очень хороший, красивый
вĕсем май мар пӳрт лартнă — они построили прекрасный дом
май деепричастийĕ — грам. деепричастие попутного действия
пĕр май — близкий по духу, сродни
пĕрех май — то и дело, беспрестанно, постоянно
сăмах май — к слову, кстати
çула май — попутно, мимоходом, проездом
Çĕмрĕк карапа кирек мĕнле çил те çула май. — посл. Неисправному кораблю любой ветер по пути.

майлă

подобно, наподобие
похоже, сходно
хулара та ялти майлă çуртсем тума пуçларĕç — и в городе стали строить дома типа сельских
вăл мана йăмăкĕ майлă курăнчĕ — она мне показалась похожей на младшую сестру
хăйне майлă — своеобразный, оригинальный, самобытный
икĕ майлă ăнлан — понимать двояко
пĕр майлă —
1) однотипный, единообразный, одинаковый, аналогичный
вĕсен çĕлĕкĕсем пĕр майлă — у них шапки одинаковые
2) однотипно, единообразно, одинаково, аналогично
3) размеренный, равномерный
пĕр майлă пурнăç — размеренная жизнь
4) размеренно, равномерно
5) разг. средне, потихоньку; так себе
мĕнле пурăнатăн? — как поживаешь?
пĕр майлă —  потихоньку

майлă

10.
приблизительно, примерно, ориентировочно
около
гектартан çирĕм çичĕ центнер майлă тухрĕ — с гектара получили около двадцати семи центнеров
пĕр сехет майлă кĕтрĕмĕр — мы ждали около часа

малтанласа

2.
вначале, на первых порах
поначалу разг.
малтанласа вĕсем пĕр чĕнмесĕр ларчĕç — вначале они сидели молча

манашкал

подобно мне
так, как я
вăл та манашкал пĕр сăмах та марилле пĕлмен — он тоже, подобно мне, не знал ни слова по-марийски
манашкал ĕçле — работай так же, как я

манерлĕ

похоже, подобно, сходно
ар манерлĕ хĕрарăм — мужеподобная женщина
кĕл манерлĕ тăпра — почва, похожая на золу, подзол
вĕсен сăнĕсем пĕр манерлĕ — у них похожая внешность, они очень похожи

манерлĕ

хорошо, как следует
ладно прост.
кунта пĕр манерлĕ кĕнеке те çук — здесь нет ни одной хорошей книги

мани

мед.
мания (ăстăн пĕр шухăшпа минрени)

маньяк

маньяк (ăстăнне пĕр-пĕр шухăшпа минретнĕ çын)

марш

4. стр.
марш (сыпăк)
пусман пĕр маршĕ — один марш лестницы

махорка

махорочный
хаяр махорка — крепкая махорка
пĕр пачка махорка — пачка махорки
махорка тĕтĕмĕ — махорочный дым
махорка турт — курить махорку

мăйăр

ореховый
вăрман мăйăрĕ — лесные орехи
вĕт мăйăр, кедр мăйăрĕ — кедровые орехи
пушкăрт (грек) мăйăрĕ — грецкие орехи
кокос мăйăрĕ — кокосовый орĕх
пахча мăйăрĕ — фундук
çĕр мăйăрĕ —  арахис, земляные орехи
типĕтнĕ мăйăр — каленые орехи
хăрăк мăйăр — пустой орешек
мăйăр йывăççи — ореховое дерево
мăйăр курланки — гранка орехов
мăйăр тĕшши — ядро ореха
мăйăр хуппи — ореховая скорлупа
пĕр ывăç мăйăр ил — взять горсть орехов
кăçал мăйăр ăнса пулчĕ — в этом году был урожай на орехи
мăйăр шĕкĕлче — 1) щелкать орехи 2) лущить орехи, освобождая их от гранок
мăйăра кай — идти по орехи, за орехами
Мăйăра кайсан, çырла татмаççĕ. — посл. Отправившись за орехами, ягод не собирают.
Шĕшкĕ авмасăр мăйăр татаймăн. — посл. Не согнув орешник, не сорвешь орешка. (соотв. Без труда не вынешь и рыбку из пруда).

мăйракаллă

рогатый, имеющий рога
пĕр мăйракаллă — однорогий
мăйракаллă пăлан — сохатый олень
мăйракаллă шултра выльăх — крупный рогатый скот
◊
мăйракаллă нăрă — рогач, жук-носорог

мăнтăр

толстый, тучный, пухлый, жирный
упитанный, дородный, полный
раскормленный
мăнтăр выльăх — упитанный скот
мăнтăр пит-куç — толстая физиономия
мăнтăр çын — тучный человек
мăнтăрĕ чакнă — он похудел
Йытă мăнтăр та çиме юрамасть. — погов. Жирна собака, но в пищу не идет.
Çапăçакан автан нихçан та мăнтăр пулмасть. — посл. Драчливый петух жирным не бывает.
Пĕр çул путене мăнтăр пулать, тепĕр çул карăш мăнтăр. — погов. В один год жирными бывают перепела, в другой — коростели. (соотв. Год на год не приходится).

мăшăр

парный
пĕр мăшăр атă — пара сапог
мăшăр лаша кӳлнĕ урапа — бричка, заложенная парой лошадей
мăшăр сăмахсем — лингв. парные слова
Икĕ атă пĕр мăшăр. — погов. Два сапога пара.

мăшăр

3.
чета, пара (супружеская)
çамрăк мăшăр — молодожены, молодая чета
телейлĕ мăшăр — счастливая чета
Икĕ çын пĕр мăшăр, çичĕ çын пĕр çемье. — посл. Два человека — пара, семь человек — семья.

мера

мера (пĕр-пĕр тĕллевпе тумалли ĕç)
васкавлă мерăсем — экстренные меры
чармалли мера — юр. мера пресечения
ялхуçалăхне малалла аталантармалли мерăсем — меры по дальнейшему развитию сельского хозяйства
мера йышăн — принять меры
палăртнă мерăсене пурнăçла — осуществлять намеченные меры

метафизика

филос.
метафизика (диалектикам хирĕçлесе, çут тĕнчере мĕн пурри ним улшăнмасăр, пĕр-пĕринпе çыхăнмасăр тăрать, текен философи вĕрентĕвĕ)

мĕкĕлтет

2.
двигаться с трудом, брести
ковылять разг.
çул тăрăх пĕр старик мĕкĕлтетсе пырать — по дороге бредет какой-то старик

мĕл

1. подр. —
о мелькании
пĕр пулă мĕл туса ишсе кайрĕ — в воде мелькнула рыбка

мĕскĕн

бедный, жалкий, несчастный, горемычный
злосчастный
мĕскĕн пуçăм! — бедная моя головушка!
мĕскĕн шăпа — злосчастная судьба
мĕскĕне пер — прикидываться несчастным
ĕмĕрне пĕр-пĕччен пурăнса ирттерчĕ, мĕскĕн — всю жизнь он, бедняга, прожил в одиночестве

микроклимат

микроклимат (пĕр-пĕр вырăнти, сăм. вăрманти, юханшыв хĕрринчи климат уйрăмлăхĕсем)

минимум

2.
минимум (пĕр-пĕр ĕçре кирлĕ пĕлӳсем)
кандидат минимумĕ — кандидатский минимум
техника минимумĕ — технический минимум

минут

минутный
вуникĕ сехет те вăтăр пилĕк минут — двенадцать часов тридцать пять минут
виççĕ çине кайни вунă минут — десять минут третьего
минут йĕппи — минутная стрелка
пилĕк минут иртрĕ — прошло пять минут
тăхтасамччĕ пĕр минут! — подожди минутку!

миска

миска
йывăç миска — деревянная миска
эмалленĕ миска — эмалированная миска
пĕр миска яшка — миска супу

мифологи

мифология (пĕр-пĕр халăхăн мифĕсем)

модуляци

1. муз.
модуляция (сасă пĕр тонлăхран тепĕр тонлăха куçни)

монархи

монархия (аслă влаçа пĕр çын тытса тăрас йĕрке)

моногами

моногамия (пĕр арăмпа е упăшкапа пуранни)

монографи

монография (пĕр уйрăм ыйтупа çырнă тĕпчев ĕçĕ)
монографи пичетлесе кăлар — опубликовать монографию

монокультура

с.-х.
монокультура (пĕр лаптăк çинче çултан-çул пĕр культура акса туни)

моноплан

моноплан (пĕр мăшăр çунатлă самолет)

монополист

1.
монополист (пĕр-пĕр продукци туса кăларма е сутма монополи илекен)

монотеизм

монотеизм (пĕр турра çеç ĕненни)

монофтонг

лингв.
монофтонг (пĕр сасăран тăракан ансат уçă сасă)
чăваш чĕлхинчи монофтонгсем — монофтонги чувашского языка

намăс

совестно, стыдно
манăн намăс таса — у меня совесть чиста
ăна намăсĕ асаплантарать — его мучает совесть
ăçта санăн намăс? — где у тебя совесть?
мĕнле намăс мар сире? — как вам не стыдно?
калама намăс — стыдно сказать
намăса пĕл! — стыдись!, знай совесть!
пĕр намăса пĕлмесĕр суять — он бессовестно врет
намăса ниçта чикме пĕлместĕп — я не знаю, куда деваться от стыда

намăс-симĕссĕр

бессовестно, бесстыдно, бесчестно
намăс-симĕссĕр этем — бессовестный человек
пĕр намăс-симĕссĕр хăтлан — поступать бесчестно

нарзан

нарзанный
пĕр кĕленче нарзан — бутылка нарзана
нарзан çăлкуçĕ — нарзанный источник
нарзан ваннинче сиплен — принимать нарзанные ванны

наччасра

прост.
быстро, вмиг, мигом
лава пĕр наччасрах пушатрĕç — воз мигом разгрузили

ниçта

1.
чаще с усил. частицей та
нигде
вăл ниçта та çук — его нигде нет
ниçта пĕр çумкурăк курăнмасть — нигде не видно ни одного сорняка
ку кĕнекене ниçта тупса илеймерĕм — я нигде не мог достать эту книгу

ниçтан

1.
ниоткуда
эрне хушшинче ниçтан пĕр çыру килмерĕ — за неделю ниоткуда не пришло ни одного письма

номер

2.
номер (пысăкăш виçи)
санăн пушмак миçемĕш номер? — какой у тебя номер ботинок?
пĕр номер пысăкрах туфли туян — купить туфли на номер больше

норматив

норматив (пĕр-пĕр ĕçри нормăсем)

нуша

5.
забота
пирĕн халĕ пĕр нуша — тырра вăхăтра пуçтарса кĕртесси — у нас сейчас одна забота — убрать хлеба вовремя
пуç çине çĕнĕ нуша ӳкрĕ — на мою голову свалились новые заботы

обойма

1. воен.
обойма
пĕр обойма патрон — обойма патронов
патронсене обоймипех персе пĕтер — выпустить всю обойму

общество

1.
общество (пĕр-пĕр йышши производство хутшăнăвĕсем пĕрлештерсе тăракан çынсен йышĕ)
класлă общество — классовое общество
социализм обществи — социалистическое общество
этем обществин аталанвĕ — развитие человеческого общества

омоним

лингв.
омоним (пĕр пек янракан, анчах тĕрлĕ пĕлтерĕшлĕ сăмахсем)

омоними

лингв.
омонимия (тĕрлĕ пĕлтерĕшлĕ сăмахсем пĕр пек янрани)

опека

опека (пĕр-пĕр çынна тепĕр çын е патшалăх тепĕр патшалăх, организации пăхса тăни)
опекăна ил — взять под опеку, опекать
опекăна илнĕ çын — подопечный человек
ООН опекăна илнĕ çĕршыв — территория, подопечная ООН
опека ту — 1) опекать 2) учредить опеку над кем-чем-л.

опера

оперный
классикăлла опера — классическая опера
чăваш оперисем — чувашские оперы
опера либретти — либретто оперы
оперăпа балет театрĕ — театр оперы и балета
опера юрăçи — оперный певец
оперăри пĕр сцена — сцена из оперы
опера ларт — ставить оперу

оператор

1.
оператор (производствăра пĕр-пĕр операци тăвакан)

оппозици

1. полит.
оппозиция (пĕр ушкăн тепĕр ушкăн политикине хирĕç тăни)

оппонент

оппонент (пĕр-пĕр çыннăн шухăшне хирĕç тухса калакан)
официаллă оппонент — официальный оппонент
оппонент пул — быть оппонентом, оппонировать

опыт

1.
опыт (алла илнĕ пелӳлĕх, хăнăху)
ĕçри опыт — производственный опыт
пурнăç опычĕ — жизненный опыт
пĕр-пĕрин опычĕпе паллаш — обмениваться опытом
малти опыта вĕренмелли шкул — школа передового опыта
мел пух — набираться опыта

ортодокс

книжн.
ортодокс (пĕр-пĕр вĕрентĕве çирĕп тытакан çын)
ортодоксла шухăшсем — ортодоксальные взгляды

откуп

ист.
откуп (патшалăх пĕр-пĕр çынна халăхран налук пухма укçалла право пани)

отряд

2.
отряд (пĕр ĕçри çынсен ушкăнĕ)

отряд

3. биол.
отряд (чĕрчунсен класĕн пĕр пайĕ)
кăшлакан чĕрчунсен отрячĕ — отряд грызунов

офорт

иск.
офорт (гравюрăн пĕр тĕсĕ)
офорт выставки — выставка офортов

очко

1. спорт.
очко
пур очкосене шутласан — по сумме очков
пĕр очко выляса ил — выиграть одно очко

очко

2. карт.
очко
пĕр очко ытлашши ил — перебрать (одно) очко

пай

I.

1.
часть (массы, количества, пространства, времени и т. п.)
виçĕ пайĕнчен пĕр пайĕ — третья часть
пӳртĕн пĕр пайĕ — часть дома
тоннăн вуннăмĕш пайĕ — центнер — десятая часть тонны — центнер
чĕрĕк пайĕ — четверть, четвертая часть чего-л.

пай

2.
доля
май пая ăна парăр — отдайте мою долю ему
пĕр тан пайсене уйăр — делить на равные доли
Ху пайна пăрахса, çын пайĕ хыççăн ан кай. — посл. Не гоняйся за чужой долей, бросив свою.

пай

3.
порция (пищи)
пĕр пай аш — порция мяса
ку кам пайĕ? — чья это порция?

пакарта

2.
желудок
Пĕр шăшин икĕ пакарта. (Пăри). — загадка У одной мыши два желудка. (Полбяное зерно).

пакет

пакетный
канфет пакечĕ — пакет с конфетами
пĕр пакет çăнăх — пакет муки
пакет хучĕ — пакетная бумага

паккал

разг.
бокал
кружка
пĕр паккал шыв — кружка воды

пакт

пакт (килĕшӳ)
пĕр-пĕрне пулăшмалли пакт — пакт о взаимопомощи
тапăнманлăх пакчĕ — пакт о ненападении

пакша

беличий
пакша çури — бельчонок
пакша тирĕ — беличья шкурка
Пĕр пакшăн икĕ хӳре. (Çăпата). — загадка У одной белки два хвоста. (Лапоть).

пантеизм

пантеизм (çутçанталăкпа турă пĕр, текен вĕрентӳ)

пантеон

1.
пантеон (пĕр-пĕр тĕнĕн пур пек туррисем)

панцирь

2. зоол.
панцирь (хăш-пĕр чĕрчунсен шăмă витĕме)
тимĕр шапа панцирĕ — панцирь черепахи

пар

II.
пара
пар лаша — пара лошадей
хура пĕкĕ кăмăлне пĕр пар шăнкрав çакрăмăр — фольк. мы подвесили к черной дуге пару колокольцев
кӳлсен кӳл лашуна паррипе, пар лашана пушă кирлĕ мар — фольк. коли запрягать, то лучше парой, паре коней не нужно кнута
хам парпа килтĕм — шутл. прибыл на своих (на) двоих

парабола

геом.
парабола (сыпăнман кукăр йĕрсен пĕр тĕсĕ)

парăн

1.
сдаваться, капитулировать
парăнас шухăш — пораженчество
пĕр сăмахсăр парăнни — безоговорочная капитуляция
Тăшман парăнмасан, ăна тĕп тăваççĕ. — посл. Если враг не сдается, его уничтожают.

пароль

пароль (пĕр-пĕрне палласа илнелли вăрттăн сăмах)
пароль кала — назвать пароль
пароль улăштар — сменить пароль

парти

3. муз.
партия (произведенин пĕр инструментпа каламалли е пĕр сасăпа юрламалли пайĕ)
бас партийĕ — басо вая партия
Сетнер партине юрла — петь партию Сетнера

парти

4. спорт.
партия (пĕр вăйă)
шахматла пĕр парти выля — сыграть партию в шахматы

парти

5.
партия (пĕр ушкăн тавар)
атă-пушмакăн çĕнĕ партийĕ — новая партия обуви

пачка

пачка
пĕр пачка пирус — пачка папирос
укçа пачкисем — пачки денег

пăр

II. глаг.

1.
повертывать, поворачивать
выключателе пăр — повернуть выключатель
пуçа пăр — повернуть голову
шуруп пăрса кăлар — вывинтить шуруп
лампочка пăрса кĕрт — ввернуть, ввинтить лампочку
машинăна сылтăмалла пăр — повернуть машину вправо
пăрса уç — открыть, отомкнуть (поворачивая ключ)
шыва урăх çĕрелле пăрса яр — отвести воду в сторону, пустить воду по новому руслу
сăмаха урăххи çине пăрса яр — перевести разговор на другую тему
Кĕлет уççи пăрмасăр уçăлмасть. — посл. Замок амбара не откроется, если не повернуть ключ.
Пĕр карта сурăх, пурте пуçне пăрса выртаççĕ. (Кăмакари кукăльсем). — загадка Целый загон овец, и все лежат, повернув головы. (Пироги в печке).

пăрала

2. перен.
сверлить
пĕр шухăш пуçа пăралать — одна мысль сверлит мне голову

пăркалан

6.
колебаться, сомневаться, быть в нерешительности
пĕр пăркаланмасăр — без колебаний, решительно

пăрçа

гороховый
пăрçа йышши культурăсем — бобовые культуры
пăрçа нимĕрĕ — гороховый кисель
пăрçа пĕрчи — горошина
пăрçа пусси — гороховое поле
пăрçа хутаççи — стручок гороха
пăрçа яшки — гороховый суп
пăрçа акса ту — возделывать горох
Çеçенхирте пĕр пăрçа. (Кăвапа). — загадка В чистом поле лежит горошина. (Пупок).
Йĕтем çине пăрçа сапрăм, Ахмат тухрĕ, пуçтарчĕ. (Çăлтăрсем). — загадка Разбросал я горох на гумне, Ахмат вышел и собрал его. (Звезды).

пăт

пудовый
пĕр пăт ыраш — пуд ржи
пăт йывăрăш — весом в пуд, пудовый
пăт пуканĕ — пудовая гиря
пăт çурă — полтора пуда
пăт чĕрес — уст. пудовка (мера в один пуд)
сысна пĕр пилĕк пăтсем туртать — свинья весит пудов пять
Ывăнсан йĕп те пĕр пăт туртакан пулать. — погов. Устанешь — и иголка покажется весом в пуд.

пăтавкка

уст.
пудовка (мера в один пуд)
пĕр пăтавкка сĕлĕ — пудовка овса
Пуп пăтавккин тĕпĕ çук. — погов. У поповской пудовки нет дна.

пăтрат

8.
волновать, будоражить
мана пĕр ыйту пăтратать — меня волнует один вопрос
халăха пăтрат — будоражить народ

пăчăр

рябчиковый
пĕр пуслăх пăчăр — выводок рябчиков
Килĕрен пăчăр. (Мунчала). — загадка В каждом доме рябчик. (Мочало).

пек

похоже на кого-что-л., подобно кому-чему-л.
так же, как

пĕр пек —
1) одинаковый, равный
пĕр пек пайсене пайла — разделить на равные части
2) одинаково, равно
пĕр пек тумлан — одеваться одинаково

манăн пальто санăнни пек — у меня пальто как у тебя
эсĕ ун пекех — ты такой же, как он
кайăкăнни пек çунатсем пулсан, вĕçĕттĕм те кайăттăм — фольк. если бы у меня были крылья, как у птицы, я улетел бы

пек

3.
около, приблизительно, почти
пĕр эрне пек ĕçлер — мы поработаем около недели
пĕр уйăх пек иртсен — по прошествии приблизительно месяца
пурте пекех — почти все
ĕмĕрлĕхе тенĕ пек — почти навеки

пельмень

пельменный
пĕр порци пельмень — порция пельменей
пельмень чусти — пельменное тесто
пельмень пĕçер — варить пельмени

перегон

ж.-д.
перегон (икĕ станци хушши)
çитме пĕр перегон юлчĕ — осталось проехать один перегон

печени

печенье
килти печени — домашнее печенье
пĕр пачка печени — пачка печенья

пештĕр

кошель (из лыка)
пестер обл.
пĕр пештĕр панулми — кошель яблок

пĕкече

1.
дужка
алка пĕкечи — дужка сережки
атма пĕкечи — поперечная дужка наметки
сăпка пĕкечи — дужка люльки (подвесной)
Хура такан пĕр пĕкече. (Хуран). — загадка У черного барана одна дужка. (Котел).

пĕл

2.
знать, обладать знаниями, иметь понятие о ком-чем-л.
математикăна пĕл — знать математику
хут пĕл — знать грамоту, быть грамотным
хут пĕлмен çын — неграмотный человек
ача урок пĕлмест — мальчик не знает урока
Пĕлмен пĕр сăмах, пĕлсен — çĕр сăмах. — посл. Не знаю — одно слово, знаю — сто слов.

пĕлĕт

2.
облако
туча
капан пĕлĕтсем — кучевые облака
çумăр пĕлĕтĕ — туча
яка пĕлĕтсем — перистые облака
тӳпере пĕр пĕлĕт те çук — на небе нет ни облачка
хĕвел пĕлĕт хыçне пулчĕ — солнце скрылось за тучей
вăрăмтуна пĕлĕт пек хĕвĕшет — комары вьются тучей

пĕр

I.

1.
при конкр. счете, в качестве опр.
один
одно-
пĕр минут та — ни одной минуты
пĕр сехет — (один) час
пĕр тенкĕ — (один) рубль
пĕр хут — (один) раз, разок
пĕр актлă пьеса — одноактная пьеса
пĕр кунлăх кану çурчĕ — однодневный дом отдыха
пĕр моторлă самолет — одномоторный самолёт
пĕр хутлӳ ҫурт — одноэтажный дом
пĕр вăхăтрах — одновременно
пĕр вăхăтрах икĕ çĕрте ĕçле — работать одновременно в двух местах, совместительствовать

пĕр енлĕ —
1) односторонний, однобокий
пĕр енлĕ ăнлантару — односторонняя трактовка
2) односторонне, однобоко
эсир ку ыйту çине пĕр енлĕ пăхатăр —
— вы односторонне рассматриваете этот вопрос

пĕр çĕре пухăн — собраться в одно место
пурте пĕр çын юлми кайса пĕтнĕ — ушли все до одного
пĕр ача ялан ачаш пулать — единственный ребенок всегда бывает капризным
вуникĕ хĕр, пĕр купăс янăрать-çке пĕр сасă —
— фольк. двенадцать девушек и с ними одна скрипка поют в один голос
Пĕр кун каймалăх çул пулсан, çичĕ кунлăх çăкăр ил, тенĕ. —
— посл. Готовясь в путь на один день, бери хлеба на семь.

пĕр

2.
один и тот же, единый
единое
пĕр çулхи — ровесник, сверстник, одногодок
пĕр ӳсĕмри çынсем — ровесники, люди одного возраста
пĕр ялсем — односельчанин, земляк
пурин тепĕр кăмăл — у всех единое желание
пĕр шухăша кил — прийти к единому мнению
пĕр шухăшлă çынсем — единомышленники

пĕр

3.
одинаковый, равный
одно-

пĕр

одинаково
равно книжн.

пĕр евĕрлĕ —
1) однообразный, подобный, похожий, сходный
пĕр евĕрлĕ тавралăх — однообразный рельеф
пĕр евĕрлĕ тӳркĕтеслĕхсем — мат. подобные прямоугольники
2) однообразно, похоже, сходно
пĕр евĕрлĕ курăн — выглядеть одинаково
пĕр йышши — однородный
предложении пĕр йышши членĕсем — грам. однородные члены предложения

пĕр пек —
1) одинаковый
ку костюмсем пĕр пекех — эти костюмы совершенно одинаковы
2) одинаково
пĕр пек пайла — делить поровну

пĕр чухлĕ — в одинаковом количестве
çулпа çул пĕр мар — год на год не приходится
Манăн пӳрт пур, унăн кĕтессисем пĕр мар. (Пӳрнесем). — загадка У меня есть дом, а углы у него неодинаковые. (Пальцы).

пĕр

4.
некий, один, какой-то
какой-нибудь
пĕр çын — некто, один, какой-то человек
кун çинчен мана пĕр палланă çын каларĕ — об этом мне сообщил один знакомый
Пĕр япала пĕтĕм япалана тиркемест, пĕр шĕвĕ япалана тиркет. (Вут-кăвар). — загадка Некая вещь не разбирает ничего, только воду не разбирает. (Огонь)

пĕр

5.
целый, полный
пĕр пӳрт ача — полная изба детей
кун пек çипсем манăн пĕр арча — таких ниток у меня целая коробка
лаша пĕр витре шыв ĕçсе ячĕ — лошадь выпила целое ведро воды
пĕр кĕтӳ кайăк вĕçсе иртрĕ — пролетела целая стая птиц

пĕр

6.
в сочет. с числ.
приблизительно, примерно, около
пĕр виçĕ кун хушшинче — примерно в течение трех дней
пĕр аллă кĕнеке — около пятидесяти книг
вăл пĕр çирĕмсенче — ему около двадцати лет

пĕр

7.
совсем, совершенно, абсолютно
пĕр кĕтмен çĕртен — совершенно неожиданно
ача пĕр нимĕн те пĕлмест — мальчик абсолютно ничего не знает

пĕр

8.
только, исключительно, лишь
вăл пĕр мана çеç итлет — он слушается тблько меня
пĕр сана курассишĕн килтĕм — я пришел исключительно с целью увидеться с тобой

пĕр

9.
в знач. разд. союза
то..., то...
çанталăк пĕр уяртать, пĕр пăсăлать — погода то проясняется, то портится
Сӳс хӳреллĕ тимĕр йытă пĕр кĕрет те пĕр тухать. (Йĕппе çип). — загадка Железная собака с кудельным хвостом снует то туда, то сюда. (Иголка с ниткой).

пĕр

10.
в знач. услов. союза
если, раз
коли прост.
пĕр шутласа пăхсан — если подумать хорошенько
пĕр килнĕскер лар-ха кăштах — раз уж пришел, то посиди немножко

пĕр

11.
в знач. усил. частицы
так
такой
хĕрĕ пĕр чиперскер! — у него дочь такая красавица!
ачи пĕр кăшкăрать, пĕр каш карать — ребенок так и кричит, так и кричит

пĕр

◊
пĕр варлă — находящийся в близких отношениях
пĕр вĕçĕм — все время, постоянно
пĕр вĕçсĕр — постоянно, бесконечно
пĕр вĕçĕмсĕр — постоянно, бесконечно
пĕр енчен...  — вводн. сл. с одной стороны
пĕр пĕтĕм — единый, целостный
пĕр пул — 1) быть заодно 2) объединиться, сплотиться
пĕр пытармасăр — откровенно, ничего не скрывая
пĕр тан — 1) равный, одинаковый 2) равноправный
пĕр тăрук — сразу, в один прием
пĕр хĕрхенмесĕр — безжалостно
пĕр шута хур — приравнивать, ставить на одну доску
пĕр чĕлхеллĕ пул сговориться
вăл пĕр кут та пĕр пуç — он одинок, сам по себе
тем те пĕр — 1) все что угодно 2) всякая всячина

пĕр

II. глаг.

1.
сужать
собирать, стягивать
кĕпе пилĕкне пĕр — стянуть платье в талии

пĕр

2.
делать складки, сборки (на одежде)
юбка аркине пĕр — присборить юбку

пĕр

3.
морщить
куç харшине пĕр — сдвинуть, нахмурить брови
çамкана пĕр — наморщить лоб

пĕр

4.
загибать, защипывать (пирог)
Пӳрт çумĕнче пĕрмен кукăль выртать. (Хăлха). — загадка Возле избы лежит незащипанный пирог. (Ухо).

пĕрешке

3.
прогон, перегон
пĕр пĕрешке кайсан лашасене кантартăмăр — проехав один перегон, мы дали лошадям отдых

пĕркеленчĕк

морщинистый
пĕркеленчĕк пит — морщинистое лицо
пичĕ çинче пĕр пĕркеленчĕк те çук — на его лице нет ни одной морщинки

пĕркенчĕк

1.
покрывало
кравате пĕркенчĕкпе вит — накрыть кровать покрывалом
Пĕр пĕркенчĕк пĕтĕм çĕре хупласа илнĕ. (Юр). — загадка Вся земля покрыта одним покрывалом. (Снег).

пĕрлĕхен

1.
костяника
пĕрлĕхен çырли — ягоды костяники
Пĕр пĕрнери пĕрлĕхен пек. — погов. Как ягоды костяники из одного кузова. (соотв. Как две капли воды).

пĕрме

1.
складка, сборка
купăс пĕрмисем — меха гармошки
халат пĕрмисем — сборки халата
пĕрме пĕр — делать сборки

пĕрне

1.
плетенка, корзина, корзинка
кузов, кузовок
кашăк пĕрни — плетенка для ложек
кăмпа пĕрни — кузов для грибов
Пĕр пĕрнере ик кулач. (Пăри). — загадка В одном кузовке два калача. (Полбенное зернышко).

пĕрне-пĕри

то же, что пĕр-пĕрне

пĕр-пĕр

1.
какой-нибудь, какой-либо
пĕр-пĕр кĕнеке пар-ха мана — дай мне какую-нибудь книгу
пĕр-пĕр ĕç тупăнмасть-ши мана валли? — не найдется ли какая-нибудь работа для меня?

пĕр-пĕр

2.
когда-нибудь, как-нибудь
при случае
пĕр-пĕр пырăп-ха сирĕн пата — как-нибудь я приеду к вам

пĕр-пĕри

только в косвенных падежах:

пĕр-пĕрне — друг друга
эпир пĕр-пĕрне пĕлместпĕр — мы не знаем друг друга, мы не знакомы

пĕр-пĕринче — друг в друге, друг у друга
пĕр-пĕринче лайăххине кур — видеть друг в друге хорошее

пĕр-пĕринчен — друг о друге; друг над другом; друг от друга
пĕр-пĕринчен кул — смеяться друг над другом
çуртсем пĕр-пĕринчен инçе лараççĕ — дома расположены далеко друг от друга

пĕр-пĕринсĕр — друг без друга
пĕр-пĕринсĕр пурăнаймастпăр — мы не можем жить друг без друга

пĕр-пĕриншĕн — друг для друга
вĕсем пĕр-пĕриншĕн вута кĕме хатĕр — они готовы друг для друга сделать все (букв. кинуться в огонь)

пĕр-пĕччен

совершенно один, один-одинешенек
в совершенном одиночестве
уйра пĕр-пĕччен юман ларать — в поле стоит одинокий! дуб
вăл пĕр-пĕччен пурăнать — он живет один-одинешенек

пĕртен-пĕр

единственный
один-единственный
пĕртен-пĕр ача — единственный ребенок
мана пĕртен-пĕр шухăш канăç памасть — единственная мысль меня тревожит

пĕрчĕ

1.
зерно, зернышко
сĕлĕ пĕрчи — зернышко овса
пĕр пĕрчĕрен пин пĕрчĕ пултăр — пусть из одного зернышка вырастут тысячи (пожелание урожая)

пĕрчĕ

4.
в отриц. конструкциях
в сочет. с числительным пĕр и частицей те
нисколько, вовсе, совсем, совершенно
пĕр пĕрчĕ те ан хăра — совсем не бояться
пĕр пĕрчĕ те чухламасть — он совершенно не понимает

пĕт

2.
пропадать
погибать
ман сасă пĕтрĕ — у меня пропал голос
унпа пĕтес çук — с ним не пропадешь
пĕр кун ахалех пĕтрĕ — целый день пропал даром
вăрçа кайрĕ те пĕтрĕ — он ушел на войну и пропал, погиб
пĕтрĕ пуç! — пропала моя голова
пĕтнĕ çын — пропащий человек
Хырăмна пула пуçу пĕтĕ. — погов. Из-за ненасытного брюха (т.е. корысти) пропадет голова.

пĕтер

6.
губить
убивать
сада пĕтер — губить сад
шанчăка пĕтер — убить надежду
пĕтертĕн эсĕ мана! — погубил ты меня!
ал çитменни пĕтерет — меня губит нехватка времени; в том-то и беда, что времени не хватает
Çынна ĕç мар, хуйхă пĕтерет. — посл. Человека не работа губит, а горе. (соотв. Не годы старят, а горе).
Пĕр пукра пĕтĕм пурана пĕтернĕ. — посл. Один куколь может испортить закром хлеба. (соотв. Паршивая овца все стадо портит).

пĕтер

8.
изнашивать
çу каçиччен пĕр мăшăр атă пĕтертĕм — за лето я износил пару сапог

пĕтĕç

2.
объединяться, сплачиваться
пĕр çĕре пĕтĕç —
1) собраться в одно место
2) объединиться, сплотиться
халăх пуçлăх тавра пĕтĕçсе тăрать — народ сплотился вокруг вождя

пĕтре

I. уст.

1.
кожаный мешок, кожаная сумка (для муки)
Пĕтре çинче пĕр кăмпа. (Кăвапа). — загадка На кожаном мешке гриб. (Пупок).

пĕчченçи

одиноко, в одиночестве
пĕчченçи пурнăç — одинокая жизнь, жизнь в одиночку
пĕр пĕчченçи лар — сидеть в совершенном одиночестве

пилĕк

II.уст.

десятина (мера земельной площади)
пĕр пилĕк ана — надел величиной в десятину

пилĕк

III.

1. при конкр. счете, в качестве опр.
пять
пяти-
пилĕк кĕнеке — пять книг
пилĕк çĕрте — в пяти местах
пилĕк кунтан — через пять дней
пилĕк пуслăх укçа — пятикопеечная монета, пятак
пилĕк вĕçлĕ çăлтăр — пятиконечная звезда
пилĕк процентлă уксус — пятипроцентный уксус
пилĕк хутлă çурт — пятиэтажный дом
Пилĕк пӳрне те пĕр тан мар. — погов. Даже пять пальцев руки не одинаковы.

пис

1.
охладевать к кому-л., отчуждаться
пĕр-пĕринчен писсе пурăн — жить, чуждаясь друг друга

пиçиххи

поясной
пурçăн пиçиххи — шелковый пояс
шăрçаллă пиçиххи — пояс, украшенный бисером
ярапаллă пиçиххи — пояс с кистями
пиçиххи тăхи — поясная пряжка
пиçиххи шерепи — кисточка на поясе
пиçиххине хытар — затянуть пояс
яуртта пиçиххи хушшине хĕстер — заткнуть топор за пояс
Икĕ пиччен пĕр пиçиххи. (Карта юписем). — загадка Два братца одним поясом подпоясаны. (Столбы ограды).

плантаци

1.
плантация (пĕр-пĕр культура туса илекен пысăк лаптăк)

плебисцит

плебисцит (пĕр-пĕр пысăк ыйтăва татса пама пĕтĕм халăх сасăлани)
плебисцит ирттер — проводить плебисцит

полигами

полигамия (пĕр арçын темиçе хĕрарăмпа пурăнас йĕрке)

поляризаци

физ.
поляризация (япалан пĕр-пĕр пахалăхĕ хире-хирĕç точкăсенче — полюссенче палăрни)

помидор

помидорный, томатный
помидор калчи — помидорная рассада
помидор сĕткенĕ — томатный сок
помидор лартса ӳстер — выращивать помидоры
мана пĕр помидор пар-ха — дай мне один помидор

портвейн

портвейн
пĕр кĕленче портвейн — бутылка портвейна

порци

порция
пĕр порци — пельмень порция пельменей
çур порци — полпорции
пĕрер порци яшка ил — взять по порции супа

правило

1.
правило (пĕр-пĕр закона палăртакан пĕтĕмлетӳ)
грамматика правили — грамматическое правило
арифметикăпа правило вĕренме панă — по арифметике задано правило

право

2.
право (ирĕклĕх)
ĕçлев прави — право на труд
суйлав прави — избирательное право
политика прависем — политические права
самоопределени прави — право на самоопределение
пĕр тан правăллă пул — иметь равные права
правăсăр хăварни — лишение прав
правăсене тавăрни — восстановление прав

примыкани

грам.
примыкание (пĕр сăмах формине улăштармасăр тепĕр сăмаха пăхăнни)
примыкани çыхăнăвĕ — связь примыкания

провод

провод
изоляциллĕ провод — изолированный провод
пĕр шăнăрлă провод —одножильный провод
телефон провочĕ — телефонный провод
электричество провочĕ — электрический провод
тӳрĕ проводпа калаç — разговаривать по прямому проводу

протестантство

рел.
протестантство (католицизмăн пĕр тĕсĕ)

профессионализм

лингв.
профессионализм (пĕр-пĕр ăсталăх сăмахĕ)
пуплевре профессионализмсем тĕл пулаççĕ — в речи встречаются профессионализмы

процедура

1.
процедура (пĕр-пĕр ĕçе тумалли йĕрке)

пулан

всякий, каждый, любой (о человеке)
все
пулана ăçтан юрăн — на всех не угодишь
вăл пулан çынна алă памасть — он не каждому подаст руку
пулан кайăксем те çывăраççĕ, пĕр шăпчăк çеç калать юррине — фольк. спят все птички, один только соловей заливается

пулăш

II.

1.
помогать, оказывать помощь
инкекрен тухма пулăш — помочь выйти из беды, выручить чем-л.
пĕрне-пĕри пулăш — помогать друг другу
пĕр-пĕрне пулăшни — взаимная помощь, взаимопомощь
укçапа пулăш — помочь деньгами
эмел пулăшрĕ — лекарство помогло
ку ĕçе вăл пулăшнипе турăмăр — мы это сделали с его помощью
Кашкăр пулăшсан, вăрăмтуна та лашана ӳкерет. — погов. Коли волк поможет, и комар одолеет лошадь.

пулин

3.
хотя бы, хоть бы
если бы
эсĕ те пулин ан шарлаччĕ — ты бы хоть молчал
пĕр билетне те пулин выляв тухинччĕ — хотя бы на один билет выпал выигрыш
эсĕ мана маларах каланă пулинччĕ — если бы ты мне сказал пораньше, то...

пункт

1.
пункт (пĕр-пĕр ĕç тумалли вырăн)
диспетчер пункчĕ — диспетчерский пункт
сăнав пункчĕ — наблюдательный пункт

пур

2. в качестве опр.
все
патшалăхăн пур кĕтессисенче — те во всех уголках страны
пур енчен те — со всех сторон
пур ĕçе те туса пĕтертĕмĕр — мы закончили все работы
пур çын та пĕр мар — не все люди одинаковы

пурăн

1.
жить, существовать
килĕштерсе пурăн — жить в согласии
пĕр хуйхăсăр пурăн — жить без забот
хулара пурăн—  жить в городе
пурăнма куç — переехать на жительство
мĕнле пурăнатăр?—  как поживаете?
аран пурăнкала — неважно жить, еле существовать
вăл çĕр çулччен пурăннă — он прожил до ста лет
слонсем нумай пурăнаççĕ — слоны живут долго
Çынсăр çын пурăнаймасть. — погов. Человек не может жить без людей.

пурнăç

жизненный
пурнăç тĕвви — зародыш
пурнăçа пар — отдать жизнь
пурнăçран уйрăл — расстаться с жизнью
тухтăрсем аманнă çын пурнăçне çăлнă — доктора спасли жизнь раненому
вăл пĕр эрне пурнăçпа вилĕм хушшинче пулнă — он целую неделю находился между жизнью и смертью

пуртенкке

портяночный
пĕр мăшăр пуртенкке — пара портянок
пуртенкке пирĕ — портяночная холстина

пус

I.

копейка
пĕр пус — одна копейка
виçĕ пус — 1) монета в три копейки 2) три копейки
çĕрте виçĕ пус выртать — на полу лежит трехкопеечная монета
кăранташ виçĕ пус тăрать — карандаш стоит три копейки
пĕр пус та ахаль ан тăккала — не тратить зря ни копейки
пĕр пус юлми — до единой копейки
Пусăн-пусăн тенкĕ пулать. — погов. Копейка к копейке — будет рубль. (соотв. Копейка рубль бережет).

пусăм

1.
шаг
кашни пусăмрах — на каждом шагу
пĕр пусăм та ан чак — не отступать ни на шаг

пуслăх

II.
выводок
пĕр пуслăх чĕп — выводок цыплят
пуслăх чăххи — наседка; клуша обл.

пуç

7.
означает единицу счета,
перевод зависит от считаемых предметов:
штука, головка, кочан, вилок и т. д.
пĕр пуç сухан — головка лука
купăста пуçĕ — кочан капусты

пуç

9.
конец, оконечность, край
вăрман пуçĕ — конец леса
пĕрене пуçĕ — конец бревна
ял пуçĕ — край деревни
Пĕр пуçĕ çăка, тепĕр пуçĕ юман, варринче вăкăр. (Тăпачă). — загадка На одном конце липа, на другом — дуб, а посредине — бычок. (Цеп).  

пуçана

свояк
ман пуçана — мой свояк
Ик пуçана пĕр çуна. — погов. Два свояка — дружная пара (букв. в одних санях).

пуçăн

I.

1.
головой, концом (в какую-л. сторону)
шалчана шĕвĕр пуçăн çĕре тăрăнтар — вбить кол в землю острым концом
Пĕр така кутан та, пуçăн та сĕкет. (Кисĕп). — загадка Баран бодает и задом и передом. (Пест).

пуçлан

I.
начинаться, наступать возникать
ĕç тăххăрта пуçланать — работа начинается в девять (часов)
урок пуçланчĕ — урок начался
çуркунне пуçланать — начинается весна
Пĕр пуçланса кайнă ĕçĕн ури пур. — посл. Доброе начало полдела откачало. (букв. Начатое дело имеет ноги).

пуçтар

I.

1.
собирать, набирать
подбирать
кăмпа пуçтар — собирать грибы
комбайн хыççăн çĕрулми пуçтар — подбирать картофель за комбайном
тăкăннă укçана пуçтар — подобрать рассыпавшуюся мелочь
хăйма пуçтар — снимать сливки
пĕр витре хăяр пуçтар — набрать ведро огурцов
улăма тураса пуçтар — сгребать солому (граблями)
пуçтарса тултар — насобирать, набрать (много)

пуçтарăн

2.
собираться (вместе), сосредоточиваться, накапливаться
пĕрле пуçтарăн — собраться вместе
тӳреме халăх нумай пуçтарăнчĕ — на площади собалось много народу
çарсем тапăнма пуçтарăнса тăнă — войска сосредоточились для наступления
Саланма — сакăр алăк, пуçтарăнма — пĕр алăк. — посл. Расходиться родным — восемь дверей, сойтись вместе — одна дверь.

путлĕ

1.
(достаточно) хороший, исправный
путный разг.
пĕр путлĕ машина та çук — нет ни одной исправной машины
кунтан путлĕрех ручка çук-и вара санăн? — неужели у тебя нет ручки получше этой?

путлĕ

5.
ценный, стоящий
кунта пĕр путлĕ япала та çук — здесь нет ни одной стоящей вещи

пӳ

5. уст.
длина, протяженность, протяжение
пĕр ана пĕвĕ — длина одного загона

пӳл

2.
перебивать, прерывать (кого-л.)
сăмаха ан пӳл! — не перебивай!
пӳлмесĕр итле — слушать не перебивая
пӳлсех ыйт — спросить, перебив говорящего
пĕр-пĕрне пӳлсех калаçаççĕ — они говорят, перебивая друг друга

пӳлĕм

4.
отделение, карман (в чемодане, сумке)
портфелĕн пĕр пӳлĕмне тетрадьсем, тепĕр пӳлĕмне кĕнекесем хунă — в одно отделение портфеля сложены тетради, в другое — книги

пымак

1.
перехват, перемычка
сужение
кӳлĕ варринче пымак пур — посередине озеро сужено
Пĕр вĕçĕ пымак, тепĕр вĕçĕ шĕвĕр. (Йĕке). — загадка Один конец с перемычкой, а другой — острый. (Веретено).

пыр

II. глаг.

1.
идти, ехать
двигаться
малта пыр — идти впереди
кайра пыр — ехать сзади
колонна варринче пыр — двигаться в середине колонны
пĕрле пыр — идти вместе, сопутствовать
уйрăммăн пыр — идти врозь
çулпа пыр — двигаться по дороге
пĕр йĕрпе пыр — идти след в след
пуйăс хăвăрт пырать — поезд движется быстро
пирĕн патшалăх коммунизм патнелле пыраймарĕ — наша страна не дошла к коммунизму

пыр

4.
хватать, быть достаточным (на какой-л. срок)
апат-çимĕç пĕр уйăха пырать — (запасов) еды хватит на один месяц
ку пушмак нумая пычĕ — эти ботинки носились долго
Шăлтăр-шăлтăр урапа нумая пымасть. — посл. Разбитой телеги не надолго хватит.

радиаци

физ.
радиация (пĕр-пĕр япаларан пайăркасем саланни)

рас

5.
союз разг.
если
рас килтĕн, кĕр ĕнтĕ — раз уж пришел, заходи
см. пĕр 10.

реактив

хим.
реактив (пĕр-пĕр веществора тепĕр вещество пуррине реакци туса пĕлмелли япала)
хими реактивĕсем — химические реактивы

ревизи

2.
ревизия (пĕр-пĕр теорие çĕнĕрен пăхса тухни)

регион

регион (пĕр е темиçе çĕршыв кĕрекен район)

резонанс

1. физ.
резонанс (пĕр япала чӳхенни тепĕр япалана чӳхентерни)

рекламаци

рекламационный
рекламаци пар — предъявить рекламацию
пĕр рекламацисĕр ĕçле — работать без рекламаций

реконструкци

2.
реконструкция (пĕр-пĕр кивĕ япалана, çурта малтанхилле çĕнетни)

рет

1.
ряд, шеренга
виçĕ рет пукан — три ряда стульев
икĕ рет тăрса тух — построиться в две шеренги
рет хушшисене кăпкалатни — обработка междурядий
унăн çурчĕ пирĕннипе пĕр ретрех — его дом в одном ряду с нашим

референт

референт (пĕр-пĕр ыйтупа доклад тăвакан е консультаци паракан çын)

ритм

1.
ритм (тĕрлĕ элементсем пĕр йĕркепе ылмашăнса пыни)

рулон

рулонный
пĕр рулон толь — рулон толя
рулон хучĕ — рулонная бумага

савăл

2.
клин, клиновидный предмет
пусă хĕрринче пĕр савăл акман çĕр юлнă — на краю поля остался клинышек незасеянной земли
тăшман хӳтĕлевĕне савăлпа çурса кĕр — вклиниться в оборону противника

самант

миг, мгновение, момент
пĕр самантра — в одно мгновение
самантранах через — мгновение, в следующее мгновение
шăп çав самантра — как раз в этот момент
пĕр самант та сая ан яр — ни минуты не теряй даром
тăхта-ха пĕр самант — подожди-ка минутку

самантлăх

на миг, на мгновение
пĕр самантлăх та асран каймасть — ни на миг не выходит из головы
самантлăха пар-ха ручкуна — дай-ка на минуточку твою ручку

сапака

5.
нитка, низка
пĕр сапака шăрçа — нитка бус
тип кăмпа сапаки — низка сухих грибов

сараппан

сарафанный
вырăсла сараппан — сарафан русского типа
сараппанлăх çитсă туян — купить ситца на сарафан
Пĕр майран хĕрĕх сараппан. (Купăста). — загадка На барыне сорок сарафанов. (Капуста).

сарлакăш

ширина
çул сарлакăшĕ — ширина дороги
пĕр метр сарлакăш — шириною в метр
мĕн сарлакăшр — какой ширины?
ку шкап сарлакăшĕ çӳллĕшĕнчен икĕ хут пĕчĕкрех — ширина этого шкафа вдвое меньше высоты

сасă

4. полит.
голос
канашлакан сасă — совещательный голос
татăклă сасă — решающий голос
пĕр сасăллă пулса — единогласно
сасă прави — право голоса
хирĕç пилĕк сасă пулнă — против было пять голосов
сасă пар — отдать голос, голосовать

сасăсăр

беззвучно, бесшумно
молча, безмолвно
вăл пĕр сасăсăр пырса тăчĕ — он подошел бесшумно
мĕн сасăсăр ларатăр? — что вы сидите молчком?

сас-хура

собир.
1.
звуки, голоса
пĕр сас-хура та çук — не слышно ни звука
пӳртре сас-хура шăпланчĕ — в доме стихли голоса

сас-чĕв

(сасă-чĕвĕ)

собир.
звуки
пӳртре пĕр сас-чĕв те çук — в доме ни звука

сăмах

словесный
словарный
иккĕмĕшле сăмах — производное слово
кивелнĕ сăмах — устарелое слово, архаизм
пулăшу сăмахĕ — служебное слово
çĕнĕ сăмах — неологизм
хăй пĕлтерĕшлĕ сăмахсем — знаменательные слова
хутлă сăмах — сложное слово
кĕскетнĕ хутлă сăмах — сложносокращенное слово
ют чĕлхерен кĕнĕ сăмахсем — заимствованные слова  
сăмах вĕçĕ — окончание слова
сăмах йышĕ — словарный состав
сăмах майлашăвĕ — словосочетание
сăмах пĕлтерĕшĕ — значение слова
сăмах пулăвĕ — словообразование
сăмах тытăмĕ — состав слова
сăмах улшăнăвĕ — словоизменение
сăмах форми — форма слова
сăмахпа усă курни — словоупотребление
сăмах тăвакан аффикссем — словообразовательные аффиксы
сăмахран сăмах куçар — переводить буквально, дословно
пĕр сăмах сиктермесĕр — от слова до слова, слово в слово
Ут вĕçерĕнет — тыттарать, сăмах вĕçерĕнет — тыттармасть. — посл. Конь сорвется — поймаешь, слово сорвется — не поймаешь. (соотв. Слово не воробей, вылетит — не поймаешь).

сăмах

2.
фраза, высказывание, слово, что-л. сказанное
ӳкĕт сăмахĕ — увещевание, уговоры
тавтапуç ырă сăмахшăн — спасибо на добром слове
аннӳ сăмахне итле — слушайся (советов) матери
сăмах чĕн — промолвить слово
сăмах хуш — вмешаться в разговор, подать реплику
сăмах та хушма çук — нельзя и слова промолвить
сăмах хыççăн çӳресе пуçăм шыва юхайрĕ — фольк. поверив чужим словам, я потеряла свою головушку (из причитаний невесты)
Пĕлмен — пĕр сăмах, пĕлтĕн — çĕр сăмах. — погов. Не знаешь — одно слово, знаешь — сто слов. (соотв. Не знаешь — и взятки гладки).

сăмах

9.
уговор, договоренность
сăмах тат — 1) уговориться 2) совершить сделку
пĕр сăмаха кил — прийти к согласию
Сăмах укçаран хаклă. — погов. Уговор дороже денег.

сăнар

1.
вид, образ, облик (человека)
пурте пĕр сăнар — все на одно лицо, все очень похожи
çын сăнарне çухат — потерять человеческий облик

сăпка

колыбельный
çатан сăпка — плетеная люлька
сăпка пĕкечи — дужка люльки
сăпка çитти — полог над люлькой
сăпка сиктерми — оцеп, шест у зыбки
сăпка йӳнчĕкĕ — оцеп, шест у зыбки
сăпка ачи — грудной младенец
сăпкари ача — грудной младенец
сăпка юрри — колыбельная (песня)
Хăрах ури сăпкара, хăрах ури акара. — погов. Одна нога в люльке, а другая — на пашне (о раннем приобщении к труду).
Пĕр сăпкара икĕ ача. (Пăри). — загадка В одной колыбели два ребенка. (Полба).

сăрă

1.
краска и краски
акварель сăрă — акварельные краски
çуллă сăрă — масляные краски
урай сăрри — краска для пола
пер банка сăрă — банка красок
сăрă шĕвет — разводить краску
çуллă сăрăпа ӳкернĕ — картина картина, написанная маслом
сăрă кайнă — краска сошла
Хĕлле те çулла та пĕр сăрă. (Хырпа чăрăш). — загадка Зимой и летом — одним цветом. (Ель и сосна).

сăрă

2.
краска (на лице), румянец
питĕнче пĕр сăрă та çук — в лице ни кровинки

сеанс

сеанс
ача-пăча сеансĕ — детский сеанс
гипноз сеансĕ — сеанс гипноза
каçхи сеанс — вечерний сеанс
çыхăну сеансĕ — сеанс связи
пĕр вăхăтра нумай шахматистпа вылямалли сеанс — сеанс одновременной игры в шахматы

секвестр

юр.
секвестр (патшалăх пĕр-пĕр çын пурлăхне конфискацилени, унпа усă курма чарни)
пурлăха секвестр ту — наложить секвестр на имущество

семинар

1.
семинар (аслă шкулта — пĕр-пĕр предметпа ирттерекен заняти)

сери

1.
серия (пĕр тĕрлĕ япаласен ярăмĕ)
кĕнекесен серийĕ — серия книг
пĕр сери сăнав ту — провести серию опытов

сери

2.
серия (пĕр йышши изделисем)
станоксен çĕнĕ серийĕ — новая серия станков
серипе туса кăлар — изготовлйть что-л. серийно

сетка

2.
сетка (хутаç)
пĕр сетка çĕрулми — целая сетка картофеля

сехет

часовой
çĕрле пĕр сехетре — в час ночи
кăнтăрла иртни икĕ сехет — два часа дня
ку ĕçе тума миçе сехет кирлĕ? — сколько часов нужно на эту работу?
пĕр-икĕ сехетрен — часа через два
пĕр сехет хушшинче — в течение часа
çур сехет — полчаса
çур сехетлĕх тăхтав — получасовой перерыв
сехечĕ-сехечĕпе — часами, целыми часами
машина сехетре çитмĕл километр каять — машина движется со скоростью семьдесят километров в час

сĕвем

1.
нить, нитка
пĕр сĕвем çип — нить
пурçăн сĕвемĕ — шелковая нитка
çĕлен çип сĕвемĕ — кусок суровой нитки
сĕвем пĕтĕр — прясть пряжу; сучить нитки

сĕвĕм

пук, пучок
пĕр сĕвĕм курăс — пучок мочала

сĕнкке

1.
то же, что сĕнкĕлтет 1.
пĕр-пĕчченех киле сĕнккерĕ — он побрел домой один-одинешенек

сĕрĕштер

2.
скапливать
сводить
çипсене пĕр еннелле сĕрĕштер — сводить нити в одну сторону (при тканье)

сĕрле

2.
гудеть, шуметь
рокотать
тӳпере самолет сĕрлени илтĕнет — в небе слышно гудение самолета
станок пĕр тикĕс сĕрлесе ĕçлет — станок равномерно рокочет

си

3. диал.
промежуток (времени), некоторое время
çил пĕр си шăпланчĕ — ветер на некоторое время утих

сивĕлен

охлаждаться, остужаться, остывать
ача пĕр вĕриленсе каять, пĕр сивĕленет — ребенка то бросает в жар, то он холодеет

сивĕн

4. перен.
чуждаться, охладевать, терять привязанность, интерес
пĕр-пĕринчен сивĕн — разлюбить друг друга
вăл килтен пачах сивĕнчĕ — он совсем отошел от дома
вăл темшĕн мусăкăран сивĕнчĕ — он почему-то охладел к музыке
Кăмăл пĕрре сивĕнсен, кăмака çинче ăшăтаймăн. — посл. Раз остывшее чувство нельзя подогреть на печи.

сигарет

сигарета и сигареты
сигаретный
фильтрлă сигарет — сигареты с фильтром
сигарет фабрики — сигаретная фабрика
пĕр пачка сигарет — пачка сигарет

сиен

4.
изъян, порок, недостаток, дефект
пĕренен пĕр сиен çук — бревно без единого изъяна

сик

3.
двигаться, передвигаться, перемещаться
кунтарах сик — подвинься сюда
вырăнтан сик — тронуться с места
пĕр сикмесĕр лар — сидеть не двигаясь, неподвижно

сик

8.
проходить, миновать (о времени)
çумăр çумасăр пĕр кун сикмест — не проходит и дня без дождя

сиккеле

3.
двигаться, шевелиться
пĕр сиккелемесĕр вырт — лежать совершенно неподвижно
мĕн сиккелесе ларатăн? — что ты ерзаешь?

сиккелен

1.
двигаться, шевелиться
пĕр сиккеленмесĕр вырт — лежать без движения, неподвижно
ан сиккелен! — ни с места!

сиктер

10.
пропускать, делать пропуск
кун сиктерсе — через день
пĕр сиктермесĕр шкула çӳре — ходить в школу без пропусков
сăмах сиктермесĕр итле — слушать, не пропуская ни слова

сикчĕллĕн

прерывисто, неравномерно
чĕре сикчĕллĕн тапать — сердце бьется неровно
пĕр ыйтуран теприн çине сикчĕллĕн куç — перескакивать с одного вопроса на другой

симбиоз

биол.
симбиоз (икĕ организм пĕр-пĕрне уса кӳрсе пĕрле пурăнни)
чĕрĕ организмсен симбиозĕ — симбиоз живых организмов

симптом

симптом (пĕр-пĕр пулăмăн тулашĕнчен курăнакан палли)

синкер

5. диал.
страшилище
Пӳртре пĕр синкер сикет. (Шăпăр). — загадка В избе прыгает страшилище. (Метелка).

синонимика

1.
синонимика (пĕр-пĕр чĕлхери синонимсем)
пуян синонимика — богатая синонимика

синтез

1. филос.
синтез (япала пайĕсене пĕр-пĕринпе çыхăнтарса тĕпчемелли меслет)

синхрони

лингв.
синхрония (пĕр вăхăтри чĕлхе пулăмĕсем пĕр-пĕринпе çыхăнса тăни)

синхрониллĕ

синхронный (пĕр вăхăтрах пулакан)
синхронно
синхрониллĕ куçару — синхронный перевод
синхрониллĕ янăрани — синхронное звучание

сирпĕт

1.
брызгать, разбрызгивать
ачасем пĕр-пĕрне шывпа сирпĕтеççĕ — дети брызгают друг на друга водой
сурчăк сирпĕтсе калаç — брызгать слюной при разговоре

сисĕн

2.
чувствоваться, ощущаться
сказываться, проявляться
замечаться, наблюдаться
сисĕнмесĕрех пĕр уйăх иртрĕ — незаметно прошел месяц
калаçу сисĕнмесĕрех урăх ыйту çине куçрĕ — разговор незаметно перешел на другую тему
хăнăхтару усси ăмăртура сисĕнет — польза тренировок проявляется в соревнованиях
вăл поэзие лайăх пĕлни сисĕнет — чувствуется, что он хорошо знает поэзию

сисĕн

3.
казаться, представляться
инçетрен пăрахут пĕр вырăнта тăнăн сисĕнет — издали пароход кажется неподвижным

служба

3.
служба (пĕр-пĕр ыйтăва тивĕçтерекен ĕç)
диспетчер служби — диспетчерская служба
йăла служби — служба быта
çыхăну служби — служба связи

сортамент

спец.
сортамент (пĕр йышши изделисен тĕрлĕ сорчĕсем)

сперматозоид

сперматозоид (ар вăрлăхĕн пĕр клетки)

спора

биол.
спора и споры (хăш-пĕр ӳсентăрансен ĕрчев тĕввисем)

стабилизаци

стабилизация (пĕр шайра çирĕпленни)
хаксен стабилизацийĕ — стабилизация цен
экономикăри стабилизаци — экономическая стабилизация

стабиллĕ

стабильный (пĕр шайра çирĕпленнĕ)

стажер

стажер (пĕр-пĕр ĕçе хăнăхма ĕçлекен çын)

стакан

1.
стакан
кĕленче стакан — стеклянный стакан
пĕчĕк стакан — стаканчик
çӳхе стакан — тонкостенный стакан
пĕр стакан сĕт ĕç — выпить стакан молока

стилизаци

стилизация (ăсталăх хайлалăхĕне пĕр-пĕр стиль майлă туни)

столбец

столбец (наборланă йĕркесен пĕр тăрăхĕ)
хаçат столбецĕсем — газетные столбцы
пĕр столбец вуласа тух — прочесть один столбец

стопка

разг.
стопка
пĕр стопка эрех — стопка вина, водки

страноведени

(çĕршыв ăслăлăхĕ)
страноведение (пĕр-пĕр çĕршыври çутçанталăк условийĕсене, общество пурнăçĕпе экономикине, халăх культурипе йăли-йĕркисене тĕпчекен ăслăлăх)

суй

лгать, обманывать
врать разг.
куç кĕрет суй — лгать в глаза
пĕр суймасăр калатăп — говорю без всякого вранья
суйса кăтарт — наговорить, налгать на кого-л.
суйса тултар — налгать, наплести

сукмак

тропинка, тропа
стежка прост.
вăрман сукмакĕ — лесная тропа
пĕчĕк сукмак — тропка, тропочка
такăр сукмак — торная тропа
сукмак ту — проложить тропинку
вăрманта мулкач сукмакĕсем нумай — в лесу много заячьих троп
Чакакăн пĕр сăвă, ухмахăн пĕр сукмак. — посл. У сороки одна песня, у глупца одна дурь (букв. тропинка).

супка

короткий период, промежуток (времени)
пĕр супка йăлтах шăпланче — на время все утихло

сур

1.
плевать, сплевывать, плеваться
алăсем çине суркала — поплевать на руки (готовясь к работе)
лач! сур — смачно сплюнуть
юнлă сур — харкать кровью
сурса кăлар — выплюнуть
Пĕр çын сурать — типсе пырать, халăх сурать кӳлĕ пулать. — посл. Один человек плюнет — высохнет, народ плюнет — образуется озеро.

суррогат

суррогат (пĕр-пĕр продукт вырăнне усă куракан япала)

сывла

1.
дышать
пĕр тикĕс — сывла дышать ровно
сăмсапа сывла — дышать носом
уçă сывлăшпа сывла — дышать свежим воздухом
сывлайми пул — задохнуться
вăл аран сывлать — он чуть дышит
пулă сухапа сывлать — рыба дышит жабрами
тăвăр çуха сывлама памасть — тесный воротник перехватывает дыхание

сывлăш

дыхательный
сывлăш пăсĕ — пар от дыхания
пĕр сывлăшпах — одним духом
сывлăш ил — получить передышку
сывлăш питĕрĕнчĕ — дыхание перехватило
сывлăш пӳлĕнчĕ — дыхание перехватило

сывлăш çавăр —
çавăрса яр —
1) перевести дыхание
пĕр сывлăш çавăрмасăр — не переводя дыхания
2) перен. поправить материальное положение

юлашки сывлăш тухиччен — до последнего вздоха

сыпăк

8.
куплет
колено (песни)
пĕр-икĕ сыпăк юрласа пар — спеть один-два куплета
шăпчăк юррин сыпăксем нумай — у соловьиной песни много колен

сыпкăм

глоток
пĕр-икĕ сыпкăм шыв ĕç — сделать один-два глотка воды

суркам

плаха (расколотый пополам кусок бревна)
полено
юман суркам — дубовая плаха
пĕр суркам вутă çук — нет ни полена дров

та

I. союз

1.
и, да
при повторении — и... и...
в отрицательных оборотах — ни... ни...
шыв тарăн та таса — вода глубокая и чистая
икĕ ывăл та пĕр хĕр — два сына и одна дочь
кай та часрах таврăн — иди да побыстрее возвращайся
унта та, кунта та — и здесь и там, и там и сям
вăл унта та, кунта та çук — его ни там ни здесь нет

та

5.
в сочет. с пулин
хоть, хоть бы, хотя бы
пĕр кун та пулин кĕтер-ха — подождем хоть один день

та

6.
в отриц. оборотах — со значением усиления
ни пĕр кун та уяр пулмарĕ — не было ни одного погожего дня
ниçта та каймастăп — я никуда не пойду
нихçан та — никогда
никам та — никто
нимĕн те — ничто
нимĕнле... те — никакой
мана нимĕнле эмел те кирлĕ мар — мне не нужно никакого лекарства

табу

табу (пĕр-пĕр япалапа уса курма е сăмах калама чарни)

тайăн

2.
неполный
пĕр тайăн урапа утă — неполный воз сена

тальянккă

тальянка (гармонь)
пĕр ретлĕ тальянккă — тальянка-однорядка

тан

II.

1.
равный, одинаковый
тан мар — неравный, неодинаковый
тан мар тытăçу — неравная схватка
тан виçкĕтеслĕхсем — мат. равновеликие треугольники
пĕр тан — равный
пĕр тан право — равноправие
пĕр тан енлĕ — равносторонний
пĕр тан хаклă — равноценный
эпир унпа пĕр тан — мы с ним ровесники
Шăлсем те пĕр тан пулмаççĕ. — погов. Зубы и те бывают неодинаковые.
тана тух — стать равным, сравняться в чем-л.
тана хур — 1) считать за равного, принимать за ровню 2) оценить одинаково, дать одинаковую цену

танлаштару

1.
сравнение, сопоставление
соотнесение
анăçсăр танлаштару — неудачное сравнение
вырăнсăр танлаштару — неуместное сравнение
пĕр йышши танлаштарусем — однотипные сравнения
танлаштару ту — сравнивать, проводить сравнение

танлă

I.
равный, одинаковый
танлă пăх — относиться как к равному
пĕр танлă —
1) равноправный
пирĕн патшалăхри пĕр танлă халăхсем — ист. равноправные народы нашей страны
2) ровесник, сверстник
эпир унпа пĕр танлă — мы с ним ровесники

тантăш

1.
ровесник, сверстник, одногодок
унпа тантăшĕсем — его ровесники, сверстники, одногодки
тантăш каччă — ровесник (юноша)
тантăш хĕр — ровесница (девушка)
эпир унпа пĕр тантăш — мы с ним ровесники

тапран

3.
шевелиться
двигаться
шелохнуться
ним тапранмасăр — без единого движения, не шелохнувшись
пĕр тапранмасăр — без единого движения, не шелохнувшись
тапранмасăр вырт — лежать не шевелясь
шăл тапраннă — зуб начал шататься
аяк ыратни тапранма та памасть — боль в боку не дает даже шевельнуться

тапхăр

4. диал.
раз
темиçе тапхăр — несколько раз
пĕр тапхăр —
1) некоторое время, небольшой отрезок времени
2) один раз, однажды
3) сразу, в один прием

тариф

тариф (пĕр-пĕр ĕçри тӳлев хакĕсем)

тат

2.
рвать, собирать, снимать (выращенное)
кантăр тат — теребить коноплю
пĕр панулми тат — сорвать (одно) яблоко
кĕркунне панулми тат — снимать осенью яблоки
çырла тат — собирать ягоды
кăмпа тат — собирать грибы
хăмла тат — рвать хмель
чечек тат — рвать цветы
мăйăр тат — собирать орехи
татса ил — сорвать
татса пĕтер — убрать, сорвать все (напр. яблоки)

татăк

3.
кусок
какай татăкĕ — кусок мяса
кукăль татăкĕ — кусок пирога
çисе яман татăксем — объедки
пĕр татăк çăкăр та çук — нет ни куска хлеба

татăк

5.
клочок (земли)
небольшой участок
çичĕ хĕрĕн пĕр татăк çĕр те пулман — фольк. на семь дочерей не было ни клочка земли

таттисĕр

беспрерывно, непрерывно, постоянно, все время
очень долго
таттисĕр çумăр — беспрерывный дождь
таттисĕр калла-малла ут — бесконечно ходить взад и вперед
вăл кунта пĕр таттисĕр вунă çул ĕçлет — он непрерывно работает здесь десять лет

тачкăш

2.
толщиной в...
пăр тачкăшĕ — толщина льда
пĕр миллиметр тачкăш пралук — проволока сечением в один миллиметр
хул тачкăш патак — палка толщиной в руку

тăвайкки

1.
склон горы, косогор
чăнкă тăвайкки — крутой склон горы
тăвайкки ярăн — кататься с горы
хĕвел тăвайкки хыçне анса ларчĕ — солнце скрылось за горой
Пĕр тăвайккинче икĕ шăтăк алтăр ларать. (Хăлха). — загадка На склонах одной горы два худых ковша. (Уши).

тăккала

4.
допускать потери
тырпула пĕр тăккаламасăр пухса кĕрт — убрать урожай хлебов без потерь

тăлăххăн

3.
одиноко
уйра пĕр хыр тăлăххăн ларать — в поле одиноко стоит сосна
сасă тăлăххăн илтĕнет — слышится одинокий (букв. одиноко) голос

тăплăм

1.
пучок, клок, клочок
пĕр тăплăм курăк — пучок травы

тăпра

земляной, почвенный, грунтовой
йӳçек тăпра — кислая почва
йӳçĕ тăпра — кислая почва
кăпăшка тăпра — рыхлая почва, мягкий грунт
кĕллĕ тăпра, кĕл тăпри — подзол
кĕлленчĕк тăпрасем — подзолистые почвы
нӳрлĕ тăпра — влажная почва
пулăхлă тăпра — плодородная почва
çĕрĕк тăпри — перегной, гумус
тăмлă тăпра — глинистая почва, суглинок
хăйăрлă тăпра — песчаная почва, супесь
хура тăпра — чернозем
тăпра айĕнчи си — подпочвенный слой, подпочва
тăпра картти — с.-х. почвенная карта
тăпра тытăмĕ — структура почвы
тăпрари нӳрĕке тытса хăвар — задержать почвенную влагу
Типĕ тăпра урана çыпăçмасть. — посл. Сухая земля к ногам не пристает (т. е. к честному человеку клевета не пристанет).
Хуньăшĕпе кĕрӳшĕ— пĕр тăпра. — погов. Тесть с зятем заодно (букв. тесть и зять — одна почва).
Хут арчара хура тăпра. (Чей). — загадка В бумажном сундучке хранится чернозем. (Чай).

тăрăх

4.
массив
полоса
вăрман тăрăхĕ — 1) лесная полоса 2) лесной массив, участок леса
пĕр тăрăх тулă ак — засеять полоску пшеницы

тăрăхла

II.

1.
подшучивать, подсмеиваться, насмехаться
подтрунивать разг.
пĕр-пĕринчен тăрăхла — подшучивать друг над другом
тăрăхласа калаç — говорить с иронией
тăрăхласа кул — подсмеиваться
тăрăхласа питле — обличать
тăрăхласа кала — говорить в ироническом тоне
тăрăхласа пĕтер — высмеять, обсмеять
мăшкăлласа тăрăхла — издеваться, глумиться

тăсăм

1.
штука, кусок, рулон
пĕр тăсăм пир — кусок холста

тăтăш

часто
постоянно, систематически, регулярно
все время
пĕр тăтăш — то и дело
тăтăшах аса илтер — постоянно напоминать
чирлĕ çынна тăтăшах эмел парса тăр — регулярно давать лекарство больному

тăтăшшăн

2.
густо, сплошь
Атăлта пĕр тăтăшшăн пăр юхать — по Волге сплошь идет лед

тăхăм

1.
род, племя
вĕсем пĕр тăхăм — они одного рода-племени

тезис

тезис (пĕр-пĕр шухăша кĕскен калани)
доклад тезисĕсем — тезисы доклада
тезис формипе çыр — написать в форме тезисов

телеологи

филос.
телеология (тĕнчере пĕтĕмпех пĕр палăртнă тĕллев тăрăх аталанса пырать, текен идеализмла вĕрентӳ)

тенешкел

2.
почти, почти что
пĕр сасăпа тенешкел — почти единогласно

терморегулятор

терморегулятор (температурăна пĕр виçере тытса тăракан хатĕр)

термостат

спец.
термостат (ăшĕнчи температурăна пĕр пек тытакан аппарат)
[грек. thermē — ăшă, ăшăлах, тата statos — тăракан]

терт

4.
напряжение, перенапряжение (физическое)
натуга разг.
вăл йывăр кире пуканне пĕр тертсĕр çĕклерĕ — он без напряжения поднял тяжелую гирю

тертлентер

4.
изводить, надоедать
вăл мана яланах пĕр ыйтупа тертлентерет — он изводит меня одним и тем же вопросом

теçетке

1.
десяток
пĕр теçетке çăмарта — десяток яиц
пĕр-ик теçетке — десяток-другой

тетралоги

лит.
тетралогия (пĕр шухăшпа çыхăннă тăватă хайлалăх)

техĕмсĕр

1.
невкусный, безвкусный
пĕр техĕмсĕр апат — совершенно безвкусная пища

тĕве

верблюжий
ама тĕве — верблюдица
пĕр курпунлă тĕве — одногорбый верблюд
икĕ курпунлă тĕве —двугорбый верблюд
тĕве пăрушĕ — верблюжонок
тĕве ашĕ — верблюжатина
тĕве çăмĕ — верблюжья шерсть
тĕве тире — верблюжина, шкура верблюда

тĕвĕ

1.
узел, узелок
петля
тĕвĕ ту — 1) завязать узел 2) перен. решить окончательно, бесповоротно
Пĕр алăпа тĕвĕ салтма та йывăр. — посл. Одной рукой трудно и узел развязать.

тĕл

I.

1.
место
эпир чарăннă тĕлте — там, где мы остановились
нихăш тĕлте те — нигде
нумай тĕлте — во многих местах
пĕр тĕлтен тепĕр тĕле — с места на место
хăш тĕлте? — где?, в каком месте?
хăшпĕр тĕлте — кое-где
ытти тĕлте — в других местах

тĕллев

цель, задача
палăртнă тĕллев — намеченная задача
пĕртен-пĕр тĕллев — единственная цель
пурнăç тĕллевĕ — 1) цель жизни 2) смысл жизни
тĕп тĕллев — главная задача, основное направление
тĕллеве пурнăçла — добиться цели
тĕллев ларт — поставить цель (перед кем-л.)
тĕллев тыт — поставить цель (перед собой)
тĕллеве пĕлтерекен пăхăнуллă предложени — грам. придаточное предложение цели
вăл уçăмлă тĕллевпе ĕçлет — он трудится целеустремленно

тĕнĕллĕ

имеющий ось, с осью
осный
пĕр тĕнĕллĕ урапа — двуколка (букв. одноосная телега)
виç тĕнĕллĕ грузовик — трехосный грузовик

тĕнче

1.
мир, вселенная
мироздание книжн.
тĕнче пулса кайни — происхождение вселенной
тĕнче уçлăхĕ — космос, космическое пространство
Пĕр тĕнче пĕтет — тепĕр тĕнче тухать. (Кунпа çĕр ылмашни). — загадка Один мир кончается, другой — начинается. (Смена дня и ночи).

тĕпренчĕк

1.
крошка и крошки,
крошево
вĕтĕ тĕпренчĕксем — мелкие крошки
кĕленче тĕпренчĕкĕ — осколки стекла
çăкăр тĕпренчĕкĕ — крошки хлеба
иртенпе çăварта пĕр тĕпренчĕк те пулман — у меня во рту с утра не было ни крошки

тĕрĕслĕх

1.
правда, истина
правдивость
тĕрĕслĕх шыра — искать правду
Пин суя пĕр тĕрĕслĕхе тамасть. — погов. Тысяча лживых слов не стоит одной правды.

тĕркем

то же, что тĕрке I.
пĕр тĕркем хаçат — целая кипа газет
çип тĕркемĕ — моток ниток
улăм тĕркемĕ — охапка соломы

тĕршĕн

2.
прислоняться, прижиматься
притулиться разг.
пĕр-пĕрин çумне тĕршĕн — прижаться, прильнуть друг к другу
кăмака çумне тĕршĕн — прислониться к печке

тĕслĕ

3.
имеющий какой-л. вид,
имеющий какую-л. внешность
чипер тĕслĕ — имеющий красивую внешность
пĕр тĕслĕ — 1) одноцветный 2) одинаковый 3) однообразный

тие

2. перен.
перегружать, загружать сверх меры кого-л.,
давать много поручений кому-л.
йăлтах пĕр çын çине тие — взваливать все на одного человека

тиен

2.
садиться в большом количестве, сверх меры
пĕр машина ача тиенсе пырать — на машине полно ребят

тикĕс

ритмично, бесперебойно
цех пĕр тикĕс ĕçлет — цех работает ритмично
мотор тикĕс ĕçлет — мотор работает без перебоев

тикĕссĕн

4.
ритмично, без перебоев
мотор пĕр тикĕссĕн ĕçлет — мотор работает без перебоев

тип

3. биол.
тип (пĕр евĕрлĕ чĕрчунсен, ӳсентăрансен йышĕ)
пай ураллă чĕр-чунсен типĕ — тип членистоногих животных

тирĕм

низка, нитка
пĕр тирĕм шăрçа — (одна) нитка бус
пĕр тирĕм типĕтнĕ кăмпа ил — купить низку сушеных грибов

томлă

в... томах
из... томов
-томный
пĕр томлă кăларăм — однотомное издание, однотомник
нумай томлă кăларăм — многотомное издание, многотом-ник
икĕ томлă сăмахсар — словарь в двух томах

тон

муз.
тон (янравлă, шавлă мар сасă)
хулăн тон — низкий тон
пĕр тон çӳлерех ил — взять тоном выше, взять на (один) тон выше

топографи

2.
топография (пĕр-пĕр вырăнти çĕр пичĕ)
Атăлçи топографийĕ — топография Поволжья

топоними

топонимия (пĕр-пĕр вырăнти, патшалăхри топонимсем)

тотемизм

этн.
тотемизм (пĕр-пĕр чĕрчуна йăх пуçĕ тесе хисеплес йăла)

транзит

1.
транзит (тавара, çынсене пĕр патшалăх урлă тепĕр патшалăха е пĕр пункт урлă теприне турттарни)

трансплантаци

мед.
трансплантация (ӳт пайне е пĕр-пĕр органа куçарса лартни)
[лат. transplantare — куçса ларт]
чĕре трансплантацийĕ — трансплантация сердца

транспорт

2.
транспорт (пĕр парти тиев)
транспорт йышăв — принять транспорт

трилоги

лит.
трилогия (пĕр пĕтĕм шухăшпа çыхăннă виçĕ хайлалăх)
[грек. trilogos <— tri- — виçĕ, тата logos — сăмах, пуплев]
трилогин юлашки кĕнеки — последняя книга трилогии

трусси

трусы, трусики
хĕрарăм труссийĕ — женские трусики
пĕр трусси — пара трусов

туклат

стучать, постукивать, издавать стук
движок пĕр саслăн — туклатать монотонно постукивает движок

тумлам

1.
капля
шыв тумламĕ — капля воды
юлашки юн тумламĕ тухиччен — до последней капли крови
çăва тухнă-ранпа пĕр тумлам çумăр ӳкмерĕ — с весны не было ни капли дождя
пĕр тумлам шыв та юлмарĕ — не осталось ни капельки воды

туплашка

1.
катушка, шпулька
пĕр туплашка çип — катушка ниток

турат

веточный
лапсăркка турат — развесистая ветка
сыпмалли турат — черенок, привой (для прививки фруктовых деревьев)
хăрăк турат — 1) сухая ветка (на дереве) 2) хворост, сушняк
хунав турат — побег, отпрыск
турат вутти — хворост
турат яр — дать побег
Пурте пĕр туратран. — погов. Все от одной ветки. (соотв. Одного поля ягода).
Хуçăк турата сыпаймăн. — погов. Сломанную ветку обратно не приставишь.

турăш

икона
авалхи турăш — старинная икона
турăш кĕтесси — божница, киот
турăш вырăнĕ — божница, киот
Турăшпа кĕреçене пĕр йывăçран тăваççĕ. — погов. Икону и лопату делают из одного дерева.

турталлă

имеющий оглоблю, с оглоблей
икĕ турталлă урапа — телега с двумя оглоблями
пĕр турталлă урапа — телега с дышлом

туртăн

7. разг.
упрямиться
заставлять (себя) упрашивать
ломаться
пĕр туртăнмасăр килĕш — согласиться не ломаясь
туртăнса ан тăр ĕнтĕ! — ну не упрямься же!

тутăр

платочный
сам тутăр — шерстяной платок
пысăк тутăр — шаль
сăмса тутăрри — носовой платок
çыхнă тутăр — вязаный платок
тĕрленĕ тутăрăр вышитый платок
тутăр вĕçĕ —  уголок платка
тутăр кĕтесси —  уголок платка
тутăр салт — снять, развязать платок
тутăр çых — повязать платок
Çын çăварне тутăрăр карса чараймăн. — погов. На чужой роток не накинешь платок.
Пĕр майра пуçне пилĕк пурçăн тутăр çыхнă. (Чечек). — загадка Барыня повязала пять шелковых платков. (Цветок).

тух

9.
выходить, давать выход
получаться
пĕр пăт çăнăхран пăт çурă çăкăр тухать — из пуда муки выходит полтора пуда хлеба
гектартан вăтăр центнер тулă тухрĕ — с каждого гектара получили тридцать центнеров пшеницы
ку какайран виçĕ шницель тухать — из этого мяса выйдет три шницеля

тухăм

выход, выезд
пĕр тухăмра — за один раз (букв. за один выход)

тӳн

2.
падать, валиться
карта тӳннĕ — ограда повалилась
Халăх пĕр харăс вĕрсен капан та тӳнет. — погов. Народ дунет — и стог повалится.

тӳпе

7.
небо, небосвод
сенкер тӳпе — голубое небо
тӳпере пĕр пĕлĕт те çук — на небе ни облачка

тымарлă

2. лингв.
имеющий корень
-корневой, -коренной
пĕр тымарлăлă сăмахсем — однокоренные слова, слова, образованные от одного корня

тытăм

4.
прием
ĕçе пĕр тытăмра туса пĕтер — закончить дело в один прием

тытăç

взаимн.

1.
схватываться, сцепляться
пĕр-пĕринпе тытăç — сцепиться друг с другом, вцепиться друг в друга
çӳçрен тытăç — схватить друг друга за волосы
тытăçса кай — сцепиться, схватиться
тытăçса ӳк — повалиться в схватке

тытăç

2.
быть взаимосвязанным
çутçанталăкри пулăмсем пĕр-пĕринпе тытăçса тăни — взаимосвязь явлений природы

тюбик

тюбик (маç таврашĕ валли çемçе металран е пластмассăран тунă савăт)
пĕр тюбик шăл пасти — тюбик зубной пасты

увольнени

увольнение (çарта — пĕр кунлăх канашу)
увольнение кай — получить увольнение

узел

I.

1.
узел (пĕр-пĕр ĕç центрĕ)

уйăру

деление
дележ, дележка разг.
пĕр тан уйăру — деление на равные части

уйăхлăх

2.
на месяц
уйăхлăх вутă — запас дров на месяц
пĕр уйăхлăх отпуск — месячный отпуск
çартан уйăхлăха таврăн — приехать из армии на месяц

уйлăх

открытая, безлесная местность
Пĕр енĕ вăрманлăх, тепĕр енĕ уйлăх. (Кĕрĕк). — загадка С одной стороны лес, а с другой — поля. (Шуба).

уйрăл

2.
выделяться
отличаться
уйрăлса тăр —
1) отделяться, быть отделенным, обособленным
хулан пĕр пайĕ юханшывпа уйрăлса тăрать — часть города отделена рекой
2) отличаться, выделяться
вăл хăйĕн вăйĕпе уйрăлса тăрать — он отличается своей силой

укçа

денежный
вак укçа — мелкие деньги
выляв укçи — выигранные деньги, денежный выигрыш
преми укçи — премиальные (деньги)
суя укçа — фальшивые деньги
хут укçа — бумажные деньги
укçа системи — денежная система
укçа выляса ил — выиграть деньги
укçа тӳле — платить деньги
укçана перекет кассинче усра — хранить деньги в сберегательной кассе
Укçапа чыслăх пĕр енчĕке кĕмеççĕ. — погов. Честь и деньги в одном кошельке не умещаются.

ултсăмăр

числ. собир.
мы шестеро, мы вшестером
ултсăмăртан пĕри — один из нас шестерых
ултсăмăр та пĕр хуларан — мы все шестеро из одного города

унисон

муз.
унисон (пĕр пек сасăсем пĕр харăс янăрани)
унисонпа юрла — петь в унисон

уншăн

1.
для него, для нее
ради него, ради нее
уншăн пулсан пурĕ пĕр — ему все равно

ура

III.
омет, скирд, скирда (продолговатой формы)
пĕр ура улăм — скирд соломы
утта урана хыв — заскирдовать сено

урапа

тележный, подводный, повозочный
ал урапи — ручная тележка, тачка
пĕчĕк урапа — детская коляска
çатан урапа — тарантас
урапа ещĕкĕ — кузов, ящик телеги
урапа пăти — чека (на конце оси)
урапа çулĕ — проезжая дорога
урапа тĕнĕлĕ — тележная ось
урапа ӳречи — грядки телеги
урапа кӳл — запрягать в телегу
Урапа планах пĕр йĕрпе чупмасть. — посл. Телега не всегда катится по одной колее
Уйра утсăр урапа чупать. (Мото). — загадка По полю катит телега без коня. (Мотоцикл).

урапа

2.
воз
пăрçа урапи — 1) воз гороховой соломы 2) перен. голова с очень мелкими кудрями
пĕр урапа утă — воз сена

урлăшĕ-тăршшĕ

длина и ширина
урлăшĕ-тăршшĕ пĕр — длина и ширина одинаковы
урлăшĕ-тăршшĕ пĕр — что в длину, что в ширину — одинаково

уçăм

III. диал.
площадь, территория
участок
Виçĕ кил пĕр уçăма ларман. — погов. Три хозяина не могут поселиться на одном участке.

уçмухха

разг.
восьмушка
осьмушка уст.
пĕр уçмухха тапак — восьмушка табаку

утăм

1.
шаг
малтанхи утăмсем — первые шаги
пысăк утăм — большой, длинный шаг
кашни утăмра — на каждом шагу
пирĕнтен пĕр çĕр утăмра — шагах в ста от нас

уя

1.
различать, разграничивать, подходить дифференцированно
нимене уямасăр — невзирая ни на что
пĕр уямасăр — без всякого стеснения

фанатизм

фанатизм (пĕр-пĕр ĕçе, идейăна ăссăрла парăнса уншăн темте тума хатĕр пулни)
тĕн фанатизмĕ — религиозный фанатизм

фонетика

1.
фонетика (пĕр-пĕр чĕлхери сасăсем)

формаци

2. геол.
формация (пĕр тапхăрта хывăннă сийсем)
вулкан формацийĕ — вулканическая формация

фотон

физ.
фотон (çуттăн пĕр пайĕ)

фраза

2. муз.
фраза (сасăсен, аккордсен пĕр çаврăмĕ)
музыка фрази — музыкальная фраза

фракци

II. хим.
фракция (кăткăс шĕвекĕн пĕр пайĕ)
бензинăн çăмăл фракцийĕсем — легкие фракции бензина

фронт

2.
фронт (пĕр командующи ертсе пыракан армисен ушкăнĕ)

фуга

муз.
фуга (пĕр темăна темиçе сасăпа вĕçе-вĕçĕн калани)
тăватă саслă фуга — четырехголосная фуга

фук

фук (шашкăлла вылянă чух йăнăш çӳренĕшĕн пĕр шашкине илни)
фук ту — фукнуть

хавассăр

3.
без охоты, без желания, неохотно
пĕр хавассăр килĕш — согласиться на что-л. без всякого желания

хайхи

3. вводн. сл.
значит, стало быть
пĕр кун каять хайхи, икĕ кун каять — день он идет, значит, второй идет

ханкăртат

2. разг.
тараторить
бубнить
вăл пĕр вĕçĕмсĕр ханкăртатать — он все время что-то бубнит

харăс

2.
все сразу, одновременно
все враз прост.
харăс тухса кай — уйти всем сразу
пĕр харăс —
1) как один, дружно
лашасем пĕр харăс тапса сикрĕç — лошади дружно сорвались с места
2) одновременно
в один и тот же миг
пĕр харăс виçĕ станок çинче ĕçле — работать одновременно на трех станках

харкаш

2. перен.
ссориться, ругаться, браниться, скандалить
пĕр-пĕринпе харкаш — ссориться друг с другом
харкашса пĕт — перессориться, переругаться
харкашса пурăн — жить с кем-л. в ссоре
вĕсем харкашкаласа илчĕç — они повздорили

хăйпăк

2.
задорина, задоринка
пĕр хăйпăксăр хăма — доска без единой задоринки

хăлаç

1.
маховая сажень (расстояние между концами средних пальцев раскинутых рук)
Икĕ алă — пĕр хăлаç. — погов. Две руки — целая сажень.

хăлха

ушной
вăта хăлха — анат. среднее ухо
мулкач хăлхи — заячьи уши
урлă хăлха — оттопыренные уши
хăлха карăнтăкĕ — анат. барабанная перепонка
хăлха çурхахĕ — анат. барабанная перепонка
хăлха çунатти — анат. ушная раковина
хăлха чĕччи — мочка уха
хăлха юхни — выделения из уха

хăлхана тăрат —
1) поставить уши торчком (напр. о кролике, собаке)
2) перен. навострить уши, насторожиться

хăлхана чик —
1) внимательно слушать
2) слушаться, выполнять сказанное
3) перен. наматывать на ус

хăлхаран кала — говорить на ухо, шептать
хăлхаран пар — драть за уши
хăлхаран пăшăлтат — нашептывать на ухо
хăлха илтми пулчĕ — уши заложило
хăлха кашлать — в ушах шумит
хăлха уçăлчĕ — у меня перестало в ушах шуметь
Пĕр хăлхинчен кĕрет, тепринчен тухса каять. — погов. В одно ухо входит, из другого выходит.

хăмăшлăх

камышовые заросли
Пĕр енĕ хăмăшлăх, тепĕр енĕ çеçенхир. (Кĕрĕк). — загадка С одной стороны камышовые заросли, с другой — степь. (Шуба).

хăнала

угощать
потчевать разг.
пĕр-пĕрне хăнала — угощать друг друга
сума суса хăнала — принимать гостей с почестями

хăпар

5.
расти (вверх)
становиться выше, подниматься
подыматься разг.
савăт корпусе хăпарать — заводской корпус становится все выше
курăк пĕр тикĕс хăпарать — трава поднимается ровно

хăпăн

2. разг.
расставаться
вĕсем пĕр-пĕринчен хăпăнаймаççĕ — они не могут расстаться друг с другом

хăрт

3. перен.
позорить, поносить, срамить разг.
тем те пĕр каласа хăрт — всячески поносить кого-л.
усал сăмахсемпе хăрт — оскорблять бранными словами

хăталан

родниться, становиться сватами
пĕр-пĕринпе хăталан — породниться друг с другом

хăть

2. частица
хоть бы, хотя бы, только бы, по крайней мере
хăть пĕр çыру илесчĕ унран! — только бы одно письмо получить от него!

хăшкат

разг.
донимать, надоедать
вăл яланах пĕр ыйтупа хăшкатать — он беспрерывно донимает одним и тем же вопросом

хĕвел

солнечный
кĕрхи хĕвел — осеннее солнце
хĕвел ăшши — солнечное тепло
хĕвел карти — ореол вокруг солнца
хĕвел пайăркисем — лучи солнца
хĕвел питтинче — на солнцепеке
хĕвел тӳртĕнĕ — теневая сторона
хĕвел ури — пучок солнечных лучей
хĕвелпе тĕссĕрлен — выгорать, выцветать на солнце
хĕвел анни — закат, заход солнца
хĕвел анса ларчĕ — солнце закатилось, зашло
хĕвел ансан — после заката, после захбда солнца
хĕвел пăхать — солнце светит
хĕвел тухать — солнце всходит, встает
хĕвел тухас умĕн — перед восходом солнца
Хĕвелĕн ăшши пуриншĕн те пĕр. — погов. Солнце всех одинаково греет.

хĕвеллĕх

солнечный свет
Пĕр енĕ тĕттĕмлĕх, тепĕр енĕ хĕвеллĕх. (Куçкĕски). — загадка С одной стороны — темень, с другой — яркое солнце. (Зеркало).

хĕлхем

1.
искра
электро хĕлхемĕ — электрическая искра
кăвайтран хĕлхем сирпĕнет — от костра рассыпаются искры
куçĕнче хĕлхем — вылять у нее глаза искрятся
Пĕр хĕлхемпе ял çунать. — погов. От одной искры может целая деревня сгореть.

хĕлхем

2.
крошка
малость разг.
кунĕпе ăша пĕр хĕлхем яман — за весь день я крошки в рот не брал
çĕрĕпе пĕр хĕлхем те çывăраймарăм — я всю ночь глаз не сомкнул, нисколько не спал

хĕр

невестин
хĕр йĕрри — причитания невесты
хĕр çумĕ — девушки, подруги невесты
хĕр туйĕ — 1) свадьба в доме невесты 2) диал. девичник
хĕр япали — приданое невесты
хĕр вăрла — выкрасть невесту, похитить невесту
хĕр пăх — высматривать, искать невесту
хĕр çураç — сватать невесту
çураçнă хĕр — сосватанная невеста
Пĕр пĕркенчĕк айĕнче тăватă хĕр хĕр йĕрри йĕрет. (Сĕтел). — загадка Под одной фатой причитают четыре невесты. (Стол).

хĕрĕх

числ.

1.
при конкр. счете, в качестве опр.
сорок
сорока-
хĕрĕх витреллĕ пичке — сорокаведерная бочка
хĕрĕх минут иртрĕ — прошло сорок минут
Пĕр юпа тăрринче хĕрĕх кĕлте ларать. (Куршанак). — загадка На одном столбе сорок снопов. (Репейник).

хĕрли

разг.
красное (вино)
пĕр кĕленче хĕрли — бутылка красного

хĕрхевсĕр

бежалостно, беспощадно, жестоко
хĕрхевсĕр çын — жестокий человек
пĕр хĕрхевсĕр хĕне — безжалостно избить

хĕстеркĕч

1. канц.
скрепка
хутсене хĕстеркĕчпе хĕстер — скрепить документы скрепкой
пĕр арча хĕстеркĕч — коробка скрепок
хутсене хĕстеркĕчпе çыпăçтар — скрепить документы скрепкой

хĕтĕхсĕр

без принуждения, добровольно
пĕр хĕтĕхсĕр килĕш — согласиться добровольно

хлорелла

бот.
хлорелла (пĕр клеткăллă шыв ӳсентăранĕ)

хронометраж

хронометраж (пĕр-пĕр ĕçе тума каякан вăхăта виçни)

хуп

4.
сажать, запирать, заключать куда-л.
кăсăяна читлĕхе хуп — посадить синицу в клетку
тĕрмене хуп — заключить, посадить в тюрьму
тĕрмене хупнă çын — заключенный
хупса ларт —
1) затворить, плотно закрыть, захлопнуть
2) закрыть, запереть куда-л.
ачасене пĕр пӳлĕме хупса лартнă — детей заперли в одной комнате
хупса тăрат — держать взаперти
хупса усра — содержать где-л.
выльăха витере хупса усрани — стойловое содержание скота
хупса хур — 1) прикрыть, закрыть (напр. окно, книгу) 2) запереть куда-л.

хуравла

2.
отвечать
чăвашла хуравла — ответить по-чувашски
шӳтлесе хуравла — ответить в шутливом тоне
пĕр тăхтаса тăмасăр хуравларĕ — он ответил без промедления
ыйтăва хуравла — отвечать на вопрос
ячĕшĕн çеç хуравла —  отвечать формально
ма хуравламастăн? — почему ты не отвечаешь?
эпĕ сана çырупа хуравлатăп — я отвечу тебе письмом

хурçă

стальной
хурçă рельс — стальной рельс
хурçă çĕçĕ — стальной нож
инструмент хурçи — инструментальная сталь
хурçă пек çирĕп — прочный как сталь
хурçă шăратакан цех — сталелитейный цех
Сӳс хӳреллĕ хурçă йытă пĕр кĕрет те пер тухать. (Йĕппе сип). — загадка Пес стальной с хвостом пеньковым проворно снует туда и обратно. (Иголка с ниткой).
Тимĕр çул тăрăх хурçă ут чупать. (Пăравус). — загадка По железному пути бежит стальной конь. (Паровоз).

хускану

1.
движение
пĕр евĕрлĕ хусканусем — однообразные движения
ытлашши хускану ту — делать лишние движения

хусканусăр

неподвижно, малоподвижно
пĕр хусканусăр лар — сидеть неподвижно

хут

III.
раз
виçĕ хут — три раза
икшер хут — по два раза
малтанхи хут — в первый раз
пирвайхи хут — в первый раз
ку хутĕнче — в этот раз
нумай хутчен — много раз
пĕртен-пĕр хут — единственный раз
виçĕ хут апат çитерни — трехразовое питание
юлашки хут ыйтатăп — спрашиваю последний раз

хутаç

мешочный
кĕнеке хутаççи — холщовая сумка для книг
пир хутаç — мешочек из холста
çурăм хутаççи — заплечный мешбк, рюкзак
тапак хутаççи — кисет
хутаçа яр — ссыпать в мешок
Пĕр хутаçра икĕ мăйăр. (Пăри). — загадка В одной сумочке два ореха. (Полба).

хутăр

I.
моток
пĕр хутăр çип — моток пряжи
хутăр йывăççи — мотовило

хӳтĕсĕр

2. перен.
беззащитный
пĕр хӳтĕсĕр чĕрчун — беззащитное создание

хыв

4.
складывать, метать
капан хыв — метать стог
Сăрт çинчи çаранне уйăхра пĕр çулаççĕ — сурăхсем çимеççе, капана хывмаççĕ. (Çӳç). — загадка Траву на горе ежемесячно косят, но и овцы ее не едят, и в стога не кладут. (Волосы).

централизаци

централизация (пĕр центра пухса чăмăртани)

цивилизаци

1.
цивилизация (пĕр-пĕр тапхăрти общество аталанăвĕпе культура шайĕ)
авалхи цивилизаци — древняя цивилизация

цитата

цитата (пĕр-пĕр текстран илнĕ вырăн)

чак

6.
отступать, оставлять свой позиции
пятиться
кутан чак — пятиться задом
эпир пĕр утăм та чакас çук — мы не отступим ни на шаг

чара

2.
чара
пĕр чара сăра ĕç — выпить чару пива

чарăну

1.
остановка, задержка, простой
пĕр чарăнусăр ĕçле — работать без простоев

чарăнусăр

безостановочно, без остановок
машинăсем пĕр чарăнусăр çӳрени — безостановочное движение машин

час

3.
часто
пĕр-пĕрне пит час курмастпăр — мы не часто встречаемся друг с другом
час-час — очень часто, частенько
час-час кĕркелесе тух! — заходи почаще!
час-часах — часто, нередко, зачастую, сплошь и рядом
ун пекки час-часах тĕл пулать — такое встречается сплошь и рядом

чашăк

1.
чашка, миска
блюдо
ăшăх чашăк — неглубокая чашка
елпешке чашăк— мелкая тарелка
йывăç чашăк — деревянное блюдо
пĕр чашăк пыл — чашка меда
пĕчĕк чашăк — чашечка
çу чашăкĕ — масленка
чей чашăкĕ — блюдце
чей чашăкки — блюдце

чăкраш

2.
противиться, возражать, прекословить
хушнине пĕр чăкрашмасăр пурнăçла — беспрекословно выполнять порученное

чăлха

чулочный
виçесĕр чăлха — безразмерные чулки
капрон чăлха — капроновые чулки
пĕр мăшăр чăлха — пара чулок
пански чăлха — шерстяные чулки (ручной вязки)
çам чăлха — шерстяные чулки (ручной вязки)
пурçăн чăлха — шелковые чулки
пуçсăр чăлха — паголенки
тăла чăлха — чулки, сшитые из домашнего сукна
чăлха йĕппи — спицы (вязальные)
чăлха фабрики — чулочная фабрика
чăлха вĕççĕн çӳре — ходить в одних чулках (без обуви)
чăлха сып — надвязать, удлинить чулки
чăлха çых — вязать чулки
хăрах чăлха çĕтĕлнĕ — один чулок прохудился

чăм

I.

1.
жбан
йывăç чăм — деревянный жбан
пăхăр чăм — медный жбан
пĕр чăм сĕт — жбан молока

чăмкăç

1.
нырок (вид утки)
пĕр пуслăх чăмкăç — выводок нырков

чăрмавсăр

беспрепятственно, бесперебойно, без помех
машина пĕр чăрмавсăр ĕçлет — машина работает бесперебойно

чăр-чар

1. подр. —
о взгляде широко раскрытых глаз
ачасем пĕр-пĕрин çине чăр-чар пăхкаласа илчĕç — дети таращили друг на друга глаза

чей

чайный
Грузи чейĕ — грузинский чай
Инди чейĕ — индийский чай
симĕс чей — зеленый чай
хĕрлĕ чей — красный чай
хăма чей — плиточный чай
пĕр пачка чей — пачка чаю
чей перчи — чаинка
чей савăчĕ — чайница
чей савăчĕ — чайный завод
чей пĕçер — заварить чай

чей

чайный
çăра чей — крепкий чай
çăка чейĕ — липовый чай
пĕр стакан чей — стакан чая
чей кашăкĕ — чайная ложка
чей курки — чайная чашка
чей сервизĕ — чайный сервиз
чей чашăкĕ — чайное блюдечко

четвĕрт

четвертной
пĕр четвĕрт сĕт — четверть молока
четвĕрт кĕленчи — четвертная бутыль

чĕвик

подражание однократному щебету, писку птиц
тĕмсем хушшинче пĕр кайăк чĕвик турĕ — в кустах пискнула какая-то птичка

чĕлĕ

1.
ломоть, кусок
кус прост.
çавра чĕлĕ — круглый ломоть
ташлама чĕлĕ — круглый ломоть
çăкăр чĕлли — ломоть хлеба
Çынна сивĕ сăмах каличчен пĕр чĕлĕ çăкăр çĕкле. — посл. Чем обижать человека неласковым словом, лучше дай ему ломоть хлеба.

чĕлхе

языковой
аслă чĕлхесем — великие языки
вăрттăн чĕлхе — арго
тăван чĕлхе — родной язык
ют çĕршыв чĕлхисем — иностранные языки
чĕлхе пĕлĕвĕ — языкознание
чĕлхе пулăмесем — языковые явления
чĕлхе тытăмĕ — структура языка
икĕ чĕлхе словарĕ — двуязычный словарь
чĕлхен сăмах пуянлăхĕ — словарный запас языка
чĕлхесем хушшинчи çыхăнусем — межъязыковые связи
нумай чĕлхе пĕлекен — полиглот
пĕр чĕлхерен тепĕр чĕлхе çине куçар — переводить с одного языка на другой

чĕлхеллĕ

II.
обладающий даром речи, способный говорить
кăнттам чĕлхеллĕ çын — грубиян
çивĕч чĕлхеллĕ — бойкий, острый на язык, языкастый, языкатый
вăл çемçе чĕлхеллĕ — у него речь ласковая
Чĕлхеллĕ çын Чĕмпĕре çитнĕ. — погов. Умеющий говорить до Симбирска дошел. (соотв. Язык до Киева доведет).
пĕр чĕлхеллĕ пул — найти общий язык

чĕптĕм

щепоть, щепотка
пĕр чĕптĕм тăвар — щепотка соли
пĕр чĕптĕм тапак — щепотка табаку, понюшка табаку

чĕрĕк

2. разг.
четверть (мера жидкости, равная трем литрам)
пĕр чĕрĕк сĕт — четверть молока

чĕрçи

2.
подол
пĕр чĕрçи панулми — целый подол яблок
чĕрçине пуçтар — подобрать подол

чĕрчун

1.
живое существо, живой организм
кунта пĕр чĕрчун та çук — здесь нет ни одной живой души

чик

6.
класть
совать
прятать
девать разг.
кĕпене арчана чик — положить рубашку в сундук
вăл аллисене чĕр-çитти айне чикнĕ — она спрятала руки под передник
пуçтарса чик — прибрать, убрать, спрятать
эсĕ ман çĕлĕке ăçта чикрĕн? — куда ты задевал мой шапку?
Пĕр кунлăх каяс тесен çичĕ кунлăх çăкăр чик. — погов. Едешь на день — клади хлеба на неделю.

чикĕм

1.
охват, беремя обл. (то, что можно забрать вилами за один раз)
пĕр чикĕм утă — один охват сена

чуман

I.

1.
ленивый (о лошади)
Лайăх лашана пĕр пушă, чуман лашана çĕр пушă. — посл. Хорошей лошади хватит одного кнута, ленивой лошади нужно сто кнутов.

чун

подушный
йышра чун хутшăнчĕ — в семье прибавился человек
урамра пĕр çын чунĕ те çук — на улице ни души

чун-чĕреллĕ

то же, что чунлă
ырă чун-чĕреллĕ çынсем — добросердечные, душевные люди
пĕр чун-чĕреллĕ пул — быть единодушным

чух

3.
впору, в меру, как раз, ровно, точь-в-точь
ку пиншак мана чухах — этот пиджак мне впору
атта чух ту — сделать сапоги впору, подогнать сапоги
çăнăх чухах пĕр михĕ пулчĕ — муки оказалось ровно на один мешок

чух

III. (чухне)
послелог

1.
во время
когда
в
ача чух — в детстве
ĕçре чух — во время работы
пĕр-пĕр чух — когда-нибудь
сивĕ чух — когда холодно

тепĕр чух —
1) в другой раз
2) иной раз, иногда

ун чух — тогда
хăш чух —
1) когда?
2) иногда, иной раз
хăшпĕр чух — в отдельных случаях

çамрăк чух вăл питĕ хитреччĕ — в молодости она была очень красива
эпĕ ăна киле килнĕ чух куртăм — я встретил его, когда шел домой
Хĕр чух хĕрĕх тус. — погов. В девичестве — сорок подруг.

чухлĕ

2.
приблизительно, около
киле çитме пĕр километр чухлĕ юлнă — до дома осталось около километра

шай

ровно
шай тыт — 1) соблюдать равнение 2) держать что-л. ровно, прямо
пĕр шайăн утса пыр — шагать, соблюдая равнение

шайлă

похоже, подобно
вĕсем пĕр шайлă çынсем — они люди сходного характера

шакăлтат

1.
то же, что шакăртат 1.
вакун кустăрмисем пĕр виçеллĕн шакăлтатаççĕ — равномерно постукивают колеса вагонов

шакăртаттар

2. разг.
быстро говорить
сыпать словами
ача сапата пĕр такăнмасăр шакăртаттарать — мальчик отвечает урок без запинки

шарла

2. прям. и перен.
обычно в отриц. форме —
говорить, разговаривать
молвить уст.
каçĕпе пĕр сăмах та шарламарĕ — за вечер он не проронил ни слова
тăшман пулемĕчĕсем шарлами пулчĕç — вражеские пулеметы замолчали
шарламасăр хăвар — замалчивать что-л., умалчивать о чем-л.
кӳрентернине шарламасăр чăтса ирттер — молча снести обиду, проглотить пилюлю
Йытă вĕрнĕ чух шăпчăк шарламасть. — посл. Когда лает собака, соловей не поет.

шăкăрттин

2.
сплошь, густо
подряд, целыми рядами
Пĕр кашта çинче шăкăрттин шур чăх ларать. (Шăл). — загадка На шесте целый ряд белых кур. (Зубы).

шăпаллă

наделенный какой-л. судьбой
вĕсем пĕр шăпаллă — они имеют одинаковую судьбу
вĕсен малашлăхĕ ик шăпаллă — будущее их неопределенно (букв. имеет двоякую судьбу)

шăпан

жбан
пĕр шăпан сăра ăс — нацедить жбан пива

шăрпăк

спичечный
шăрпăк арчи — спичечный коробок
шăрпăк харпăкĕ — спичечная фабрика
шăрпăк çут — зажечь спичку
шăрпăк чĕрт — зажечь спичку
шăрпăк арчи — спичечный коробок
шăрпăк йĕнни — спичечный коробок
шăрпăк пĕрчи—  спичка
Пĕр карчăк çăварне хĕрĕх шăрпăк кĕрет. (Кăмака). — загадка У старушки во рту сорок спичек. (Печь).

шăрпăк

5.
щепка, лучина
пĕр шăрпăк юлмиччен çунса кайнă — сгорело все до последней щепки

шăши

мышиный
уй шăшийĕ — полевка, полевая мышь
шăши çури — мышонок
шăши таппи — мышеловка
шăши тĕслĕ — мышастый (о масти лошади)

шăши хӳри —
1) мышиный хвост
2) перен. косички (маленькие и жиденькие)
улăма шăшисем кишĕкленĕ — мыши изъели, посекли всю солому

Пĕр шăшин икĕ хӳре. (Çăпата). — загадка У одной мыши два хвостика. (Лапти).

швертбот

спорт.
швертбот (пĕр мачтăллă парăслă кимĕ)

шелле

1.
жалеть
пĕр шеллемесĕр — безжалостно, без всякой жалости
шеллекен çын — участливый человек, жалостливый человек
хăйне хăй шеллемен çын — самоотверженный человек
вăй-хала шеллемесĕр ĕçле — работать, не жалея сил

шетник

2.
ушат, небольшая кадка, кадочка
пĕр шетник пыл — кадочка меду

шиксĕр

несомненно, без сомнения, уверенно
пĕр шиксĕр — 1) совершенно безбоязненно 2) несомненно, наверняка, обязательно

шит

пядь
аршăнра тăватă шит — в аршине четыре пяди
пĕр шит те ан чак — не отступать ни на пядь

шпрот

шпрота (пулă)
шпроты (консерв)
пĕр банка шпрот туян — купить банку шпрот